گەروی هورمز و ئابووری عێراق؛ کاتێک هێرش بۆ سەر کەشتییەکان دەبێتە مەترسییەکی ڕاستەوخۆ بۆ مووچە و بودجە

ئیرادە میدیا

ئەوەی باسی دەکەین تەنها چیرۆکی کەشتییە نەوتبەرەکان نییە کە لە ناوچەیەکی پڕ لە مەترسیدا دەڕۆن، یان ململا‌نێیەکی سەربازییە کە لە دوورەوە بەدواداچوونی بۆ دەکرێت، کێشەکە بە ڕاستەوخۆیی پەیوەندی بە داهاتی عێراق، توانای حکومەت بۆ دابینکردنی مووچە، بەڕێوەبردنی خەرجییە گشتییەکان و داهاتووی بودجەی هەرێمی کوردستانەوە هەیە، لە کاتێکدا هێرشەکان بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمز و دەوروبەری بەردەوامن، عێراق هەوڵ دەدات فرۆشتنی نەوت بگەڕێنێتەوە بۆ ئاستی پێش قەیران؛ بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا گەڕانەوەی ژمارەی بەرمیلە فرۆشراوەکان بە تەنها دەتوانێت قەیرانی داراییی وڵاتەکە چارەسەر بکات؟

گەروی هورمز؛ گرێیەکی سەرەکی لە نەخشەی ئابووری جیهاندا

گەروی هورمز، یەکێکە لە گرنگترین ڕێڕەوەکانی گواستنەوەی وزە لە جیهاندا، پێش دەستپێکردنی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، نزیکەی پێنجیەکی بازرگانیی جیهانیی نەوت و گازی سروشتیی شلەکراو بە ڕێگەی ئەم ئەم گەرووەدا دەگوازرایەوە، بۆیە هەر تێکچوونێک لە هاتوچۆی کەشتییەکان، تەنها کێشەیەکی ناوچەیی نییە، بەڵکو دەتوانێت کاریگەری لەسەر نرخی وزە، کرێی گواستنەوە، بیمەی کەشتیوانی و بڕی دابینکردنی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکان دروست بکات.

بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕۆیتەرز لە ٢٣ی ئۆکتۆبەری٢٠٢٦، ئەم مانگە بە خراپترین مانگی تۆمارکراو لە ڕووی هێرشەکان بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمزو دەوروبەری ناسێنراوە، داتاکانی پەیوەست بە واشنتۆن ئینستیووت بۆ سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە لەلایەن نوئام ڕەیدانەوە کۆکراونەتەوە، ئاماژەیان بە ٢٨ هێرشی پشتڕاستکراوە یان ڕاپۆرتکراو لە ئۆکتۆبەر و ١١٣ ڕووداو لە سەرەتای شەڕەکەوە کردووە، ڕۆیتەرز هەروەها ئاماژەی بە زیانکەوتنی زیاتر لە ٣٠ کەشتیی نەوتبەری زۆر گەورە کردووە، ئەم ژمارانە نیشان دەدەن کە مەترسییەکە تەنها بە داخستنی گەرووەکە سنووردار نییە؛ بەڵکو تەنانەت کاتێک کەشتییەکان بەردەوام دەبن لە گواستنەوەی نەوت، خەرجی و مەترسیی کارکردنیان بەرز دەمێنێتەوە.

بە واتایەکی تر، گەڕانەوەی هاتوچۆی کەشتییەکان بە مانای کۆتاییهاتنی قەیران نییە، تا ئەو کاتەی کۆمپانیاکانی کەشتیوانی و بیمە دڵنیاییی تەواویان لە سەلامەتیی ڕێڕەوەکان نەبێت، ناتوانرێت چاوەڕوانی ئاساییبوونەوەی خێرای بازاڕ بکرێت.

عێراق؛ وڵاتێک کە قەیرانی کەشتیوانی دەبێتە قەیرانی بودجە

هۆکاری هەستیاریی عێراق بەرامبەر ئەم بارودۆخە، پشتبەستنی زۆری حکومەت بە داهاتی نەوتە، بەپێی ڕاپۆرتی ڕۆیتەرز لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦، نەوت نزیکەی ٩٠٪ی داهاتی حکومەتی عێراق پێکدەهێنێت، ئەمە واتای ئەوەیە کە هەر کەمبوونەوەیەکی بەردەوام لە فرۆشتن، نرخی نەوت یان توانای گواستنەوەی ئەو مادەیە، دەتوانێت کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر توانای حکومەت بۆ دابینکردنی پێداویستییە دارایییەکانی هەبێت.

