بەپاریسبوونی زۆربەی پایتەختە ئەورووپییەکان بەڕێوەیە

ڕووداوەکانی ئەم دواییەی شەقامەکانی پاریس و تەقینەوەی تووڕەیی خوێندکاران و مامۆستایان، تەنها دیاردەیەکی کاتی یاخود گێچەڵێکی ڕاگوزەر نییە، بەڵکو هێمایەکی ئاگادارکەرەوەیە لەوەی کە «بەپاریسبوونی زۆربەی پایتەختە ئەورووپییەکان» بەڕێوەیە. هەر خوێندنەوەیەکی ڕووکەش کە هەوڵ بدات ئەم دۆخە تەنها ببەستێتەوە بە ئاڵۆزییە سەربازی و وزەییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گرژییەکانی گەرووی هورمز، خوێندنەوەیەکی کوێر و بەلاڕێدابەرە.

قەیرانە جیۆپۆلەتیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕاستیدا تەنها ڕەشەبایەکی وشک و گەرم بوون بۆ ئەو کاولکارییەی لە پاریس ڕوویدا، بەڵام دار و تەختە و پوش و پەڵاشی ئاگرەکە لە ناوخۆدا و لە ماوەی زیاتر لە بیست ساڵ کەمتەرخەمیی سیستماتیک بەرامبەر بە ژێرخانی گشتی، کەرتی پەروەردە، تەندروستی و خراپیی فەرمانڕەوایی کەڵەکە کرابوو.

دەوڵەتە ڕۆژئاواییەکان بۆ ماوەی دوو دەیە سیاسەتی دەستپێوەگرتن (Austerity) و کەمکردنەوەی بودجەی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانیان پیادە کرد، بەو هیوایەی کەرتی تایبەت یان بازاڕی ئازاد شوێنی دەوڵەتی چاودێر (Welfare State) بگرێتەوە. ئەمڕۆ کە یەکەمین زریانی ئابووریی جیهانی هەڵیکرد، دەرکەوت ئەو ژێرخانەی پشتی پێ بەستراوە تەنها داری ڕزیوو بووە.

دەستی دەرەکی بۆڕیی گەرمکەرەوەی قوتابخانەکانی پاریسی نەشکاندووە و مووچەی مامۆستایانی فەرەنسای کەم نەکردووەتەوە، ئەوە شکستی سیاسەتی ناوخۆیی و کەمکردنەوەی بودجەی گشتییە کە ئەمڕۆ شەقامی تەقاندووەتەوە.

خوێندکارانی فەرەنسا و گەرووی هورمز 

سەبارەت بە ناڕەزایەتیی خوێندکاران لە فەرەنسا، کاتێک خوێندکارانی قۆناغی ئامادەیی بەهۆی وێرانبوونی پۆلەکان، نەبوونی سیستەمی گەرمکەرەوە لە وەرزی سەرما و کەمیی مامۆستایانی خاوەن لێهاتوویی دەڕژێنە سەر شەقامەکان، وتار لەسەر ڕاپۆرتە دەریاییەکانی گەرووی هورمز ناخوێننەوە. ئەوان ڕۆژانە لە جەستەی خۆیاندا هەست بە شکستی گرێبەستە بنەڕەتییە کۆمەڵایەتییەکان دەکەن.

بەڵام لە هەمان کاتدا، نابێت لەو ڕاستییە جیۆئابوورییە چاوپۆشی بکەین کە گەرووە ئاوییەکانی وزە و نرخی تانکەرە نەوتییەکان لە کەنداو و هورمز، ڕاستەوخۆ دیاری دەکەن کە چەندە پارە لە خەزێنەی ئیلیزێ و وەزارەتی دارایی فەرەنسادا دەمێنێتەوە تا بۆ چاککردنەوەی پۆلەکان، کڕینی سووتەمەنی و زیادکردنی مووچەی مامۆستایان تەرخان بکرێت.

ئەمە ئەو گرێکوێرەیەیە کە هاووڵاتی ئاسایی و دەسەڵات لە فەرەنسا ڕووبەڕووی بوونەتەوە، هاووڵاتی هەست بە داڕمانی خزمەتگوزارییەکان دەکات و گوێ بە بیانووی جەنگە نێودەوڵەتییەکان نادات، لە کاتێکدا داڕێژەرانی سیاسەت پارەی هاووڵاتییان بۆ هاوردەکردنی گازی شل (LNG) بە چوار هێندەی نرخی ئاسایی بەفیڕۆ دەدەن.

