ساڵ و نیوێكە پەرلەمانی كوردستان پەكیكەوتووە و یەكێتی و پارتی خەمی بەغدادیانە

ناوەندی هەواڵ

ساڵ و نیوێكە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ئەنجامدراوە، بەڵام نە پەرلەمان كاراكراوە و نە كابینەی دەیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان پێكهاتووە، پارتی و یەكێتی ئەوەندەی خەمی یەكلاكردنەوەی پۆستەكانی بەغدادیانە هێندە خەمی پێكهێنانی كابینەی دەیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستانیان نییە، پەرلەمانتارانی حزبەكانی دیكەش چاوەڕێی پارتی و یەكێتین دانیشتنی پەرلەمان رێكبخەن و پەرلەمان كارا بكەنەوە.

چەقبەستووییەكی سیاسی لە هەرێمی كوردستان هەیە، ئەمڕۆ سێشەممە چاوەكان لەسەر كۆبوونەوەی لوتكەی نێوان مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان و بافڵ تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتی نیشتمانی كوردستانە.

تێپەڕبوونی ساڵ و نیوێك بەسەر هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان و پێك نەهێنانی كابینەی دەیەم، ئاماژەیەكی روونە بۆ قەیرانی "متمانە" و هەوڵدان بۆ قۆرغكاری لەژێر ناوی "ئیستیحقاقی هەڵبژاردن" لەلایەن پارتی و یەكێتییەوە.

دروستبوونی هاوپەیمانی ستراتیژی لە نێوان (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و نەوەی نوێ)، ژمارەی كورسییەكانی ئەم بەرەیەی گەیاندووەتە (٣٨) كورسی. ئەمەش وایكردووە دانوستانەكانی پێكهێنانی حكومەت لە هەرێمی كوردستان قورس بێت.

 ماوەی 20 ساڵە پۆستی سەرۆك كۆمار لەلای یەكێتییە، لەبەر پێدانی پۆستی سەرۆكی هەرێم بە پارتی، ئەوەش بەپێی رێككەوتنی نێوانیان لە ساڵی 2005 كە دواتر بووە بناغەی رێككەوتنی ستراتیژی نێوانیان.

پۆستەكە دوو خول لەلایەن جەلال تاڵەبانییەوە بەرێوەبرا لە ساڵانی (2005-2014)، دواتر فوئاد مەعسوم لە ساڵانی (2014-2018)، پاشان بەرهەم ساڵح لە ساڵانی (2018-2022)، لەتیف رەشید لە ساڵی 2022 ەوە پۆستەكەی بەدەستەوەیە تا ئێستا.

هەرچەندە ساڵ و نیوێكە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ئەنجامدراوە، لە دیمەنێكی یەكجار دەگمەندا، ژیانی ڕۆژانە و كاروباری ئیداری بەردەوامە وەك ئەوەی هیچ ڕووی نەدابێت. حكومەتی كاربەڕێكەر بەردەوامە، شەقامەكان ئارامن و بازاڕەكان كراوەن. ئەم دۆخە پرسیارێكی بنەڕەتی وروژاندووە كە زۆرێك لە هاووڵاتیان و چاودێران لە خۆیانی دەكەن: ئەگەر بوون و نەبوونی پەرلەمان و حكومەتێكی هەڵبژێردراو هیچ كاریگەرییەكی بەرچاوی لەسەر ژیانی خەڵك نییە، ئەی گرنگی ئەم دامەزراوانە لە چیدایە؟ ئایا سیستەمی سیاسیی هەرێم گەیشتووەتە قۆناغێك كە بوونی دامەزراوە شەرعییەكان تەنها ڕواڵەتێك بێت؟

بۆچی دامەزراوەكان گرنگ نین؟

بۆ تێگەیشتن لەم دیاردەیە، پێویستە سەیری قوڵایی دەسەڵات لە هەرێمی كوردستان بكەین. كێشەكە لە دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەتدا نییە، بەڵكو لە سروشتی خودی سیستەمی حوكمڕانیدایە كە لەسەر بنەمای دامەزراوە فەرمییەكان كار ناكات. پسپۆڕان ئەم سیستەمە بە "سیستەمی دوولایەنەی نافەرمی" یان "سوڵتانیزم" وەسف دەكەن، كە تێیدا دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە دەرەوەی پەرلەمان و حكومەتە.