داتاکانی وەزارەتی داراییی عێراق، کە شەفەق نیوز لە ٤ی ئۆکتۆبەر بڵاوی کردەوە، نیشانی دەدا کە لە حەوت مانگی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦دا داهاتی حکومەت نزیکەی ٣٩.١ ترلیۆن دینار بووە، لە بەرامبەر خەرجییەک کە لە ٦٥.٤ ترلیۆن دینار زیاتر بووە، بەم پێیە، کەلێنی نێوان داهات و خەرجی گەیشتووەتە نزیکەی ٢٦.٣ ترلیۆن دینار، لەو ماوەیەدا، داهاتی نەوت نزیکەی ٣٠.٤ ترلیۆن دینار بووە؛ واتە بەشێکی زۆری داهاتی حکومەت هەر لە نەوتەوە هاتووە.

ئەم ژمارانە تەنها کێشەیەکی حسابداری نیشان نادەن، کاتێک خەرجییە گشتییەکان لە داهات زیاتر دەبن و سەرچاوەی سەرەکیی پارەش بە بازاڕی جیهانی و ڕێڕەوەکانی گواستنەوەوە بەستراوە، حکومەت ناچار دەبێت لە نێوان پابەندبوون بە خەرجییەکانی، پاشەکەوتکردن، قەرزکردن یان گۆڕینی سیاسەتی دارایی بڕیار بدات، بەڵام هیچ کام لەو هەڵبژاردنانە بێ تێچوون نییە.

فرۆشتنی نەوت زیاد دەبێتەوە؛ ئایا قەیران کۆتایی هاتووە؟

لە بەرامبەر ئەم وێنەیەدا، هەواڵێکی گرنگیش هەیە، ماڵپەڕی ڕووداو لە ١٩ی ئۆکتۆبەر، بە پشتبەستن بە قسەکانی وەزیری نەوتی عێراق، ڕایگەیاندووە، کە ناوەندی هەناردەی نەوتی عێراق لە ئۆکتۆبەر گەیشتووەتە زیاتر لە ٣.٤ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، ئەم بڕە لە ڕێگەی گەروی هورمز، بەندەری جەیهان لە تورکیا و کەشتییە باربەرییە نەوتییەکان کە بە ڕێگەی سوریا دەڕۆن، هەناردە کراوە، وەزیری نەوت ئاماژەی بەوە کردووە کە هەناردەکان لە ئەیلوولدا نزیکەی ٣ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بوون.

ئەم پەرەسەندنە نیشانەیەکی گرنگە لە هەوڵی بەغدا بۆ کەمکردنەوەی زیانەکانی قەیران، بەڵام دەبێت دوو شت لێک جیا بکرێنەوە: یەکەم، بڕی نەوتی هەناردەکراو؛ دووەم، ئەو داهاتەی کە لە فرۆشتنی ئەو نەوتەوە بەدەست دێت و بە شێوەیەکی کرداری دەگاتە خەزێنەی دەوڵەت، بەرزبوونەوەی بڕی هەناردە بە تەنها نایسەلمێنێت کە داهات گەڕاوەتەوە بۆ ئاستی پێش قەیران، چونکە نرخ، خەرجیی گواستنەوە، بیمە و بەردەوامیی هەناردەکانیش کاریگەرییان هەیە، ئەمە واتای ئەوەیە کە گەڕانەوەی هەناردەکان بۆ ئاستێکی بەرزتر، بەڵگەی کۆتاییهاتنی مەترسی نییە؛ بەڵکو دەکرێت نیشانەی هەوڵی عێراق بێت بۆ کارکردن لە ژێر بارودۆخێکی نائاسایی.