 خوێندکارێک لە پاریس ئاگاداری ڕاپۆرتە دەریاییەکانی هورمز نییە، بەڵام باجەکەی لە سەرمای پۆلەکەی و داهاتووی نادیاری دەدات.»

 دوو بەرداشەکەی حوکمڕانیی ئەوروپا، ئاسایشی دەرەکی لە بەرامبەر گرێبەستی کۆمەڵایەتی.

سەرکردەکانی کیشوەری ئەوروپا ئەمڕۆ کەوتوونەتە نێوان دوو بەرداشی جیۆپۆلەتیکیی یەکجار قورسەوە کە دەرچوون لێیان پێویستی بە دیدگایەکی ڕوون هەیە.

لە لایەکەوە، لە ژێر فشاری گۆڕانکارییە سەربازیەکان و ئاسایشی خۆیاندان بەرامبەر ڕووسیا لە جەنگی ئۆکرانیا، کە ناچارن سەدان ملیار یۆرۆ بۆ بودجەی بەرگریی ستراتیژی، کڕینی مووشەک و سیستەمی بەرگری، و دابینکردنی وزەی جێگرەوە لە شوێنە دوورەدەستەکان تەرخان بکەن.

لە لایەکی ترەوە، گرێبەستی کۆمەڵایەتیی ناوخۆییان (Social Contract) لەسەر شەقامەکان بەرەو هەڵوەشانەوە و پووکانەوەی تەواو دەچێت. دەوڵەت ناتوانێت لە یەک کاتدا هەم ڕۆڵی هێزێکی سەربازیی زلهێز بگێڕێت و هەم بودجەی پەروەردە و تەندروستی ببڕێت، بۆیە ئەبێت باجەکەی بە شۆڕشی جەماوەری بدات.

ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت ئاسایشی کۆمەڵایەتی، ژیانی شەرەفمەندانە و ژێرخانی سەردەمیانە بۆ نەوەکانی ناوخۆ دابین بکات، ئیتر دروستکردنی کەشتیی جەنگی لە ئۆقیانووسەکاندا هیچ شەرعییەتێکی ئەخلاقی و جەماوەریی بۆ ناهێڵێتەوە.

 دەوڵەتێک لە دەرەوە بۆمب و وزەی گرانبەها بکڕێت، بەڵام لە ناوەوە بنمیچی قوتابخانەکانی بڕمێت، لە ڕووی ستراتیژییەوە دەوڵەتێکی لاواز و لەرزۆکە.

  بۆچی نەرویج بە حیکمەتەوە بەرگەی گرت و فەرەنسا تەقییەوە؟ 

بۆ سەلماندنی ئەوەی کە دەستی دەرەکی تەنها هۆکار نییە، پێویستە ئەم پرسیارە زانستییە بکەین، ئەگەر تەنها گرژییەکانی گەرووی هورمز و قەیرانی وزە بەرپرسی ئەم دۆخەن، بۆچی هەموو وڵاتانی ئەوروپا بە یەک شێوە و بە یەک ئاست تووشی نائارامی و پشێوی نەبوون؟ بۆچی نەرویج و چەند دەوڵەتێکی دیکەی باکوور وەک دیوارێکی بەردین لە بەرامبەر شۆکەکە وەستاون؟

وەڵامەکە دەگەڕێتەوە بۆ مۆدێلی نەرویجی لە حوکمڕانی، کە لەسەر چوار کۆڵەکەی زێڕین دامەزراوە.

١. سندوقی سامانی سەروەریی نەرویج (Government Pension Fund Global): نەرویج داهاتی نەوت و گازی خۆی بۆ ماوەی دەیان ساڵ لە سندوقێکی ستراتیژیدا کۆکردەوە کە ئێستا بەهایەکەی زیاتر لە ١.٧ ترلیۆن دۆلارە (بەرزترین پشکی تاک لە جیهاندا). ئەم سندوقە وەک "کۆشنێکی شۆکگر" (Shock Absorber) کار دەکات، کاتێک نرخی وزە بەرز دەبێتەوە یان دادەبەزێت، بودجەی قوتابخانە و نەخۆشخانەکانی نەرویج ‌هێندەی یەک تاڵە موو زیانی بەرناکەوێت.

