پشت پەردەی کودەتاکەی ٢٠١٦ ی تورکیا؛ کودەتا یان سیناریۆیەک بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی ئەردۆغان؟

لە شەوی ١٥ لەسەر ١٦ی تەممووزی ٢٠١٦، تورکیا ڕووبەڕووی یەکێک لە دراماتیکیترین وەرچەرخانە سیاسییەکان بووەوە. گروپێک لە ناو هێزە چەکدارەکان (کە خۆیان وەک "ئەنجوومەنی ئاشتی لە ناوخۆ" ناساند) هەوڵی گرتنەدەستی دەسەڵاتیاندا. بەڵام ئەم هەوڵە نەک هەر لە ماوەی کەمتر لە ٢٤ کاتژمێردا شکست هێنا، بەڵکو دەرگای بۆ گومانێکی گەورەتر واڵا کرد: ئایا ئەمە کودەتایەکی ڕاستەقینە بوو، یان تەنها سیناریۆیەکی داڕێژراو بوو بۆ ئەبەدیبوونی دەسەڵاتی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان؟

کودەتای ٢٠١٦؛ ڕاستی بوو یان سیناریۆیەکی داڕێژراو؟

لەکاتێکدا گێڕانەوەی فەرمیی حکومەتی تورکیا ڕووداوەکە وەک "پاراستنی پاڵەوانانەی دیموکراسی" وێنا دەکات و بزووتنەوەی فەتحوڵڵا گولەن (فەتۆ) بە داڕشتنی تۆمەتبار دەکات، زۆرێک لە چاودێرانی سیاسی و نەیارانی ئەردۆغان لەو بڕوایەدان کە ئەم ڕووداوە شانۆگەرییەکی پێشوەختە پلانداڕێژراو بووە بەهۆی ئەم خاڵە لاواز و گوماناوییانە:

شکستێکی سەمەرە و ناهەموار: چۆن سوپایەکی خاوەن ئەزموونی وەک تورکیا کە چوار کودەتای سەرکوتکەرانەی پێشووی ئەنجامداوە، کودەتایەک لە کاتژمێر ١٠ی شەودا دەکات کاتێک شەقامەکان قەرەباڵغن؟ بۆچی تەنها چەند پردێکی ئەستەمبوڵ بە نیوەناچڵی دادەخرێن بەبێ کۆنترۆڵکردنی تەلەفۆن، ئینتەرنێت، فڕۆکەخانەکان و مانگی دەستکردی "تورکسات"؟

دیارییەک لەلایەن خوداوە": ئەردۆغان هەر لە سەرەتای گەیشتنی بە فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ لە یەکەم لێدوانیدا ئەم هەوڵەی بە "دیارییەک لەلایەن خوداوە" ناوبرد بۆ پاککردنەوەی سوپا. ئەمەش گومانی لای لێکۆڵەرانی ڕۆژئاوایی دروستکرد کە حکومەت پێشوەختە زانیاری هەبووە یان ڕێگەی پێداوە تا وەک دەرفەتێک بەکاریبهێنێت.

پاکسازییە خێرا و گەورەکان (دژە کودەتا): هێشتا غوباری شەوەکە نەنیشتبووەوە کە پاکسازییەکی بێپێشینە دەستیپێکرد؛ دەرکردن و دەستگیرکردنی زیاتر لە ٤٥ هەزار پۆلیس، سەرباز، مامۆستا و ڕاگرەکانی زانکۆ، و بە تایبەت لادانی ٢,٧٠٠ دادوەر کە هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە جووڵەی سەربازییەوە نەبوو. ئەم لیستە ئامادەکراوانە نیشانی دەدەن کە پلانەکە بۆ لێدانی هەر دەنگێکی نەگونجاو بووە لە وڵاتدا.

