توركیا و عێراق ڕێككەوتن لەسەر ئەو بۆرییە دەكەن كە بە باشور و باكوری كوردستاندا تێدەپەڕێت

عێراق و توركیا لە چەند رۆژی داهاتوودا رێككەوتنێكی نوێی تایبەت بە بۆری هەناردەی نەوتی كەركوك- جەیهان لەنێوانیان ئیمزا دەكەن. بۆرییەكە بە هەرێمی كوردستان و باكوری كوردستاندا تێدەپەڕێت.

عێراق دەیەوێت لەم قۆناغەدا ئاستی هەناردە بۆ 750 هەزار بەرمیلی رۆژانە بەرزبكاتەوە، توركیا چاوی لەوەیە جگە لە نەوتی كوردستان، نەوتی بەسرەو كەركوكیش بخرێتە ناو بۆرییەكە و ئاستی هەناردە لەم بۆرییەوە بۆ 2.5 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە زیاد بكرێت.

ئەڵپ ئەرسەلان بایرەكتار وەزیری وزەی توركیا رایگەیاند، عیراق دەیەوێت رۆژانە 750 هەزار بەرمیل نەوت لەڕێگەی بۆری كەركوك- جەیهانەوە هەناردە بكات، ئەمەش بەگوێرەی رێككەوتنێك بۆ كارپێكردنی بۆرییەكە بۆ ماوەی ساڵێكی تر.

رێككەوتنی ئێستای كارپێكردنی بۆرییەكانی نێوان عێراق و توركیا لەم مانگەدا كۆتایی دێت، هەفتەی رابردوو هەردوو وڵات گەیشتنە رێككەوتن بۆ كارپێكردنی بۆرییەكە بۆ ماوەی یەك ساڵی تر، وا بڕیارە لە چەند رۆژی ئایندەدا رێككەوتنێكی نوێ ئیمزا بكەن.

دوای داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن ئێران و راوەستانی هەناردەی نەوتی عێراق لەڕیگەی دەریاوە، زیاتر بایەخی بۆری نەوتی نێوان عێراق و توركیا دەركەوت.

توركیا ساڵی رابردوو عیراقی لەوە ئاگاداركردەوە كە تەنیا نوێكردنەوەی رێككەوتنە كۆنەكەی ناوێت، دەیەوێت دانوستان لەسەر رێككەوتنێكی گشتگیرتر بكات.

هەناردەی نەوت لەرێگەی بۆری نەوتی عیراق- توركیاوە لە ساڵی 2023 راوەستا، ئەمەش دوای ئەوەی دەستەی ناوبژیوانی نێودەوڵەتی بەهۆی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بەبێ رەزامەندی بەغداد، بڕیاریدا بەوەی توركیا قەرەبووی عێراق بكاتەوە.

بەهۆی ئەو بڕیارەوە هەناردەی نەوتی كوردستان بە بۆرییەكەدا راوەستاو دوای نزیكەی دوو ساڵ و نیو، بەدیاریكراویش لە كۆتاییەكانی ساڵی رابردوو دەستی پێكردەوە.

توانای بۆرییەكە بەر لە ڕاوەستانی رۆژانە 1.4 ملیۆن و بەرمیل بوو، رۆژانە نزیكەی 480 هەزار بەرمیلی پێدا هەناردە دەكرا. داتاكانی كۆمپانیای (بۆتاش)ی توركیا دەریدەخەن لەوكاتەوە هەناردەی نەوتی كوردستان بۆ توركیا دەستیپێكردووەتەوە، رۆژانە تەنیا نزیكەی 190 هەزار بەرمیل بەم بۆرییەدا هەناردە كراوە.

شوباتی 2023 دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی پاریس لەسەر سكاڵایەكی عیراق بڕیاریدا، بەوەی توركیا لە هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بەم بۆرییەدا لەماوەی ساڵانی 2014 بۆ 2018 بەبێ رەزامەندی حكومەتی بەغداد، رێككەوتنی بۆرییەكەی پێشێلكردووە كە لە ساڵی 1976 لەنێوان هەردوو وڵات ئیمزا كراوە، بەهۆی ئەم پێشێلكارییەوە دادگاكە توركیای پابەندكرد بە پێدانی بڕی 1.5 ملیار دۆلار قەرەبوو بە عێراق.