٢. سەروەریی وزەی پاک لە ناوخۆدا، زیاتر لە ٩٥٪ی کارەبای نەرویج لە ڕێگەی وزەی هایدرۆئەلەکتریک (ئاو) بەرهەم دەهێنرێت. ئەم وڵاتە نەوتی خاوی دەریای باکوور هەناردە دەکات بەڵام لە ناوخۆدا سەربەخۆیی وزەی هەیە، بۆیە داخستنی گەرووی هورمز ناتوانێت ڕاستەوخۆ بۆڕی گەرمی ماڵەکانی ئۆسلۆ سارد بکاتەوە.

٣. وەبەرهێنانی بەردەوام لە مرۆڤ و ژێرخان، لە کاتێکدا پاریس بودجەی مامۆستایانی دەبڕی، نەرویج و دەوڵەتە نۆردیکەکان کەرتی پەروەردەیان وەک هێڵی سووری ئاسایشی نەتەوەیی پاراست و پەیوەندی نێوان هاووڵاتی و حکومەت لەسەر بنەمای بەرزترین ئاستی متمانە (Social Trust) بنیات نراوە.

٤. بەرپرسیارێتی دارایی بەرامبەر قەرز، فەرەنسا قەرزە گشتییەکەی ١١٢٪ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی (GDP) تێپەڕاندووە و توانای مانۆڕی دارایی نەماوە، لە کاتێکدا نەرویج قەرزدار نییە بەڵکو خاوەنی یەدەگێکی دارایی و پڕۆژەی ئابووری ئەفسانەییە لە جیهاندا.

 مۆدێلی نەرویج سەلماندی ئەو وڵاتەی سامانەکەی لە مرۆڤ و ژێرخاندا خەرج ئەکات، گەورەترین زریانی هورمزیش ناتوانێت پەنجەرەی قوتابخانەکانی بهەژێنێت.

 پەتای بەپاریسبوون، هۆشداری بۆ ڕۆما، بەرلین، مەدرید و لەندەن 

ئەوەی ئەمڕۆ لە پاریس ڕوودەدات، حاڵەتێکی چاوەڕان نەکراو نییە، بەڵکو تاقیگەیەکی زیندووە بۆ ئەو چارەنووسەی چاوەڕوانی زۆربەی پایتەختەکانی ئەوروپا دەکات. وڵاتانی وەک ئیتاڵیا، ئیسپانیا، ئەڵمانیا و بەریتانیا لە چەندین ڕووەوە هەمان نەخۆشیی فەرەنسایان هەیە.

لە ئەڵمانیا، بزوێنەری پیشەسازیەکەی کە بە گازی هەرزانی ڕووسیا ڕاهاتبوو، ئێستا بە دەست هەڵاوسانی هاوردەکراو و دابەزینی هێزی کڕینەوە دەناڵێنێت. لە بەریتانیا کەرتی تەندروستی گشتی (NHS) و کەرتی پەروەردە لە لێواری داڕماندان دوای ساڵانێکی درێژ لە پاشەکشەی وەبەرهێنان.

ئەگەر ئەم حکومەتانە بەپەلە لە خەوی پاساوهێنانەوە بە زۆری دیاردەی کۆچبەر و گەرووی هورمز و کێشە دەرەکییەکان بەئاگا نەیەنەوە، شەقامەکانی بەرلین و ڕۆماش دوور نابن لە دروستبوونی هەمان ئەو دیمەنانەی ئەمڕۆ لە بۆلیڤارەکانی پاریسدا دەبینرێن.

ئەو وڵاتانەی ژێرخانی پتەوتریان هەیە و دەوڵەتەکەیان وەبەرهێنانی لە ژیانی هاووڵاتیاندا کردووە باشتر بەرگەی شۆکەکە دەگرن، ئەوانەشی کەرتی گشتییان فەرامۆش کردووە، بچووکترین با لە دەرەوە گەردەلوول لە ناوخۆیاندا دروست ئەبێت.

 بەپاریسبوون واتا، کاتێک هاووڵاتی دەگاتە ئەو بڕوایەی کە دەوڵەتەکەی گوێی لە دەنگی هێمنانەی ناڕەزایەتی نییە، تا ئەو کاتەی شەقام نەتەقێتەوە.

