مەقاسیدی شەریعەت و قەیرانی بێ مەعاشی و گرانی؛ خوێندنەوەیەک بۆ فەراغی تەشریعی و دۆخی ئێستای هەرێم

قەیرانی ئابووری و بژێوی لە هەرێمی کوردستان تەنها کێشەیەکی کارگێڕیی تێپەڕ نین، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی قورسە بۆ کەرامەتی مرۆڤ و ڕادەی بەرپرسیارێتیی دامەزراوە فەرمییەکان. کاتێک دواکەوتنی مووچە، گرانیی سوتەمەنی و پەککەوتنی پەرلەمان پێکەوە دەبەسترێنەوە، دۆخێک دێتە ئارا کە پێویستی بە خوێندنەوەیەکی فرەلایەن هەیە لە ڕوانگەی ئوسوڵی فیقه، بنەما مەقاسیدییەکان و دەقە دەستوورییە کارپێکراوەکانەوە.
لە فیقهی ئیسلامیدا، دەسەڵاتدار وەک ئەمیندار (والی الأمر) لەسەر سامانی گشتی سەیر دەکرێت نەک خاوەن ماڵ، و بنەمای سەرەکی لەم ڕووەوە ئەوەیە کە: (تصرف الإمام علی الرعیه‌ منوگ بالمصلحه‌)، هەروەها فەرموودەی پێغەمبەر (د.خ): (الإمام راع ومسۆول عن رعیته). بوونی بۆشایی یاسایی و پەککەوتنی پەرلەمانی کوردستان لە دەرکردنی یاسای پێویست، لە پاڵ پێشێلکردنی ماددەی (١٤) و (١٦)ی دەستووری عێراق سەبارەت بە یەکسانی و دادپەروەری، و ئاڵنگارییە دەستوورییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر بنەمای ماددەی (١١٢) و (١١٤)ی تایبەت بە داهاتەکان و بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدراڵی (وەک بڕیارەکانی ژمارە ٥٩ و ٢٢٤ی ساڵی ٢٠٢٤ سەبارەت بە تەوتینی مووچە)، دۆخێکی دروستکردووە کە تێیدا مافی هاووڵاتی کەوتووەتە بەر مەترسی. زانای مەزنی مەقاسید (العز بن عبد السلام) لە (قواعد الأحكام)دا دەڵێت: «تەواوی ئەحکام بۆ دەستەبەربەرکردنی بەرژەوەندییەکان و لادانی زیانەکانن»، کەواتە پشتگوێ خستنی ئەرکە یاساییەکان لادانە لەو ئامانجە باڵایانە.
مەقاسیدی شەریعەت لە پاراستنی پێنج بنەما سەرەکییەکەدا (دین، نەفس، عەقڵ، نسل، و مال) خۆی دەبینێتەوە. دواخستنی شایستەی دارایی بەهۆی ناکۆکیی سیاسی لەسەر میکانیزمەکانی جێبەجێ کردنی ماددەکانی بودجەی فیدراڵی (وەک پشکی هەرێم لە بودجە) و گرانیی ناپێویستی بەنزین، ڕاستەوخۆ دەستدرێژی کردنە بۆ سەر بنەمای «پاراستنی مال و نەفس». مووچە و شایستەکان مافێکی یاسایی و دەستووریی ڕوونە (کە لە ماددەی ٢٥ی جاڕی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ و یاسا کارپێکراوەکاندا جەختی لەسەر کراوەتەوە)، و دواخستن یان بڕینی بێ هۆکارانەی بە ئارگیومێنتی ناکۆکیی نێوان هەردوو حوکمەت، دژ بە بنەمای قەدەغەکردنی خواردنی سامانی خەڵکە بە ناڕەوا (لا تأكلوا أموالكم بینكم بالباگل - البقره‌: ١٨٨)، چونکە خەڵک دەخاتە باری قەرزاری و پێویستیی ڕەهاوە. هاوکات بەنزین لە ژیانی هاوچەرخدا ماددەیەکی کەمالی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە جووڵەی ڕۆژانەی کار و کاسپییەوە هەیە. نەبوونی کۆنتڕۆڵی دامەزراوەیی و قۆرخکاری لە هاوردەکردنیدا، باری خەڵک قورس‌تر دەکات، کە ئەمەش دژ بە بنەمای ئاسانکارییە لە شەریعەتدا (یرید الله بكم الیسر ولا یرید بكم العسر - البقره‌: ١٨٥).

کاریگەریی ئەم دۆخە تەنها لە سنووری کێشەی دارایی و ئابووریدا نامێنێتەوە، بەڵکو ڕەهەندێکی قووڵی دەروونی و نیشتمانی هەیە. نادڵنیایی بەردەوام سەبارەت بە دابین بوونی مووچە، متمانەی کۆمەڵایەتی لاواز دەکات و سترێسی دەروونی دروست دەکات، لە کاتێکدا مرۆڤی ماندووی دەروونی ناتوانێت ئەرکەکانی بە شێوازێکی دروست ئەنجام بدات. لە لایەکی ترەوە، پەرەسەندنی هەژاریی، پەککەوتنی بازاڕ و بچووک بوونەوەی توانای کڕین شیرازەی خێزان و ئابووریی ناوخۆیی تێک دەدات، لە کاتێکدا شەریعەت جەخت لەسەر دادپەروەریی ئابووری دەکاتەوە. بوونی ئەم قەیرانە بەردەوامە و فەراغی تەشریعی دەبێتە هۆی دروستبوونی درز لە متمانەی نێوان هاووڵاتی و دەزگا فەرمییەکاندا، کە ئەمەش مەترسییەکی ڕاستەقینەیە لەسەر ئاسایشی نیشتمانی.

بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە، پێویستە هەنگاوی پراکتیکی و خێرا بنرێت کە لە پێش هەموو شتێکەوە کاراکردنەوەی پەرلەمانی کوردستان و پێشکەشکردنی پڕۆژەیاسای تایبەت دەگرێتەوە بۆ پاراستنی بێ مەرجی شایستە داراییەکانی مووچەخۆران و جیاکردنەوەیان لە ململانێ سیاسییەکان، لەگەڵ هەماهەنگی لەگەڵ پەرلەمانی عێراق بۆ هەموارکردنەوەی ماددە ئابوورییەکانی یاسای بودجەی گشتی. هاوکات جێبەجێ کردنی هاوبەشی بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی سەبارەت بە تەوتین یان سیستەمی بانکیی هاوبەش، لە پێناو دروستکردنی سەکۆیەکی شەفافی داهات و خەرجی بۆ پاراستنی سامانی گشتی (حفڤ المال) بە چاودێریی دیوانی چاودێریی دارایی فیدراڵی و هەرێم زۆر پێویستە. هەڵگرتنی ڕسوماتی زیادە لەسەر بەنزین و پێکهێنانی لیژنەیەکی باڵای چاودێری لەلایەن وەزارەتی سامانە سروشتییەکانەوە بۆ بنەبڕکردنی قۆرخکاری و گونجاندنی نرخەکە لەگەڵ توانای کڕینی هاووڵاتی بەپێی یاسای بەرەنگاربوونەوەی قۆرخکاری، لەگەڵ ئاراستەکردنی وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی بۆ فریاکەوتنی ئەو چین و توێژانەی کە بەهۆی قەیرانی مووچەوە کەوتوونەتە ژێر هێڵی هەژارییەوە، دەبنە قەڵغانێک لە بەردەم داڕمانی کۆمەڵایەتیدا. لە کۆتاییدا، پابەندکردنی ناوەندە دەسەڵاتدارەکان بە بنەمای (تصرف الإمام علی الرعیه‌ منوگ بالمصلحه‌) مەرجی سەرەکییە بۆ ئەوەی خزمەتکردنی هاووڵاتی هەمیشە لە سەرووی هەموو حساباتێکی حزبی و سیاسییەوە بێت، چونکە ئامانجی سەرەکیی هەموو یاسا و سیستەمێک لە بنەڕەتدا پاراستنی ژیان، کەرامەت و ئارامیی مرۆڤە.نابێت مرۆڤ زەلیل بکرێت ولەم جیهانگیریەدا بۆنان وئاو بگری.

توێژەری مافپەروەر ڕەنج باراوی

سەرچاوەکان:

١.قورئانی پیرۆز (تایبەت بە ئایەتەکانی سورەتی البقره‌: ١٨٥ و ١٨٨، والإسرا‌و: ٧٠).

٢.کتێبە فیقهی و مەقاسیدییەکان:

 العز بن عبد السلام، عز الدین أبو محمد عبد العزیز بن عبد السلام بن أب القاسم بن الحسن السلمی الدمشقی (توفی ٦٦٠ هـ)، قواعد الأحكام فی مصالح الأنام، تحقیق: گه عبد الرۆوف سعد، دار الجیل، بیروت، الگبعه‌ الأولى، ١٩٨٠، ج ١، ص ١١.

٣.یاسا و دەستووری کارپێکراو: دەستووری کۆماری عێراقی فیدراڵ (تایبەت بە ماددەکانی ١٤، ١٦، ١١٢، و ١١٤)، یاسای بودجەی گشتیی عێراق، و جاڕی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ (ماددەی ٢٥).

٤.بڕیارە دادوەرییەکان:

ئەلف: دادگای باڵای فیدراڵی عێراق، بڕیاری ژمارە (٥٩/فیدراڵی/٢٠٢٤)، ناوەڕۆک: تایبەت بە پابەندکردنی هەردوو حکومەتی فیدراڵ و هەرێم بە تەوتینکردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان لە بانکی فیدراڵی، بەرواری دەرچوون: ٢١/٢/٢٠٢٤، بڵاوکراوە لە ڕۆژنامەی فەرمی (وقائع العراقیه‌) بە ژمارەی نوێ.

بێ: دادگای باڵای فیدراڵی عێراق، بڕیاری ژمارە (٢٢٤/فیدراڵی/٢٠٢٤)، ناوەڕۆک: یەکلاکردنەوەی سکاڵاکان لەسەر خەرجکردنی ڕاستەوخۆی شایستە دارایی و مووچە و دابینکردنی مافە دەستوورییەکانی مووچەخۆران دوور لە پەککەوتنی کارگێڕی، بەرواری دەرچوون: ٢٩/٩/٢٠٢٤، بڵاوکراوە لە ئەرشیف و ماڵپەڕی فەرمیی دادگای باڵای فیدراڵی عێراق.

٥.بڵاوکراوە و گۆتارە ئەکادیمییەکان: ڕەنج باراوی، فەراغی تەشریعی و ئاڵنگارییە ئابوورییەکان لە هەرێمی کوردستان، لێکۆڵینەوەیەکی مەقاسیدی و یاسایی، سلێمانی، ٢٠٢٦.