دڵشاد موانی
24/10/2026
173 جار خوێنراوەتەوە
کاتژمێری دەستووریی عێراق لە دژی هەرێم لێدەدات
کاتژمێری دەستووریی عێراق لە دژی هەرێم لێدەدات، مەترسییە ڕاستەقینەکە هەڵوەشاندنەوەی فیدڕاڵیەت نییە، بەڵکو پووکانەوەی بێدەنگ و ناوەندگەرایی خزۆکە.
دەستوور چۆن دەڕوانێتە هەرێم؟ قەڵغانی پۆڵایین بەرامبەر پروپاگەندەی هەڵوەشاندنەوە
تەڵەی جەلسەی کراوە و غیابی دەستووری هەرێم
کابینەی نۆیەم؛ لە دەسەڵاتی تەواوەوە بۆ بەربەستی کاربەڕێکەر
مەترسییە ستراتیجییەکان، ناوەندگەرایی خزۆک چۆن کار دەکات؟
ململانێی پارتی و یەکێتی، کێشە لە ناوخۆیە یان ئەجێندای دەرەکی؟
پێنج سیناریۆی چاوەڕوانکراو بۆ ئایندەی هەرێم
شیکارییەکان پێنج سیناریۆ لە بەردەم قەیرانەکەدا دەستنیشان دەکەن:
١) ڕێککەوتنی زۆرەملێ لە ژێر فشاری دادگا و ئەمریکا (ئەگەری ٤٠٪)
٢) بڕیاری دادگای فیدراڵی بۆ سنووردارکردنی حکومەتی هەرێم بە کاربەڕێکەر و پووچەڵکردنی جەلسەی کراوە (ئەگەری بەرز ٥٥٪ تا ٦٥٪)
٣) بەڕێوەبردنی خاوی بنبەست لە شێوەی دوو ئیدارەیی نەرم تا ٢٠٢٨ (ئەگەری ٣٥٪)
٤) هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان لەلایەن سەرۆکی هەرێمەوە بەرەو هەڵبژاردنی پێشوەختە (ئەگەری کەم ١٥٪)
٥) قەیرانی دەستووریی تەواو و بچڕانی پەیوەندییە داراییەکانی بەغدا لەگەڵ هەولێر (ئەگەری کەم، بەڵام پڕ لە مەترسی).
لە کاتێکدا زیاتر لە دوو ساڵ بەسەر بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستاندا تێپەڕ دەبێت، بێدەنگی و بەستەڵەکی سیاسی لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، کایەی دەسەڵاتی هەرێمی خستووەتە بەردەم قۆناغێکی نادیار و پڕمەترسی. هاوکات لەگەڵ ئەم ئیفلیجییە ناوخۆییەدا، شەپۆلێکی فراوان لە دەنگۆ و نیگەرانی شەقامی کوردی داپۆشیوە؛ دەنگۆی ئەوەی دادگای باڵای فیدراڵی لە بەغدا بە بڕیارێکی قەزائی قەوارەی هەرێم هەڵدەوەشێنێتەوە. بەڵام خوێندنەوەیەکی وردی دەستووری و بەڵگەنامەیی دەریدەخات کە مەترسییە سەرەکییەکە لە شوێنێکی دیکەیە، مەترسییەکە لەنێوبردنی فەرمی هەرێم نییە، بەڵکو ناوەندگەرایی خزۆک و پووکانەوەی قەوارەکەیە لە ناوەوە، کە هێواش هێواش دەسەڵاتە نەوتی، دارایی و یاساییەکانی هەرێم دەگێڕێتەوە بۆ بەغدا.
دەستوور چۆن دەڕوانێتە هەرێم؟ قەڵغانی پۆڵایین بەرامبەر پروپاگەندەی هەڵوەشاندنەوە
لە ڕوانگەی یاسایی و پێوەرە دەستوورییەکانەوە، پێویستە جیاکارییەکی ڕوون لە نێوان دوو چەمکی جیاوازدا بکرێت: یەک نەمانی شەرعییەتی کابینەیەکی حکومەت دوو هەڵوەشاندنەوەی قەوارەیەکی دەستووری. دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ لە ماددەی (١١٧/یەکەم)دا بە ڕاشکاوی دان دەنێت بە هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتە سەربەخۆکانیدا (یاسادانان، جێبەجێکردن، و دادوەری) وەک قەوارەیەکی فیدراڵی. گرنگتر لەوەش، ماددەی (١٢٦/چوارەم) قەڵغانێکی ئەوەندە توندی داناوە کە هیچ سەرۆک وەزیرانێک، پەرلەمانێک، یان تەنانەت دادگای باڵای فیدراڵیش ناتوانن قەوارەی هەرێم هەڵبوەشێننەوە یان دەسەڵاتەکانی کەم بکەنەوە بێ ڕەزامەندی پەرلەمانی کوردستان و دەنگدانی هاووڵاتییانی لە ڕاپرسییەکی گشتیدا.