 دەستنیشانکردنی کێشەکە نەک دڵنەوایی دەسەڵات 

ئەم دەستنیشانکردنە شیکارییە، هەرگیز پاساو هێنانەوە نییە بۆ توندوتیژی و تێکدانی موڵکی گشتی. ئێمە هەموومان دژی شێواندنی شەقام و باڵەخانە گشتییەکانین و سەرکۆنەکردنی توندوتیژی ئەرکێکی بنەڕەتییە، بەڵام نابێت سەرکۆنەکردنی توندوتیژی ببێتە پەردەیەک بۆ شاردنەوەی سەرچاوەی ڕاستەقینەی ئاگرەکە.

کاتێک پزیشکێک نەخۆشیی شێرپەنجە لە جەستەیەکدا دەستنیشان دەکات، بە مانای ئەوە نییە بەرگری لە شێرپەنجەکە دەکات یاخود هانی نەخۆشییەکە دەدات، بەڵکو هۆشداری دەدات لەوەی کە ئەگەر ڕەگی وەرەمەکە دەرهێنانی بۆ نەکرێت، جەستەکە لەناو دەچێت.

ئەرکی ئێمە لێرە وەک چاودێر دەستنیشانکردنی ڕەگی کێشەکەیە نەک دڵنەوایی دەسەڵات. بێدەنگبوون لەسەر گەندەڵی، کەمتەرخەمی و بێباکیی دەسەڵات بەرامبەر داواکاریی خەڵک، ئەو زەمینەیەیە کە ئاژاوەگێڕی دروست دەکات.

پرسیارە گەورە و ستراتیژییەکە ئەوەیە، بۆچی حکومەت کاتێک بە دەنگ نایەت کە دەنگی ناڕەزایەتی هێمنانە و مەدەنییانەیە، تا دەگاتە ئەوەی شەقام بتەقێتەوە؟ ئەم بێدەنگییە کوێری وکەڕی سیاسییە کە باجەکەی لە ئارامیی کۆمەڵایەتیدا دەدرێت.

 سەرکۆنەکردنی توندوتیژی ئەرکێکی یاساییە، بەڵام پشتگوێخستنی برسییەتی، سەرمای پۆلەکان و داڕمانی قوتابخانەکان، کوێرییەکی کوشندەی سیاسییە.

  گەڕانەوە بۆ گرێبەستی نیشتمانی لە سەردەمی شۆکەکاندا 

لە کۆتاییدا، ئەوروپا گەیشتووەتە خاڵی وەرچەرخانێکی مێژوویی. ناتوانین هەموو بارگرانی و تووڕەیی سەر شەقامەکان تەنها بخەینە ئەستۆی گرژییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەرووی هورمز و زۆربوون کۆچبەر لە وڵاتانی ئەورووپا، بەڵام هاوکات ناشتوانین چاو لەوە دابخەین کە هەڵاوسانی هاوردەکراو و قەیرانی وزە، پەردەی لەسەر بیست ساڵ کەمتەرخەمی لە خزمەتگوزارییە گشتییەکان و گرێبەستی کۆمەڵایەتیی ناوخۆ هەڵماڵیوە.

ئەگەر فەرەنسا و پایتەختەکانی تر بیانەوێت لەم بازنە پڕ لە ئاگرە دەرباز بن، پێویستە لە ئەزموونی وڵاتانی وەک نەرویج و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا فێر بن، گەڕانەوە بۆ وەبەرهێنانی بنەڕەتی لە کەرتی پەروەردەدا، دانانی سنوور بۆ کەمکردنەوەی بودجە لەسەر ژیانی هەژاران، و دامەزراندنی سندوقی داهاتووی نەوەکان.

دەنا بەپێچەوانەوە، هەر گرژییەکی نوێ لە کەنداوی فارس، دەریای سوور یان هورمز، دەبێتە ئەو بڵێسەیەی کە پایتەختێکی تری ئەوروپا دەخاتە سەر پێی تووڕەیی و نائارامی.

 شارەکان کاتێک ناسووتێن کە زریان لە دەرەوە هەڵدەکات، بەڵکو کاتێک دەسووتێن کە پایەکانی دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤ لە ناوخۆدا پووکابنەوە.