لە ئێستادا، حکومەتی عێراق بەهۆی کورتهێنانی نەختێنەیی داراییەوە دوچاری ئاستەنگێکی قورسی ئابوری بوەتەوە، ئەم رەوشەش پێشهاتێکی لەناکاو نییە و ئەگەرێکی هەمیشە چاوەڕوانکراو بوە، بەوپێیەی پێشتریش، لە گەرمەی شەڕی داعش و لە سەروبەندی کابینەکەی حەیدەر عەبادیدا، عێراق بە هۆی دابەزینی نرخی نەوتەوە لەبۆرسەکانی جیهان ڕوبەڕوی هەمان حاڵەت بوەوە بەڵام، لەبری گرتنەبەری چارەسەری ڕیشەیی ئەوکات بە چەند هەنگاوێکی سەرپێی و دەست بردن بۆ یەدەگی دراوی قورسی بانکی ناوەندیی، کە قەبارەکەی بۆ نزیکەی نیوە دابەزی توانرا دۆخەکە هێور بکرێتەوە.
ئەمجارەیان هۆکارەکان پەیوەستن بە پەرەسەندنەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران و ئەو ئاستەنگانەی کەوتونەتە سەر گەروی هورمز، کە تاکە شادەماری هەناردەکردنی زۆرینەی ڕەهای نەوتی عێراقە بۆ بازاڕەکانی جیهان ڕاستە لێرەدا پاساو و هۆکارە هەنوکەییەکان جیاوازن، بەڵام ئەم قەیرانەی ئەمڕۆ و ئەوانەی دوێنێش یەک رەهەندیان هەیەو دەرهاویشتەی کەڵەکەبونی شکستی ئیدارەدانی کابینە یەک لە دوای یەکەکانی پێشووە، ئەمەش نەک لەبەر لاوازی و بیتوانایی بەڵکو لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان و ڕازیکردنی ئەو هێز و ئەجێندا سیاسییانەی پۆستەکانیان پێ بەخشیون بەردەوام ئابوریی عێراق و بەرژەوەندییە باڵاکانی وڵاتیان کردوەتە قوربانی. هۆکارەکانی پشت سەرهەڵدانی ناوبەناوی قەیرانەکانی عێراق یەک و دوان نین و کۆمەڵێک فاکتەری ئاڵۆز و تێکئاڵاون بەڵام پشتبەستن بە یەک سەرچاوەی داهات و یەک ڕێڕەوی هەناردەکردن، کرۆکی ئاستەنگە بنەڕەتییەکەیە، کە هیچ دڵنیاییەکی بۆ سەقامگیری ژێرخانی ئابوری دەوڵەت نەهێشتوەتەوە، بەردەوامی ئەم شکستە بونیادییەش، دەگەڕێتەوە بۆ بە بارمتەگرتنی ئابوری عێراق لەنێوان دوو جەمسەری بەرژەوەندییە سیاسییەکانی ناوخۆ و ئەجێندای وڵاتانی دەرەکی.، تەنانەت کار گەیشتوەتە ئاستێک، بەشێک لە وڵاتە ئیقلیمییەکان ستراتیژی گەشەی ئابوری خۆیان لەسەر بنەمای خنکاندن و ئیفلیجکردنی ئابوری عێراق داڕشتوە، تاوەکو ئەم وڵاتە هەمیشە وەک پاشکۆ و بازاڕێکی دەستەمۆکراو بۆ ساغکردنەوەی بەرهەمەکانیان بمێنێتەوە. سەرئەنجام، ئیدارەدانی دەوڵەتێکی دەوڵەمەندی وەک عێراق، کە ئەگەر سەرجەم سێکتەرەکانی دیکەشی بەلاوە بنرێن، تەنیا داهاتی مەزارگە ئایینییەکانی بەسە بۆ بونیادنانی ژێرخانێکی ئابووری سەقامگیر بەم میکانیزمانەی ئێستا کارەساتەو لە دەرەوەی لۆژیکی دەوڵەتدارییە، بەردەوامبون لەسەر ئەم سیاسەتە چەوتەش، کە دەست بۆ ڕاستکردنەوەی هەر کونجێکی ئەم دۆخە ببرێت ڕاستەوخۆ بەرژەوەندی وڵاتێک بکەوێتە مەترسییەوە و بتەوێت واش بچێتە سەر ئەمەش هەر کارەساتەو تێنەگەشتە لە ئەقڵیەتی دەوڵەتداری، بۆیە دۆخەکە گشتوەتە جێگەیەک چیتر پاساو هەڵناگرێت و بەرگەی ئەم شێوازە لە ئیدارەدان ناگرێت، ئەگەر ئەمجارە بە دەیان هەوڵ و قەرزکردن و ڕاکێشانی پارە لە یەدەگی دراوی بانکی ناوەندی، موچەی مانگی شەش پینەوپەڕۆ کرابێت، ئەوا بۆ مانگەکانی دیکە ئەو هەنگاو و دەرەچانەش نابنە فریادرەس، بەڵکو دەوڵەت بەتەواوی توانای دابینکردنی موچەی موچەخۆران لەدەست