پێچەوانەی دەستووری وڵاتانی وەک ئەڵمانیا (ماددەی ٣٧ی ناسراو بە Bundeszwang کە ڕێگە بە حکومەتی فیدراڵ دەدات دەسەڵاتی ویلایەتەکان بە زۆر بگرێتە دەست)، دەستووری عێراق هیچ دەقێکی تێدا نییە ڕێگە بدات بەغدا پارێزگار یان فەرمانڕەوای سەربازی لە شوێنی حکومەتی هەرێم دابنێت. کەواتە دەنگۆی هەڵوەشاندنەوەی کتوپڕی هەرێم لە ٢٦ی تشرین، لە ڕووی یاساییەوە بەڵگەی نییە و زیاتر شەڕێکی دەروونی و مانۆڕی سیاسییە.
دەستوور پارێزگاری لە بوونی هەرێم دەکات، بەڵام هیچ دەستوورێک ناتوانێت قەوارەیەک لە دەستپێشخەریی هەڵەی سەرکردەکانی و بۆشاییە یاساییە ناوخۆییەکانی بپارێزێت.
تەڵەی جەلسەی کراوە و غیابی دەستووری هەرێم
بۆچی هەرێمی کوردستان کەوتە ناو ئەم بۆشاییە یاساییەوە؟ وەڵامەکە لە غیابی دەستوورێکی نێوخۆییدایە. لە کاتێکدا دەستووری فیدراڵی لە بەغدا وادەی دەستووریی زۆر چڕی بۆ پێکهێنانی حکومەت داناوە (ماددەی ٥٤، ٧٢، و ٧٦)، داڕێژەرانی دەستوور بەپێی ماددەی ١٢٠ ئەو ئەرکەیان بەجێهێشت بۆ دەستووری هەرێمی کوردستان؛ بەڵام بەهۆی ململانێی حیزبییەوە لە ماوەی ٣٤ ساڵدا هەرێم نەیتوانی دەستوور پەسەند بکات. لە یاساکانی هەرێمدا مۆڵەتی ٣٠ ڕۆژ بۆ سەرۆک وەزیران دانراوە، بەڵام ئەم ٣٠ ڕۆژە تەنها دوای ڕاسپاردن دەستپێدەکات، و هیچ دەقێک نییە کە بڵێت ئەگەر لایەنەکان لەسەر ڕاسپاردن ڕێکنەکەوتن چی ڕوودەدات!
لەبری یەکلاییکردنەوەی پرۆسەکە، لایەنەکان پەنایان بۆ فێڵی جەلسەی کراوە (الجلسه المفتوحه) لە پەرلەمان برد. ئەمەش ڕێک هەمان ئەو ڕێکارە نادەستوورییەیە کە دادگای باڵای فیدراڵی لە بڕیاری مێژوویی ژمارە ٥٥ی ساڵی ٢٠١٠دا بە تەواوی پووچەڵی کردەوە و بڕیاری دا کە کۆبوونەوەی یەکەم ناکرێت بۆ ماوەیەکی نادیار بە کراوەیی بمێنێتەوە. سەرباری نەبوونی وادەی دیاریکراو لە هەرێم، بەپێی دۆکتریینی ماوەی گونجاو (الأجل المعقول) و ماددەکانی ٦ و ٢٠ی دەستوور، ناکرێت ئیرادەی دەنگدەران بۆ ماوەی دوو ساڵ هەڵپەسێردرێت و پەرلەمان نیوەی تەمەنی خۆی لە چەقبەستووییدا بەفیڕۆ بدات.