کاریگەرییەکان لەسەر مووچە، بازاڕ و ژیانی هاووڵاتیان

کاتێک داهاتی نەوت کەم دەبێتەوە، کاریگەرییەکە لە سنووری وەزارەتی نەوتدا نامێنێتەوە، حکومەت بەرپرسیارە لە دابینکردنی مووچە، خانەنشینی، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، پڕۆژەی وەبەرهێنان و بەشێکی گرنگ لە خەرجییەکانی تەندروستی و پەروەردە، بۆیە بەردەوامبوونی کەلێنی بودجە دەتوانێت فشاری زیاتر لەسەر بڕیاردانە دارایییەکان دروست بکات.

ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە هەر کەمبوونەوەیەکی داهاتی نەوت بە شێوەیەکی خۆکار دەبێتە هۆی دواخستنی مووچە؛ چونکە ئەو بڕیارە بە چەندین هۆکاری دارایی، سیاسی و کارگێڕییەوە پەیوەستە، بەڵام کاتێک خەرجییەکان لە داهات زیاتر دەبن، توانای حکومەت بۆ بەڕێوەبردنی قەیران کەمتر دەبێتەوە.

هەروەها کەمبوونەوەی داهاتی نەوت و فشار لەسەر دراو دەتوانن کاریگەرییان لەسەر نرخەکان و توانای کڕینی هاووڵاتیان هەبێت.

 بەپێی ڕاپۆرتی ڕۆیتەرز، حکومەتی عێراق پێکهاتەی نوێی نرخی فەرمیی دیناری ڕاگەیاند و نرخی فەرمیی فرۆشتنی دۆلاری بۆ کۆتایی‌وەرگرانی دیاریکراو گەیاندە ١٥١٠ دینار، لە کاتێکدا نرخی کڕینی وەزارەتی دارایی ١٥٠٠ دینار بوو. ڕۆیتەرز ئەم بڕیارەی بە فشارەکانی کەمبوونەوەی فرۆشتنی نەوت و تێکچوونی هەناردەوە پەیوەست کردووە.

گۆڕانی نرخی فەرمیی دۆلار بە تەنها نایسەلمێنێت کە هەموو نرخەکانی بازاڕ بە هەمان ڕێژە دەگۆڕێن، بەڵام دەکرێت لە ڕێگەی تێچووی هاوردەکردنی کاڵا و خزمەتگوزارییەکانەوە کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵک دروست بکات، لێرەدا هاووڵاتی زیاتر لە هەموو کەسێک ئەوە دەبینێت کە قەیرانی نەوت تەنها ژمارەیەک لە خشتەی بودجەدا نییە؛ بەڵکو دەتوانێت ببێتە بەشێک لە فشارەکانی سەر ژیانی ئابووریی خێزان.

هەرێمی کوردستان؛ مووچە لە ناو ململا‌نێی بودجەدا

بۆ هەرێمی کوردستان، ئەم بارودۆخە دوو ڕەهەندی هەیە:

 ڕەهەندی یەکەم، پەیوەندیی هەرێمەکە بە داهاتی نەوت و توانای هەناردەکردنیەتی.

ڕەهەندی دووەم، کێشەی دابەشکردنی بودجە و دابینکردنی مووچە لە نێوان هەولێر و بەغدا.

حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ڕاگەیەندراوێکی ٢٣ی ئۆکتۆبەردا وتی شاندێکی باڵای هەرێم بۆ گفتوگۆ لەگەڵ وەزارەتی داراییی حکومەتی فیدراڵی سەبارەت بە ماف و پابەندییە دارایییەکانی هەرێم لە بودجەی فیدراڵیی ٢٠٢٧، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە نەوت و داهاتەکانەوە، ئامادەی گەشتکردنە بۆ بەغدا. بەپێی هەمان ڕاگەیەندراو، ئامانج ئەوەیە ماف و شایستە دارایییەکانی هەرێم لە بودجەدا بپارێزرێن.

ئەم گفتوگۆیانە گرنگن، چونکە پرسی مووچە تەنها بەوە کۆتایی نایەت کە پارە لە خەزێنەی فیدراڵییەوە بنێردرێت؛ میکانیزمی دابەشکردنی داهات، پابەندییەکانی هەردوو لایەن و ڕێککەوتنی درێژخایەنیش گرنگن، ئەگەر هەر مانگێک مووچە بە کێشەیەکی نوێی سیاسی یان داراییەوە گرێ بدرێت، ئەوا خێزانەکان ناتوانن بە دڵنیاییەوە پلانی خەرجییەکانیان دابنێن و بازاڕیش لە نائارامییەکی بەردەوامدا دەمێنێتەوە.

