جیاوازیی گەورەی حوکمڕانی؛ لە کاتێکدا بەغدا گەندەڵکاران دەستگیر دەکات، هەرێمی کوردستان ٣٥ ساڵە لە بێدەنگیدایە

پرسی گەندەڵی و بەتاڵانبردنی سامانی گشتی لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا دوو دیمەنی جیاواز و دژ بە یەک پشان دەدەن. لە کاتێکدا لە بەغدا هەڵمەتەکان گەیشتوونەتە ئاستی بەکارهێنانی هێز و تێکشکاندنی نووسینگە ئابوورییەکانی حیزبەکان و دەستگیرکردنی بەرپرسانی باڵا، بەڵام لە هەرێمی کوردستاندا، سەرەڕای تێپەڕبوونی ٣٥ ساڵ بەسەر حوکمڕانی و دەرچوونی یاسای چاکسازی، دۆخەکە هێشتا لە بازنەی لێدوانی ڕوکەش و هەنگاوی شەرمنانەدا دەسوڕێتەوە.

جیاوازیی زەق؛ هەڵمەتە مەیدانییەکانی عێراق بەرامبەر بێدەنگیی سیستمی لە هەرێم

لە حوزەیرانی ٢٠٢٦ـەوە، عێراق هەڵمەتێکی فراوانی دەستپێکردووە کە تێیدا لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنە ئەمنییەکانەوە (وەک صولة الفجر) دەیان ملیار دینار، دۆلار و سەبیکی زێڕ لە حەشارگە نهێنییەکانی بەرپرسان و بریکارە پێشووەکانی وەزارەتی نەوت دەستی بەسەردا گیراوە. ئەمە لە کاتێکدایە کە لە هەرێمی کوردستاندا، سەرەڕای تێپەڕبوونی ٣٥ ساڵ، هیچ بەرپرسێکی باڵا لەسەر گەندەڵی بە ئاشکرا سزای نەدراوە و دۆسیە گەورەکان فەرامۆش کراون.

پێچەوانەی لۆژیکی لێپرسینەوە؛ کاتێک چاودێر دەچێت بۆ لای ئەو کەسەی دەبێت چاودێری بکرێت

یەکێک لە خاڵە سەیر و پارادۆکسە گەورەکانی دۆخی چاودێریی گەندەڵی لە هەرێمی کوردستاندا، شێوازی پەیوەندیی نێوان دەزگا چاودێرییەکان و دەسەڵاتی جێبەجێکردنە. لە کاتێکدا چاوەڕوان دەکرێت "دەستەی دەستپاکی" وەک دەزگایەکی سەربەخۆ، لێپرسینەوە لە سەرۆکی حکومەت و وەزیرەکان بکات و لەسەر دۆسیە گەورەکانی گەندەڵی لێیانپرسێتەوە، لە واقیعدا دەبینین سەرۆکی دەستەی دەستپاکی دەچێت بۆ لای سەرۆکی حکومەت و داوای ئاسانکاری و ڕێنمایی دەکات. ئەم شێوازە پێچەوانەیە نیشانەی ئەوەیە کە دەزگا ڕەخنەگر و چاودێرەکان خۆیان لە ژێر چەتری دەسەڵاتی سیاسی و حیزبیدا قەتیس بوون، و لەبەرامبەر پرسیارکردن لە سەرۆکی حکومەت و بەرپرسە باڵاکان لەسەر بەتاڵانبردنی سامانی گشتی، پەککەوتوونی دامەزراوەکان.

گەندەڵی لە کوردستان؛ لە دیاردەوە بۆ "بەتاڵانبردن"

شارەزایان ئاماژە بەوە دەکەن کە گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان سنوورەکانی دیاردەیەکی ئاسایی تێپەڕاندووە و بووەتە پرۆسەیەکی بەتاڵانبردنی مەترسیدار کە هەموو جومگەکانی حوکمڕانیی داگیر کردووە. گەندەڵی لە هەرێمدا دوو ڕووی هەبووە:

گەندەڵیی بچووک (Petty Corruption): تایبەتە بە کارمەندە کەمدەسەڵاتەکان لە فەرمانگەکاندا.

گەندەڵیی سیاسی یان گەورە (Grand Corruption): کە بریتییە لە بەکارهێنانی پێگە و پۆست بۆ دەوڵەمەندکردنی حیزب، خێزان و کەسە نزیکەکان، ئەنجامدانی گرێبەستی نهێنی و شاردنەوەی سامانی گشتی. لە کوردستاندا، ئەم جۆرە گەندەڵییە بووەتە چەترێکی گەورە بۆ خۆشاردنەوەی بەرپرسان.

  پارادۆکسی دەسەڵات؛ کاتێک گەندەڵکار خۆی بانگەشەی چاکسازی دەکات

یەکێک لە تایبەتمەندییە مەترسیدارەکانی دۆخی گەندەڵی لە هەرێمی کوردستاندا ئەوەیە کە لایەنە گەندەڵەکان خۆیان باس لە نەهێشتنی گەندەڵی دەکەن، پڕۆژەی بۆ دەهێنن و خۆیان بە فریادڕەس دەناسێنن. ئەم دۆخە، لەگەڵ جیاوازیی زەقی نێوان ژیانی پڕ لە ناخۆشیی خەڵکی ئاسایی و گوزەرانی خێزان و کۆمپانیا نزیکەکان لە دەسەڵات، هاووڵاتییانی تووشی بێهیوایی و بەدگومانیی قووڵ کردووە بەرامبەر بە دەزگا فەرمییەکان.

 نەبوونی ئیرادەی سیاسی و دەرئەنجامەکان

ئەو هەنگاوە شەرمنانەی تا ئێستا لە کوردستان نراون، بەهۆی نەبوونی ئیرادەی ڕاستەقینە و سەربەخۆیی دادوەرییەوە، تەنها دەستی بۆ قاچاغچییە بچووکەکان بردووە و کارەساتە گەورەکانی فەرامۆش کردووە. ئەگەر شەڕی دژە گەندەڵی بەڕراستی لە بەرژەوەندی خەڵکدا نەبێت و تەنها نمایش بێت، ئایندەی حوکمڕانی لە هەرێم دەخاتەبەردەم قەیرانی ڕیشەیی و کۆتاییەکی نادیارەوە.