دەدات، لەم دۆخەشدا ئەگەر هەنگاوی پێویست نەنرێت، فەزای گشتی دوچاری پشێوییەک دەبێت، پێدەچێت جڵەوکردنی لە توانای دامەزراوەکانی دەوڵەتدا نەمێنێت. بۆیە کاتی ئەوە هاتوە حکومەتی ئێستا بە سەرۆکایەتی زەیدی، بە شوێنــپێی سەرۆک وەزیرانەکانی پێشودا نەڕوات و هەنگاوی جیاواز و بوێرانە بنێت بە ئاراستەی پێچەوانەکردنەوەی دۆخی شێواوی ئێستا، هەرچەند ئاماژەمان بەوە دا بڕیاری ڕیفۆرم پرۆسەیەکی یەکجار ئاڵۆز و سەختە، بەڵام قۆناغەکە گەیشتوەتە ئاستێک چیتر کات بۆ دواخستن نەماوەو پێویستە چارەنوسی ئەم بارودۆخە بەلایەکدا بخرێت، دەبێت بە ناچاری ئەو هەنگاوانە، گەر بەشێوەیەکی ڕێژەییش بێت، هەر بنرێن، کە دەبو ساڵانێک پێش ئێستا بۆی بنرایە. ڕاستە بژاردە و دەرفەتەکان بەرتەسک بونەتەوە، بەڵام هێشتا دەرچەیەک ماوە ئەگەر ئیرادەیەکی سیاسی بەهێز و پێداگر لە گۆڕەپانەکەدا هەبێت، لەم نێوەندەدا، دەکرێت خودی ئەم رەوشە مەترسیدارە بکرێتە دەرفەتێکی مێژویی، بەو پاساوەی چیتر دەوڵەت بەرگەی ئەم شێوازە شکستخواردووەی حوکمڕانی ناگرێت، لە هەناوی ئەم گوتارەشەوە زەمینەسازی بکرێت بۆ ئەنجامدانی چاکسازییەکی بنەڕەتی، بێگومان ئەگەر ئەم هەنگاوە بنرێت، پانتاییەکی فراوان لەبەردەم "زەیدی"دا دەکاتەوە، تاوەکو مۆرکی وەرچەرخان بەسەر کابینەکەیدا بدات و دیدگایەکی جیاواز لە حوکمڕانیدا تۆمار بکات. بەڵام، نابێت ئەوەمان لەبیر بچێت، ئەگەر زەیدی جورئەتی دەستبردن بۆ ئەم کارتە قورسە بکات و ئامادە بێت ژەهری تێپەڕاندنی لەمپەرەکانیش بخواتەوە، ئەوا ڕوبەڕوی قەیرانێکی قووڵتری دیکە دەبێتەوە، ئەوەش ناتەواوی پەیکەری کابینەکەیەتی، چونکە هێشتا زیاتر لە سێیەکی وەزارەتەکانی بەتاڵن، گرفتەکە هەر لەم بۆشاییە ئیدارییەشدا
کورت نابێتەوە، بەڵکو خودی ئەو وەزیرانەشی متمانەیان پێ دراوە، لە دەرەوەی بازنەی هەژموونی سەرۆک وەزیراندان، ئەوان لەبری پابەندبوون بە کارنامەی حکوومەتەوە، وابەستەی مەرجەعییەتی ئەو هێز و پێکهاتە سیاسییانەن، کە وەک پشکی حزبی دایناون و ئاراستەیان دەکەن. وێنای ڕاستەقینەی ئەم بێدەسەڵاتییەش، لە کاتی واژۆکردنی ڕێککەوتننامەیەکدا لەگەڵ تورکیا بەڕونی دەرکەوت، کاتێک وەزیرێکی کابینەکەی زەیدی لەژێر کاریگەریی هەمان ئەو هەژمونە سیاسییەی عێراقی گەیاندە ئەم ڕۆژە، سەرەتا ئامادە نەبو واژۆ لەسەر ڕێککەوتنەکە بکات، ئەم ڕوداوەش نەک هەر دۆخێکی شەرمهێنەری بۆ زەیدی دروست کرد، بەڵکو ئەو پەیامە مەترسیدارەی، دا کە سەرۆک وەزیران کەسی یەکەمی بڕیاردەر نییە و ئەوە سیاسییە سێبەرەکان و دەستە دەرەکییەکانن بڕیاری کۆتایی ئاراستە دەکەن. لە کۆتاییدا کێشەی بنەڕەتی عێراق نەبونی سامان و سەرچاوەی داهات نییە، بەڵکو قۆرخکردنی جومگەکانی حوکمڕانییە لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکان، تا ئەو کاتەی بڕیاری حوکمڕانی لە چنگی سیاسییە سێبەرەکان و ئەجێندای دەرەکی قوتارنەکرێت، هەر هەوڵێک بۆ چاکسازی، ئامانج لێی تەنیا بەڕێکردنی کات و خۆدزینەوەیە لە توڕەیی شەقام. بەڵام پرسیارە گەورەکە لێرەدایە، ئایا خەزێنەی بەتاڵی دەوڵەت، هەمیشە دەرگای ئەم دەرفەتەیان بە کراوەیی بۆ دەهێڵێتەوە؟ هەڤاڵ عارف