بەڵام دەبێت جیاوازی لە نێوان قەیرانی گشتیی داهاتی نەوت و کێشەی تایبەتیی ڕێککەوتنی هەولێر و بەغدا بکرێت. یەکەم پەیوەندی بە بازاڕی جیهانی و ڕێڕەوەکانی هەناردەوە هەیە؛ دووەم پەیوەندی بە یاسا، بودجە، داهات و شێوازی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکانەوە هەیە، ئەگەر ئەم دوو بابەتە تێکەڵ بکرێن، ڕەنگە هۆکارە ڕاستەقینەکانی کێشەی مووچە بە ڕوونی نەبینرێن.

چارەسەر لە کوێوە دەست پێ دەکات؟

چارەسەری کێشەکە بە داخستنی چاو لە مەترسییە سەربازییەکان یان تەنها چاوەڕوانیی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت نییە. عێراق پێویستی بە چەند هەنگاوێک هەیە.

یەکەم، پاراستنی ڕێڕەوەکانی هەناردە و جێگیرکردنی داهاتی نەوتە، بەبێ گواستنەوەی بەردەوام و داهاتی پێشبینیکراو، بودجە لە بەرامبەر هەر قەیرانێکی ناوچەییدا لاواز دەبێت.

دووەم، ڕێکخستنی خەرجییە گشتییەکان و دانانی پلانی دارایی بۆ کاتی دابەزینی داهاتە، حکومەت دەبێت بتوانێت بە شێوەیەکی ڕوون پیشان بدات چۆن مووچە و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان دەپارێزرێن، بەبێ ئەوەی هەموو فشارەکە بخاتە سەر پڕۆژە و وەبەرهێنان.

سێیەم، زیادکردنی داهاتی نانەوتییە، دابینکردنی باج و داهات لە گومرگ، خزمەتگوزاری و چاڵاکیی ئابووریی یاسایی، ئەگەر بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و شەفاف بەڕێوەببرێت، دەتوانێت بەشێک لە پشتبەستنی زۆر بە نەوت کەم بکاتەوە، بەڵام ئەم گۆڕانکارییانە پێویستیان بە کات، دامەزراوەی بەهێز و متمانەی گشتی هەیە.

چوارەم، لە پەیوەندیی هەولێر و بەغدا، پێویستە میکانیزمێکی ڕوون و بەردەوام بۆ دابەشکردنی داهات و دابینکردنی مووچە هەبێت، بە شێوەیەک کە مافە دارایییەکان بە ڕێککەوتن و یاسا دیاری بکرێن، نەک هەر جارێک بە کشانەوەی ململا‌نێی سیاسی.

دووەم، ڕێکخستنی خەرجییە گشتییەکان و دانانی پلانی دارایی بۆ کاتی دابەزینی داهاتە، حکومەت دەبێت بتوانێت بە شێوەیەکی ڕوون پیشان بدات چۆن مووچە و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان دەپارێزرێن، بەبێ ئەوەی هەموو فشارەکە بخاتە سەر پڕۆژە و وەبەرهێنان.

سێیەم، زیادکردنی داهاتی نەنەوتییە، دابینکردنی باج و داهات لە گومرگ، خزمەتگوزاری و چاڵاکیی ئابووریی یاسایی، ئەگەر بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و شەفاف بەڕێوەببرێت، دەتوانێت بەشێک لە پشتبەستنی زۆر بە نەوت کەم بکاتەوە، بەڵام ئەم گۆڕانکارییانە پێویستیان بە کات، دامەزراوەی بەهێز و متمانەی گشتی هەیە.

چوارەم، لە پەیوەندیی هەولێر و بەغدا، پێویستە میکانیزمێکی ڕوون و بەردەوام بۆ دابەشکردنی داهات و دابینکردنی مووچە هەبێت، بە شێوەیەک کە مافە دارایییەکان بە ڕێککەوتن و یاسا دیاری بکرێن، نەک هەر جارێک بە کشانەوەی ململا‌نێی سیاسی.