کابینەی نۆیەم؛ لە دەسەڵاتی تەواوەوە بۆ بەربەستی کاربەڕێکەر
مانەوەی کابینەی نۆیەم لە تەممووزی ٢٠١٩ەوە تا ئەمڕۆ پرسیارێکی چارەنووسساز دەوروژێنێت. لە یاسای گشتیدا بنەمای بەردەوامیی دەزگا گشتییەکان (استمراریه المرافق العامه) ڕێگە دەدات حکومەت لە کاتی بۆشاییدا خزمەتگوزاری و مووچە بەڕێوەببات. بەڵام دادگای فیدراڵی بە ڕوونی چوارچێوەی حکومەتی کاربەڕێکەر (تصریف الأمور الیومیه)ی دەستنیشان کردووە، بۆی هەیە خەرجی ڕۆژانە و مووچە بدات، بەڵام مافی بەستنی گرێبەستی گەورەی نەوت و گاز، دانانی پۆستی باڵا، پێشکەشکردنی پڕۆژەیاسا، و قەرزی گشتی نییە.
لە دانیشتنی چاوەڕوانکراوی ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ لە بەردەم دادگای فیدراڵیدا (لە ڕێگەی دۆسیەی ١٩٣ی کاربەڕێکەر و ٢١٢ی پەرلەمان)، پێشبینی دەکرێت دادگا نەچێتە ژێر باری هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان (چونکە لە دۆسیەکانی پێشووشدا دادگای فیدڕاڵ ڕایگەیاندووە دەسەڵاتی هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی نییە)، بەڵام ئەگەری زۆر بەرزە فەرمانی کۆتاییهێنان بە جەلسەی کراوە دەربکات و کابینەی نۆیەم بە فەرمی بە حکومەتێکی دەست کورتی کاربەڕێکەر بناسێنێت، کە ئەمەش کاریگەریی قووڵی بەسەر ئەو گرێبەستانە ئەبێت کە حکومەتی هەرێم لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان دەیبێت.
مەترسییە ستراتیجییەکان، ناوەندگەرایی خزۆک چۆن کار دەکات؟
مەترسییە ڕاستەقینەکەی سەر هەرێم فەرمانی بەغدا بۆ هەڵوەشاندنەوە نییە، بەڵکو ستراتیژی جێگرتنەوەی پلە بە پلە‌یە (Cumulative Substitution). لە هەر جێگایەک دەزگاکانی هەرێم پەکبکەون، بەغدا بە بیانووی یاسایی دەست بەسەر ئەو کایەیەدا دەگرێت بۆنمونە:
• لە کەرتی نەوتدا، وەزارەتی سامانە سروشتییەکان ڕۆڵی سڕ بووە و کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) بە تەواوی ئیدارەی دۆسیەکە دەکات.
• لە بواری دارایی و مووچەدا، سەپاندنی پرۆسەی تەوتین لە ڕێگەی بانکە فیدراڵییەکانەوە، کۆنترۆڵی پارەدارکردنی مووچەخۆرانی لە دەستی هەولێر دەرهێناوە و زیاتر لە ٨٠٪ی بەستۆتەوە بە بەغدا.
• لە پڕۆسەی هەڵبژاردندا، کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق (IHEC) جێگەی کۆمیسیۆنی هەرێمی گرتەوە و سیستەمی بازنەکانی سەرلەنوێ داڕشتەوە.
• لە کۆنتڕۆڵکردنی دەروازە و خاڵە سنورییەکاندا، گومرگی ئیبراهیم خەلیل، باشماخ و پەروێزخان بەستراونەتەوە بە سیستەمی ئەلیکترۆنی فیدراڵی.
• لە هێزی پێشمەرگەدا، بەبێ بودجەی پەسەندکراو، هێزەکان زیاتر وابەستەی هاوکاری دەرەکی و وەزارەتی بەرگری فیدراڵ دەبن.
ململانێی پارتی و یەکێتی، کێشە لە ناوخۆیە یان ئەجێندای دەرەکی؟
بەپێی بەڵگە بەردەستەکان، ٧٥٪ی هۆکاری ئەم بنبەستە ململانێی ناوخۆیی نێوان پارتی (٣٩ کورسی) و یەکێتی (٢٣ کورسی)یە. گرێکوێرە سەرەکییەکە لەسەر هاوسەنگی دەسەڵاتە، لە کاتێکدا پارتی سەرۆکایەتی هەرێم و حکومەت لای خۆی دەهێڵێتەوە، یەکێتی وەزارەتی ناوخۆ بە مەرجی بەشداریکردن دادەنێت، کە پارتی پێشنیازی پێشمەرگەی لە بەرامبەردا کردووە و ڕەتکراوەتەوە. ئەم ململانێیە بە گرێدانی پۆستی سەرۆک کۆمار لە بەغدا ئاڵۆزتر بوو. دەستێوەردانی دەرەکیش لە تاران، ئەنقەرە و واشنتن وەک نەوتێک وایە بەسەر ئەم ئاگرەدا دەکرێت، بەڵام بزوێنەری بنەڕەتی ئاگرەکە نەبوونی ئیرادەی سازشی نێوخۆییە.
