دادگای فیدراڵی لەسەر سێ سکاڵا کۆدەبێتەوە؛ چارەنووسی یاسایی کابینەی نۆی حکومەتی هەرێم لە یەکلاکردنەوەدایە

بەپێی خشتەی دانیشتنەکانی دادگای باڵای فیدراڵی عێراق، بڕیارە لە رۆژی دووشەممەدا دادگاکە لەسەر سێ سکاڵای هەستیار و یەکلاکەرەوە سەبارەت بە پرسی پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستان کۆببێتەوە. ئەم دانیشتنانە لە کاتێکدا بەڕێوەدەچن کە پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی کوردستان بە قۆناغێکی هەستیار و ئاڵۆزدا تێپەڕ دەبێت.

وردەکاریی سکاڵا تۆمارکراوەکان لە دادگای فیدراڵی

دۆسییەکانی سەر مێزی دادگای فیدراڵی پێکدێن لە سێ سکاڵای جیاواز کە لەلایەن کەسایەتی و لایەنی سیاسییەوە جووڵێنراون:

سکاڵای یەکەم: لەلایەن پەرلەمانتاری نەوەی نوێ، ئەکبەر غەریب ئەحمەدەوە، لەسەر سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان تۆمار کراوە، بەو پێیەی تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە ماوەی یاسایی حکومەتی هەرێمی کوردستان تەواو بووە و نابێت بە هیچ شێوازێک دەسەڵاتەکانی بەکاربهێنێت.

سکاڵای دووەم: لەلایەن رێبوار عەبدولڕەمان، سەرۆکی فراکسیۆنی نەوەی نوێوە پێشکەش کراوە لەسەر مەسرور بارزانی، کە هاوشێوەی سکاڵای یەکەم جەخت لەسەر کۆتاییهاتنی تەمەنی یاسایی کابینەکە و سنووردارکردنی دەسەڵاتەکانی دەکاتەوە.

سکاڵای سێیەم: لەلایەن عەلی حەمەساڵح، ئەندامی پێشووی پەرلەمانی کوردستانەوە تۆمار کراوە لەسەر سەرۆکی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان، تیایدا داوا کراوە بەو پێیەی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان ماوەی دەستووریی خۆی تێپەڕاندووە، پێویستە هەڵبوەشێتەوە و رێوشوێنی پێویست بگیرێتە بەر.

   هەڕەشەی بۆشایی یاسایی و گۆڕینی دەسەڵات بۆ "تصريف الأعمال"

سەرەڕای ئەوەی زیاتر لە دوو ساڵ بەسەر بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستاندا تێپەڕیوە، هێشتا لایەنە سیاسییەکان نەبوونه‌تە خاوەنی ڕێککەوتنێکی تۆکمە بۆ پێکهێنانی کابینەی دەیەم. بڕیارە چاوەڕوانکراوەکانی دادگای فیدراڵی دەتوانن گۆڕانکاریی ریشەیی لە هاوکێشە ئیداری و داراییەکاندا دروست بکەن.

ئەگەر دادگا بڕیاری کۆتاییهاتنی ماوەی یاسایی کابینەی ئێستا بدات، ئەوا سەرجەم ئەو گرێبەستە ستراتیژییانەی لە سێکتەری نەوت و گاز واژۆ کراون یان گۆڕانکارییان تێدا کراوە، دەكەونە ژێر پرسیارەوە و ئەگەری هەڵوەشاندنەوەیان دەبێت. لەو حاڵەتەدا، حکومەت ناتوانێت هیچ بڕیارێکی ستراتیژی دەربکات کە پابەندیی دارایی یان سیاسیی درێژخایەن بۆ کابینەکانی داهاتوو دروست بکات. ئامانجی سەرەکیی سکاڵاکاران ئەوەیە کە دەسەڵاتەکانی هەرێم ناچار بکرێن تەنیا ئەرکە هەنووکەیییەکان بەڕێوە ببەن (تصريف الأعمال)، تا ئەو کاتەی کابینەیەکی نوێ بە شێوازێکی فەرمی متمانە لە پەرلەمانی کوردستان وەردەگرێت.