کۆتاییهێنان بە سیستمی پەرلەمانی: ئەم ڕووداوە بووە باشترین پاساو بۆ ئەردۆغان تا لە ساڵی ٢٠١٧دا دەستوور بگۆڕێت و سیستمەکە بکاتە "سەرۆکایەتیی ڕەها"، بەمەش دەسەڵاتی تاک لایەنەی خۆی لە وڵاتەکەدا چەسپاند.

وردەکارییەکانی شەوە دراماتیکییەکە

سەرەڕای گومانەکان، شه‌وی ١٥ی تەممووز پڕ بوو لە ڕووداوی توندوتیژ کە زیانی مرۆیی گەورەی لێکەوتەوە:

کۆنترۆڵی سەرەتایی: یاخیبووان فەرماندەی گشتیی سوپا (خولوسی ئاکار)یان بارمتە کرد و هێزەکانی تریان لە ڕێگەی کۆپتەرەوە هێرشیان کردە سەر پەرلەمان و بارەگای هێزە تایبەتەکانی پۆلیس لە ئەنقەرە (کە ٤٢ کوژراوی لێکەوتەوە).

پەیامی فەیس تایم: ئەردۆغان کاتێک لە هۆتێلەکەی لە مەرمەریس بوو، لە ڕێگەی پەیوەندییەکی ڤیدیۆیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کەناڵی سی ئێن ئێن تورک دەرکەوت و داوای لە گەل کرد بڕژێنە سەر شەقامەکان.

بەربەستی جەماوەری: بەهۆی فەرمانی مزگەوتەکان و ناردنی کورتەنامەی مۆبایل، لایەنگرانی ئاکپارتی و خەڵکی سڤیل ڕژانە سەر شەقامەکان و ڕووبەڕووی تانکەکان بوونەوە. لەم پێکدادانانەدا زیاتر لە ٢٥٠ کەس کوژران و بە هەزاران کەس بریندار بوون.

خۆڕادەستکردنی کتوپڕ: لە بەرەبەیاندا، بەهۆی ناڕوونیی فەرمانەکان بۆ سەربازە گەنجەکان (کە زۆریان پێیانوابوو لە مەشقێکی سەربازیدان) و نەبوونی پاڵپشتی لەلایەن فەرماندە باڵاکان و پارتە ئۆپۆزسیۆنەکانەوە، یاخیبووان یەکە یەکە چەکەکانیان دانا و خۆیان ڕادەستی پۆلیس و هاووڵاتیان کرد.

پاشخانی مێژوویی:بەراوردێک لەگەڵ کودەتا سەرکەوتووەکانی سوپا

بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان وایە ڕووداوەکەی ٢٠١٦ تەنها شانۆگەرییەک بووە، کافییە سەیری چوار کودەتا سەرکەوتووەکەی پێشووی سوپای تورکیا بکەین کە چۆن بە پلانێکی بێدەنگ، کتوپڕ و تۆکمە سەرجەم جومگەکانی دەسەڵاتیان لە چەند خولەکێکدا کۆنترۆڵ دەکرد:

پوختەی ستراتیژی

مێژووی تورکیا نیشانی دەدات کە سوپا هەمیشە وەک "پاسەوانی سێکۆلاریزم" بە کەرەسەی سەربازیی جدییەوە دەسەڵاتی دەگۆڕی. بەڵام شکستی دراماتیکی و پڕ لە لێڵیی جووڵەکەی ساڵی ٢٠١٦، زۆرێک لە توێژەران دەگەیەنێتە ئەو باوەڕەی کە ئەو شەوە هەرگیز پلانێکی سەربازیی ڕاستەقینە نەبووە بۆ لادانی ئەردۆغان، بەڵکو "شانۆگەرییەکی سیاسی" بووە کە تیایدا سوپا کرا بە قوربانی تاوەکو ئەردۆغان بتوانێت بۆ هەمیشە ڕەگ و ڕیشەی دەسەڵاتە تاکڕەوییەکەی لە خاکی تورکیادا داکوتێت.