پێنج سیناریۆی چاوەڕوانکراو بۆ ئایندەی هەرێم
شیکارییەکان پێنج سیناریۆ لە بەردەم قەیرانەکەدا دەستنیشان دەکەن:
١) ڕێککەوتنی زۆرەملێ لە ژێر فشاری دادگا و ئەمریکا (ئەگەری ٤٠٪)
٢) بڕیاری دادگای فیدراڵی بۆ سنووردارکردنی حکومەتی هەرێم بە کاربەڕێکەر و پووچەڵکردنی جەلسەی کراوە (ئەگەری بەرز ٥٥٪ تا ٦٥٪)
٣) بەڕێوەبردنی خاوی بنبەست لە شێوەی دوو ئیدارەیی نەرم تا ٢٠٢٨ (ئەگەری ٣٥٪)
٤) هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان لەلایەن سەرۆکی هەرێمەوە بەرەو هەڵبژاردنی پێشوەختە (ئەگەری کەم ١٥٪)
٥) قەیرانی دەستووریی تەواو و بچڕانی پەیوەندییە داراییەکانی بەغدا لەگەڵ هەولێر (ئەگەری کەم، بەڵام پڕ لە مەترسی).
چوار هەنگاوی فریاگوزاری بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە
بۆ ئەوەی هەرێم لە چنگی ناوەندگەرایی و بڕیاری سزادەرانەی دادگای فیدڕاڵ دەربازی بێت، سەرکردایەتی هەرێم دەبێت چوار هەنگاوی بوێرانە بنێت: یەکەم، جیاکردنەوەی دەستبەجێی پۆستی دەستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان لە پاکێجی ئاڵۆزی وەزارەتەکان و کۆتاییهێنان بە جەلسەی کراوە لە ٧٢ کاتژمێردا. دووەم، ڕاگەیاندنی خۆبەخشانەی پرۆتۆکۆڵی کاربەڕێکەر لەلایەن سەرۆک وەزیرانەوە تا بەغدا دەستپێشخەریی یاسایی لێ بسەنێتەوە. سێیەم، دەرکردنی یاسایەکی خێرا بۆ چەسپاندنی وادەی کۆتایی بۆ پێکهێنانی کابینەکانی داهاتوو. چوارەم، ڕێککەوتن لەسەر خستنەڕووی پڕۆژەی دەستووری هەرێم بۆ ڕاپرسی پەڕلەمانی، چونکە بەبێ دەستووری نیشتمانی، قەوارەی هەرێم هەمیشە وەک ڕووبارێک لە دەستی بڕیارە لەناکاوەکانی دادگای بەغدادا دەمێنێتەوە.
ڕای تۆ چییە؟
١. ئایا پۆستی وەزارەتی ناوخۆ و پۆستە باڵاکان شایەنی ئەوەن لە پێناویاندا پەرلەمان پەکبخرێت و قەوارەی هەرێم لە بەردەم بەغدادا لاواز ببێت؟
٢. کێ لە نەبوونی دەستووری هەرێم دوای ٣٤ ساڵ حوکمڕانی بەرپرسیارە کە وایکرد بکەوینە ناو تەڵەی جەلسەی کراوە؟
٣. لە نێوان سازشی زۆرەملێ لەژێر فشاری دادگای فیدڕاڵ، بەردەوامیی خاو بە شێوازی دوو ئیدارەیی نەرم، یان قەیرانی دەستووری. تۆ پێشبینی کام سیناریۆ دەکەیت بۆ ئایندەی هەرێم؟
٤. کاتێک دوو ساڵ بەسەر هەڵبژاردندا تێپەڕیوە، ئایا ڕەوایە کابینەیەک بەبێ متمانەی نوێی پەرلەمان بەردەوام بێت و بڕیاری ستراتیجی بدات؟
٥. ئایا بە بڕوای تۆ مەترسیی گەورەی سەر هەرێم بڕیارێکی دادگای فیدراڵییە، یان ئەو «ناوەندگەراییە خزۆکە»ی کە ڕۆژانە بە سۆمۆ و تەوتین دەسەڵاتی هەرێم دەپوکێنێتەوە؟
|