   ژینگەی سیاسی و قەیرانی مێژوویی دامەزراوەکان

ئەم ئاڵۆزییە یاساییانە لە کاتێکدا سەریان هەڵداوە کە چاودێرانی سیاسی ئاماژە بە لاوازیی پەیوەندییەکانی نێوان لایەنە ناوخۆیی و هەرێمییەکان دەکەن. بە بڕوای شارەزایان، نەبوونی دیدگا و ستراتیژێکی نیشتمانی لەلایەن کابینەی نۆیەمەوە، بووەتە هۆی بەرتەوازەیی و لێکترازانی زیاتری نێو ماڵی کورد، کە ئەمەش زەمینەی بۆ دەستوەردانی دەرەکی خۆشکردووە و سەرچاوەکەی بۆ فەرزکردنی دەسەڵاتێکی حزبی بەسەر جومگە سەرەکییەکانی حکومڕانیدا دەگەڕێتەوە.

قەیرانی درێژکردنەوەی تەمەنی دامەزراوەکان دیاردەیەکی نوێ نییە لە هەرێمدا. لە دوای یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢ و دروستبوونی حکومەتی هاوبەشی پارتی و یەکێتی، پرۆسەی سیاسی هەمیشە ڕووبەڕووی قەیران بووەتەوە. هەرچەندە لە ساڵانی ٢٠٠٥، ٢٠٠٩، ٢٠١٣ و ٢٠١٨دا هەڵبژاردن ئەنجام دراون، بەڵام ناکۆکیی سەبارەت بە یاسای هەڵبژاردن و درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمان بەردەوام دووبارە بووەتەوە. لە مێژووی ئەم دواییەشدا، پێشتر لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣، دادگای فیدراڵی یاسای درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستانی بە نادەستووری دانا و سەرجەم کارەکانی هەڵوەشاندەوە، ئەمەش وایکرد کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق ئەرکی بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنەکان بگرێتە ئەستۆ.

سەرەڕای ئەوەی سەرۆکایەتی هەرێم لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤، مەرسوومی بۆ بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەرکرد، بەڵام بەهۆی نەبوونی ڕێککەوتنی سیاسی بۆ پێکهێنانی کابینەی نوێ، هەرێم جارێکی تر لەبەردەم هەڕەشەی بۆشایی یاساییدایە. گەر بڕیارەکەی دادگای فیدراڵی دژی کابینەی ئێستا بێت، دەسەڵاتەکانی حکومەت لەڕووی بەڕێوەبردنی دارایی و ئیدارییەوە دادەبەزێتە نزمترین ئاست و دەیان پڕۆژە و گرێبەستی گەورە ڕووبەڕووی پەککەوتن دەبنەوە.

داڕمانی سیستمی پشکپشکێنە و پەککەوتنی سیستمی حوکمڕانی

لە بنەڕەتدا، پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان هەمیشە بە تەواوی بەند بووە بە ڕێککەوتنی دوو هێزی سەرەکی و دەسەڵاتدار، واتە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. کاتێک ئەم دوو هێزە لەسەر دابەشکردنی پۆستەکان، داهاتە گشتییەکان، یان هەژممون و زۆنە کارگێڕییەکان تووشی ناڕێکی و ناکۆکی دەبن، پرۆسەی گشتی بە تەواوی پەکی دەکەوێت. هۆکاری سەرەکی ئەوەیە کە هیچ میکانیزمێکی ناوخۆیی کاریگەر بوونی نییە کە بتوانێت ئەم هاوکێشەیە تێکشکێنێت، چونکە مۆدێلی دیموکراسیی پشکپشکێنە کە لە ڕابردوودا بەڕێوەدەچوو، لەم قۆناغەدا بە تەواوی تووشی داڕمان و پەککەوتنی سیستماتیکی بووە و نەیتوانیوە وەڵامگۆی پێویستییەکانی کۆمەڵگە و دەرەنجامی سندوقەکانی دەنگدان بێت.