داهاتوو؛ سێ ئەگەری بەردەم عێراق
بە پێی دواین زانیاری، داهاتووی ئابووریی عێراق بە شێوەیەکی گرنگ بە چەند شتێکەوە بەستراوەتەوە ئەوانیش: ئارامبوونەوەی بارودۆخی ئەمنیی گەروی هورمز، بەردەوامبوونی هەناردەی نەوت، نرخەکانی بازاڕی جیهانی و توانای حکومەت بۆ کۆنترۆڵکردنی خەرجییەکان.

ئەگەری یەکەم، ئارامبوونەوەی ململا‌نێیەکە و جێگیربوونەەوەی هاتوچۆی کەشتییەکانە، لەم دۆخەدا، ئەگەر هەناردە و نرخەکانیش لە ئاستێکی گونجاودا بمێننەوە، فشاری دارایی لەسەر بەغدا دەتوانێت کەم ببێتەوە؛ بەڵام کەلێنی بودجە و پشتبەستنی زۆر بە نەوت هەر پێویستیان بە چارەسەری بنەڕەتی دەبێت.

ئەگەری دووەم، بەردەوامبوونی نائارامییەکان لەگەڵ بەردەوامبوونی بەشێک لە هەناردەکانە، ئەمە دەتوانێت خەرجیی گواستنەوە و بیمە بەرز ڕابگرێت و پێشبینیکردنی داهاتی حکومەت ئاڵۆز بکات، لەم دۆخەدا، بەڕێوەبردنی بودجە و پاراستنی خەرجییە بنەڕەتییەکان زیاتر گرنگ دەبن.

ئەگەری سێیەم، فراوانبوونی قەیران و تێکچوونی زیاتر لە هەناردەی نەوتە، لەم دۆخەدا، ئەگەر حکومەت پلانی پێشوەختەی دارایی و سەرچاوەی جێگرەوەی داهاتی نەبێت، فشاری بودجە و بازاڕ دەتوانێت قووڵتر ببێتەوە، ئەمانە ئەگەری شیکاریین، نەک پێشبینییەکی دڵنیابوون بە ڕوودانی یەکێک لەوانە.

کۆتایی؛ کێشەکە تەنها نەوت نییە، بەڵکو شێوازی بەڕێوەبردنی ئابووریشە

قەیرانی گەرویی هورمز بە ڕوونی پیشانیداوە کە ئابووریی عێراق تا چەندە بە گۆڕانکارییەکانی دەرەوەوە بەستراوەتەوە، بەڵام نابێت هەموو کێشەکانی بودجە و مووچە بە ئەم قەیرانەوە ڕوون بکرێنەوە؛ چونکە کەلێنی نێوان داهات و خەرجی، پشتبەستنی زۆر بە نەوت و کێشەکانی بەڕێوەبردنی دارایی، پێش ئەم بارودۆخەش گرنگ بوون.

گەڕانەوەی هەناردەی نەوت بۆ ئاستێکی بەرزتر هەنگاوێکی ئەرێنییە، بەڵام چارەسەری تەواو نییە، چارەسەری درێژخایەن ئەوەیە عێراق بتوانێت داهاتی جێگیرتر دروست بکات، خەرجییەکانی بە شێوەیەکی بەرپرسانە بەڕێوە ببات و مافی داراییی هەرێمی کوردستان و پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەغدا لەسەر بنەمای میکانیزمێکی ڕوون و جێبەجێکراو ڕێک بخات.

لە کۆتاییدا، پرسیاری گرنگ تەنها ئەوە نییە کە عێراق چەند بەرمیل نەوت دەفرۆشێت؛ بەڵکو ئەوەیە چۆن داهاتی نەوت دەگۆڕێت بۆ ئابوورییەکی بەهێزتر، خزمەتگوزاریی باشتر و دڵنیاییی دارایی بۆ هاووڵاتیان، چونکە ئەگەر داهاتی نەوت زیاد ببێتەوە، بەڵام هۆکارە بنەڕەتییەکانی لاوازیی بودجە چارەسەر نەکرێن، قەیرانی داهاتوو دەتوانێت هەمان پرسیارەکان دووبارە بکاتەوە