بەگوێرەی حوكمی دادگاكە، دەبوو توركیا نزیكەی یەك ملیار دۆلار بە عێراق بدات، لە هەمان كاتدا عێراق بڕی زیاتر لە 500 ملیۆن دۆلار بدات بە توركیا، وەكو كرێی گواستنەوەی نەوت بە بۆرییەكەدا لە ساڵانی نەوەدەكانی سەدەی رابردوو، كە لەكاتی خۆیدا ئەو پارەیەی نەداوە.

ۆری نەوتی كەركوك–جەیهان (كە بە هێڵی بۆری عێراق-توركیاش دەناسرێت) هێڵێكی سەرەكی گواستنەوەی نەوتی خاوە لە كێڵگە نەوتییەكانی كەركوك و باكووری عێراقەوە بۆ بەندەری جەیهان لە وڵاتی توركیا، بە مەبەستی هەناردەكردنی بۆ بازاڕەكانی جیهان.

 وەزارەتی نەوتی عێراق كار لەسەر چاككردنەوەی هێڵی بۆری كەركوك-نەینەوا دەكات بە ئاراستەی جەیهان، بەهۆی ئەوەی بەشێكی زۆری هێڵە كۆنەكە لە ساڵی 2014 بەهۆی هێرشەكانی داعشەوە زیانی بەركەوتبوو.

توانای گواستنەوە

 لە ئێستادا توانای گشتی گواستنەوەی هێڵەكە دەگاتە 1.4 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا.كێشە یاسایی و سیاسییەكان

ڕاگرتنی هەناردە: پێشتر هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان و كەركوك لە ڕێگەی ئەم هێڵەوە (و ئەو بۆرییەی بەسترابووەوە بە هێڵەكەوە) بۆ ماوەیەك ڕاگیرابوو، ئەوەش بەهۆی سكاڵایەكی یاسایی حكومەتی فیدراڵی عێراق لە دادگای نێودەوڵەتی پاریس دژی توركیا.

هەناردەی ئێستا: لە كاتێكدا پێش ساڵی 2023 ڕۆژانە نزیكەی 480 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەكرا، لە گۆڕانكارییە نوێیەكاندا ئاستی هەناردەكردنەكە لەسەرەتای دەستپێكردنەوەیدا نزمبووەوە بەڵام پلان هەیە لە ڕێگەی ڕێككەوتنە كاتییە نوێیەكانەوە ئاستەكەی بەرزبكرێتەوە.

 بە كوێدا تێدەپەڕێت؟

بۆری نەوتی كەركوك–جەیهان لە كێڵگە نەوتییەكانی باكووری عێراقەوە دەستپێدەكات و بە چەندین شار و ناوچەی سەرەكی عێراق و توركیادا تێدەپەڕێت تا دەگاتە دەریای ناوەڕاست.

هێڵەكە بە شێوەیەكی گشتی بەم ناوچانەدا تێدەپەڕێت:

بەشی ناوخۆی عێراق (نزیكەی 350 كیلۆمەتر)كەركوك (خاڵی دەستپێك)

 هێڵەكە لە كێڵگە نەوتییە سەرەكییەكانی كەركوكەوە (وەك كێڵگەی باباگرگر و باێ حەسەن) دەستپێدەكات.

پارێزگای سەڵاحەدین: بە ئاراستەی باكووری ڕۆژئاوا دەڕوات و بە لای شاری بێجی (سەنتەری پاڵاوگەی سەرەكی عێراق)دا تێدەپەڕێت.

پارێزگای نەینەوا: هێڵەكە بە درێژایی سنووری پارێزگای نەینەوا دەڕوات و بە نزیك شاری مووسڵدا تێدەپەڕێت.

فیشخاپوور (خاڵی سنووری): گوندی فیشخاپوور لە سێگۆشەی سنووری عێراق-توركیا-سووریا (هەرێمی كوردستان) خاڵی كۆتایی بەشی عێراق و وێستگەی سەرەكی كۆنترۆڵكردن و پێوانەكردنی نەوتەكەیە پێش چوونە ناو خاكی توركیا.(هێڵی بۆری هەرێمی كوردستانیش لەم خاڵەدا بەستراوەتەوە بە هێڵە سەرەكییەكەوە).

بەشی ناوخۆی توركیا (نزیكەی 650 كیلۆمەتر)دوای بەزاندنی سنوور، بۆرییەكە بە ئاراستەی باشووری ڕۆژئاوای توركیا (باكوری كوردستان) دا دەڕوات بە ناوچە شاخاوییەكان و چەندین پارێزگادا تا دەگاتە بەندەری جەیهان لە كەناراوەكانی باشووری توركیا.