لە نێوان چەکوشی بەغداد و نەمانی چەتری ئەمریکا؛ داهاتووی قەوارەی هەرێم چی بەسەر دێت؟

لێواری تەقینەوە و کاتژمێری سفر؛ ئایا سیناریۆی سوریا لە هەرێمی کوردستان دووبارە دەبێتەوە؟

لەکاتێکدا کاتی کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان لە عێراق و مۆڵەتی یەکخستنەوەی پێشمەرگە نزیك دەبێتەوە، هەرێمی کوردستان لە نێوان دوو بەرداشدایە؛ لە لایەکەوە فشارە ناوخۆییەکانی بەغدا بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی ناوەند بەسەر دەروازەکان و بیرە نەوتییەکان چڕبوونەتەوە، لە لایەکی تریشەوە بارگرانییەکی گەورەی دارایی بەهۆی هەڵئاوسانی بێپێشینەی کەرتی سەربازی و ئەمنییەوە ڕووبەڕووی هەرێم بووەتەوە، کە تێیدا لە هەر ٢٣ هاووڵاتییەک، یەکێکیان سەر بە دەزگا ئەمنییەکانە.

١. تیمی نوێی واشنتۆن و پەیامی توندی پێنتاگۆن

پیت هیگسێت، وەزیری بەرگریی نوێی ئەمریکا، لە کۆبوونەوەی خۆیدا لەگەڵ عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق لە پێنتاگۆن، پەیامێکی ڕوونی ئاڕاستەی هەولێر و بەغدا کرد:

·        شەڕی داهاتووی داعش: واشنتۆن چاوەڕێ دەکات دوای کۆتاییهاتنی ئەرکی هاوپەیمانان، هێزە ئەمنییەکانی عێراق و پێشمەرگە خۆیان سەرکردایەتیی شەڕی داعش بکەن.

·        داماڵینی میلیشیاکان لە چەک: ئەمریکا داوای لە عێراق کردووە سەروەریی خۆی بپارێزێت و ئەو میلیشیایانەی لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشت دەکرێن بێچەک بکات.

ئەم پەیامە لە کاتێکدایە کە ترەمپ، تۆم باراکی وەک نێردەی تایبەت بۆ عێراق و سووریا دیاریکردووە. باراک بەوە ناسراوە کە زۆر خۆشی لە سیستمی فیدراڵی و دەسەڵاتی کەمینەکان نایەت، ئەمەش ڕەنگە دەستی بەغدا بۆ فشار خستنە سەر هەرێم ئاوەڵا بکات.

٢ پێشبڕکێ لەگەڵ کات؛ یەکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە

لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە یاداشتێکی لێکتێگەیشتن لە نێوان حکومەتی هەرێم و وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا (پێنتاگۆن) ئیمزا کراوە کە دەبێت تاوەکو کۆتایی مۆڵەتەکە لەمساڵدا، تەواوی هێزەکانی دەرەوەی وەزارەت یەکبخرێنەوە. لەژێر ئەم فشارەدا، پارتی و یەکێتی هەنگاوەکانیان خێرا کردووە:

·        ڕاگەیاندنی قۆناغی یەکەم: فەرماندەیی دەڤەرەکانی ١ و ٢ی پێشمەرگە بە فەرمی یەکخرانەوە.

·        ڕای وەزیری پێشمەرگە: شۆڕش ئیسماعیل ڕایگەیاند کە ٪٩٥ی هەنگاوەکانی چاکسازی تێپەڕێندراون و دەڵێت: "ئێستا پێشمەرگە لەلایەن وەزارەتەوە فەرماندەیی دەکرێت، پێشکەوتنەکان گەورەن و پەیوەندیمان لەگەڵ هاوپەیمانان دوای کشانەوەی ئەمریکاش بەردەوام دەبێت."

·        گەرەنتیی قەوارەی هەرێم: نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، جەختی کردەوە کە یەکگرتوویی پێشمەرگە گەرەنتیی پاراستنی قەوارەی فیدراڵیی کوردستانە و داوای خێراکردنی پرۆسەکەی کرد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەددییە هەرێمییەکان.

٣. ژمارەکان؛ هەڵئاوسانی کەرتی سەربازی و بارگرانی دارایی

بەپێی دواین داتاکان، سیستمی ئەمنی و پێکهاتەی مووچەخۆران لە هەرێم لە ڕووی داراییەوە لە بارودۆخێکی هێندە نادروستدایە کە پسپۆڕان بە "مەترسیدار" ناوی دەبەن. لە کۆی ١ ملیۆن و ١٩٠ هەزار و ٣٩١ مووچەخۆر لە هەرێم (کە تێچووی مانگانەیان ٩٤٥ ملیار دینارە)، کەرتی سەربازی پشکی شێری بردووە.

