بودجە، مووچە و ڕێژەی دانیشتوانی هەرێم؛ بەغدا و هەولێر لە تاقیکردنەوەیەکی گرنگی سیاسی و ئابووریدا

ئیرادە میدیا

لە کاتێکدا عێراق ڕووبەڕووی ئاڵنگارییە سیاسی و ئابوورییەکان دەبێتەوە، چارەسەرکردنی کێشە داراییەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان جارێکی دیکە بووەتە یەکێک لە گرنگترین پرسیارەکانی پێشڕەوی سیاسی و ئابووریی وڵات، لە ناو ئەم کێشانەدا، بودجەی ساڵی 2027، داهاتی نەوت و گومرگ و ڕێژەی دانیشتوانی هەرێم و دڵنیابوون لە دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران، گرنگترین خاڵە ناکۆکەکانن.

هێشتا ڕێککەوتنێکی کۆتایی لەسەر بەشی هەرێمی کوردستان لە بودجەی فیدراڵی و داهاتەکانی نەوت و گومرگ بەدەست نەهاتووە و گفتوگۆکان بەردەوامن، لە بەرامبەردا، حکومەتی هەرێم جەخت لەوە دەکاتەوە کە مافە داراییەکانی هاووڵاتیانی کوردستان و مووچەی فەرمانبەران دەبێت لە بودجەی داهاتوودا بە شێوەیەکی ڕوون و بەردەوام بپارێزرێن.

لەڕۆژی ٧ی ئۆکتۆبەری ئەمساڵ، شاندێکی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ گفتوگۆ لەگەڵ لایەنە فیدراڵییەکان سەردانی بەغدای کرد و داوای دامەزراندنی میکانیزمێکی ڕوون بۆ گەیاندنی داهاتە داراییەکانی هەرێمی کرد، هەروەها، حکومەتی هەرێم داوای کردووە مووچەکان نەبنە کارتێکی فشار لە ناکۆکییە سیاسی و داراییەکاندا.

ئایا کێشەکە تەنها مووچەیە؟

گرنگیی ئەم ناکۆکییە لەوەدایە کە کاریگەرییەکانی سنووری مووچە و بودجە تێدەپەڕێنن، کاتێک چارەسەری داهات و خەرجییەکان ڕوون نەبێت، پلاندانانی پرۆژە خزمەتگوزارییەکان، وەبەرهێنان، دابینکردنی پێداویستییە گشتییەکان و دڵنیایی دارایی خێزانەکانیش دەکەونە ژێر فشار،بۆیە، ڕێککەوتنێکی بەردەوام لە نێوان هەولێر و بەغدا تەنها پێویستییەکی حکومەتەکان نییە؛ پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیانەوە هەیە.

بەڵام ئامانج ڕەحیم، کە سکرتێری ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمە و دکتۆرای هەیە لەیاسادا دەڵێت: کەمکردنەوەی ڕێژەی دانیشتوانی هەرێم، تەنها کەمکردنەوەی پارە و مووچە و بەشە بوودجە نییە، بەڵکو مەترسییەکە لە بودجە زۆر گەورەترەو ئەگەر هەیە کورد پێنج کورسی پەرلەمانی عێراق لەدەست بدات.

سکرتێری ئەنجومەنی وەزیران هەرێم رایگەیاند، کەمکردنەوەی ڕێژەی دانیشتوانی هەرێم، تەنها کەمکردنەوەی پارە و موچە و بەشە بودجە نییە، بەڵکو مەترسییەکە لە بودجە زۆر گەورەترە، دەشڵێت، ئەگەر هەیە کورد پێنج کورسی پەرلەمانی عێراق لەدەست بدات.

ئامانج ڕەحیم، سکرتێری ئەنجومەنی وەزیران لەڕاگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە،" کەمکردنەوەی ڕێژەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان لە 14.14٪ بۆ 12.7٪، تەنها پرسێکی دارایی نییە، بەڵکو دەتوانێت کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر نوێنەرایەتیی هەرێم لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق هەبێت ".

بەپێی وتەی ئامانج رەحیم، ماددەی (49/یەکەم)ی دەستوری عێراق دەڵێت،" (يتكون مجلس النواب من عدد من الأعضاء بنسبة مقعد واحد لكل مائة ألف نسمة من نفوس العراق)، واتە ژمارەی دانیشتوان بنەمایەکی دەستورییە بۆ دیاریکردنی نوێنەرایەتیی پەرلەمانی ".

سکرتێری ئەنجومەنی وەزیران زیاتر ڕونیکردوەتەوەو باسی لەوەکردوە، بۆ نمونە، ئەگەر 329 کورسیی ئەنجومەنی نوێنەران بەپێی ڕێژەی دانیشتوان دابەش بکرێت:
* بە ڕێژەی 14.14٪، بەشی هەرێم نزیکەی 47 کورسی دەبێت
* بە ڕێژەی 12.7٪، بەشی هەرێم دەبێتە نزیکەی 42 کورسی.
واتە ئەگەری لەدەستدانی نزیکەی پێنج کورسیی پەرلەمانی!

ئامانج رەحیم دەشڵێت' ئەمە تەنها گریمانەیەکی ژمێریارییە، نەک بڕیارێکی یاسایی بۆ کەمکردنەوەی کورسییەکان؛ بەڵام نیشاندەری ئەو مەترسییە دەستوری و سیاسییەیە کە کەمکردنەوەی ڕێژەی دانیشتوانی هەرێم دەتوانێت لە داهاتودا دروستی بکات، بۆیە پاراستنی ڕێژەی ڕاستەقینەی دانیشتوانی هەرێم، تەنها پاراستنی بەشە بودجە نییە، بەڵکو پاراستنی دەنگ و نوێنەرایەتیی خەڵکی کوردستانە لە دامەزراوە دەستورییەکانی عێراقدا ".

لە هەمان کاتدا، تەواوکردنی پێکهاتەی حکومەتی عێراق بە تەواوکردنی کابینەکە لەلایەن پەرلەمانەوە لە ١٥ی ئۆکتۆبەر، دەتوانێت دەرفەتێک بۆ خێراترکردنی بڕیارە دارایی و خزمەتگوزارییەکان دروست بکات. بەڵام ئەوەی گرنگە، تەنها تەواوبوونی پێکهاتەی حکومەت نییە؛ بەڵکو توانای حکومەتە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان بە بڕیاری کرداری و ڕێککەوتنی جێبەجێکراو.

هەرێم و عێراق لە کوێوە دەست پێ بکەن؟

چارەسەری کێشەکە پێویستی بە ڕێککەوتنێکی ڕوون لەسەر داهاتە نەوتی و نەنەوتییەکان، بەشە بودجەییەکان و شێوازی گەیاندنی پارەکان هەیە، هەروەها، پێویستە مافە داراییەکانی فەرمانبەران لە ناکۆکییە سیاسییەکان جیا بکرێنەوە و میکانیزمێکی یاسایی و بەردەوام بۆ پاراستنیان دابمەزرێت.

پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا بەغدا و هەولێر دەتوانن پێش پەسەندکردنی بودجەی 2027 ڕێککەوتنێکی دادپەروەرانە و جێبەجێکراو بەدەست بهێنن، یان ناکۆکییە داراییەکان ساڵێکی دیکەش دەبنە هۆی نائارامی و نادڵنیایی بۆ هاووڵاتیانی کوردستان؟ وەڵامی ئەم پرسیارە بە کردار و ئەنجامی گفتوگۆکان دیاری دەکرێت، نەک تەنها بە بەڵێنە سیاسییەکان.