خشتەی داتای هێزە ئەمنی و سەربازییەکان لە هەرێمی کوردستان:

لێکەوتەی دارایی: لە زانستی دارایی گشتیدا، بوونی سندوقێکی خانەنشینی کە ژمارەی خانەنشینەکانی هاوتای هێزە بەکارەکانی بێت، بە سیستەمێکی نادروست و مەترسیدار دادەنرێت. تەرخانکردنی زیاتر لە ٤.٤٪ی دانیشتوان بۆ کەرتی سەربازی و ئەمنی، فشارێکی کوشندە دەخاتە سەر بودجەی گشتی و پشکی وەبەرهێنان و گەشەپێدانی ئابووری کەم دەکاتەوە. ئەمە دەیسەلمێنێت مۆدێلی ئەمنیی هەرێم هێشتا کلاسیکی و پشتئەستوورە بە ژمارەی مرۆیی، نەک تەکنەلۆژیا.

٤. ئایا "سیناریۆی سووریا" دووبارە دەبێتەوە؟

چاودێران ترسی ئەوەیان هەیە کە هاوشێوەی ئەوەی بەسەر هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) هات—کاتێک ئەمریکا لە چەند وێستگەیەکدا بە تەنیا جێی هێشتن—بەسەر هەرێمی کوردستانیشدا بێت.

·        خاڵی لێکچوون (مەترسییەکە): نەبوونی سوپایەکی نیشتمانیی یەکگرتوو. ئەگەر ئەمریکا بکشێتەوە و هێزەکانی پێشمەرگەش هێشتا دابەشبووبن، هەرێم ناتوانێت بەرگری لە خۆی بکات بەرامبەر بە هەڕەشەکان.

·        خاڵی جیاوازی: هەرێمی کوردستان قەوارەیەکی دەستووریی فەرمیی دانپێدانراوە لە دەستووری عێراقدا، بەڵام ئەم شەرعیەتەش بەبێ هێزی ڕاستەقینە لەسەر زەوی و یەکڕیزیی سیاسی، بەرەو کاڵبوونەوە دەچێت.

٥. نەخشەی نوێی ناوچەکە؛ پلانەکانی بەغدا بۆ کۆنترۆڵکردنی دەروازە و نەوتەکە

لە کاتێکدا دۆخی ناوخۆی هەرێم بەدەست نەبوونی پەرلەمانێکی کارا لە دوای هەڵبژاردنەکان و مانەوەی حکومەت بە شێوازی "کاربەڕێکەر" دەناڵێنێت، لە بەغدا گۆڕانکاریی گەورە ڕوودەدەن:

·        سەپاندنی یاسای ناوەند: عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، بە دروشمی "گێڕانەوەی سەروەری" دەیەوێت لە ڕێگەی سیستمی (ئەسیکۆدا)وە دەروازە سنوورییەکان لەژێر دەستی هەرێم دەربهێنێت و بە پاساوی پاراستنیش، هێز بنێرێتە سەر بیرە نەوتەکانی کوردستان.

·        فشاری سیاسی: دەسەڵاتدارە شیعەکان دەنگیان دلێرتر بووە؛ بۆ نموونە عەممار حەکیم ڕایگەیاندووە: "پێویستە پێشمەرگەش وەک حەشدی شەعبی لێکبدرێتەوە"، ئەمەش زەنگێکی مەترسیدارە بۆ خستنەژێردەستی پێشمەرگە لە لایەن بەغداوە.

·        کارتی دادگای فیدراڵی: چاوەڕوان دەکرێت دادگای فیدراڵی لە ڕێگەی فشارە یاساییەکانەوە شەرعیەت لە حکومەتی کاربەڕێکەری هەرێم بسەنێتەوە، ئەمەش دەرفەت دەداتە بەغدا کە ڕاستەوخۆ و بە جیاواز مامەڵە لەگەڵ پارێزگاکانی هەرێم بکات.

·        هاوپەیمانیی نوێی عێراق و سووریا: بڕیارە لە ناوەڕاستی ئەم مانگەدا لە واشنتۆن، بە چاودێریی نوێنەری ئەمریکا (تۆم باراک)، ڕێککەوتنێکی ئابووری لە نێوان عێراق و دیمەشق (بە سەرۆکایەتی ئەحمەد شەرع) ئیمزا بکرێت. ئەمەش ناوچەکە بەرەو نەخشەیەکی نوێ دەبات کە تێیدا پێگەی هەرێم پاشەکشە دەکات ئەگەر ناوخۆی خۆی ڕێکنەخاتەوە.

دەرئەنجام و پێشبینییەکان:

هەرێمی کوردستان لە بەردەم مەترسییەکی ڕاستەقینەدایە؛ ئەگەر یەکگرتنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە تا پێش پایزی ئەمساڵ بە تەواوی جێبەجێ نەکرێت، نەک تەنها هاوکارییەکانی ئەمریکا دەبڕدرێن، بەڵکو بەغدا بە پاڵپشتیی لێکدانەوە نوێیەکانی واشنتۆن و لە ڕێگەی بڕیارەکانی دادگای فیدراڵییەوە، شەرعیەت و سەرچاوە داراییەکانی هەرێم بەرەو لاوازییەکی کوشندە دەبات، کە تێیدا قەوارەی فیدراڵیی هەرێم تەنها وەک ناوێکی بێ ناوەڕۆک دەمێنێتەوە.