دووفاقی دەسەڵات: سیستەمی حوكمڕانی نافەرمی

لە ڕاستیدا، هەرێمی كوردستان لە دوای ڕاپەڕینی 1991ـەوە بە كردەوە لەلایەن دوو هێزی سیاسیی سەرەكییەوە، پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ، بەڕێوە دەبرێت. ئەم دوو هێزە نەك هەر سیاسەت، بەڵكو ئابووری، ئاسایش (هێزی پێشمەرگە و ئاسایش) و تەنانەت جوگرافیاشیان دابەش كردووە. هەرێم بە كردەوە دابەش بووە بۆ "زۆنی زەرد" لە ژێر كۆنترۆڵی پارتی (هەولێر و دهۆك) و "زۆنی سەوز" لە ژێر كۆنترۆڵی یەكێتی (سلێمانی و هەڵەبجە).

ئەم دابەشبوونە وایكردووە كە دامەزراوەكانی وەك پەرلەمان و حكومەت، لەبری ئەوەی ببنە ناوەندی بڕیاردان، ببنە سەكۆیەك بۆ ڕێككەوتنی نێوان ئەم دوو هێزە لەسەر دابەشكردنی پۆست و ئیمتیازات. چاودێران ئاماژە بەوە دەكەن سیستەمی حوكمڕانی لە هەرێم تووشی "ئاڕاستەیەكی ستەمكارانە" بووە، چونكە پارتە دەسەڵاتدارەكان هێزی چەكداری تایبەت بە خۆیان هەیە و بۆ پاراستنی دەسەڵاتیان بەكاری دەهێنن. كاتێك ئەم دوو هێزە لەسەر دابەشكردنی دەسەڵات ڕێك ناكەون، پرۆسەی سیاسی پەكیدەكەوێت، بەڵام سیستەمی نافەرمی (كە بریتییە لە كۆنترۆڵی حیزبەكان بەسەر سەرچاوەكان و ئاسایشدا) بەردەوام دەبێت.

ئابووریی و مەحسوبییەت: سوتەمەنیی مانەوەی سیستەم

یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی مانەوەی ئەم دۆخە، بوونی "ئابووریی پاترۆناژ"ـە. بەپێی ڕاپۆرتەكان، نزیكەی 40٪ـی هێزی كار لە كەرتی گشتیدا دامەزراون. دامەزراندن و مانەوە لەم پۆستانەدا زۆرجار پەیوەستە بە وەفاداریی سیاسییەوە نەك لێهاتوویی. ئەم سیستەمە تۆڕێكی فراوانی بەرژەوەندی دروست كردووە كە هاووڵاتیان ناچار دەكات بۆ پاراستنی بژێویی ژیانیان، پشتگیری لە پارتە دەسەڵاتدارەكان بكەن، تەنانەت ئەگەر ناڕازیش بن لە سیاسەتەكانیان.

ئەمە ڕوونی دەكاتەوە كە بۆچی پەككەوتنی حكومەت نابێتە هۆی ناڕەزایی جەماوەری یان داڕمانی ئابووریی خێرا. تا ئەو كاتەی پارتەكان توانای دابەشكردنی مووچە و پۆستیان هەبێت (تەنانەت ئەگەر بە دواكەوتنیش بێت)، سیستەمەكە دەتوانێت بەردەوام بێت؛ چاودێرێك دەڵێت، "پارتە دەسەڵاتدارەكان تاكە یاریزانی گۆڕەپانەكەن. ئەوان دەسەڵاتی ڕەهایان هەیە كە هەم ڕۆڵی پاداشتدەر و هەم سزادەر ببینن."

بێباكی گشتی: دەرئەنجامی بێهیوایی

ئەم دۆخە سیاسییە داخراوە بووەتە هۆی بڵاوبوونەوەی دیاردەی "بێباكی سیاسی" لەنێو هاووڵاتیاندا. كاتێك خەڵك دەبینن كە دەنگدانیان هیچ گۆڕانكارییەكی ڕیشەیی دروست ناكات و ململانێكان تەنها لەسەر پۆست و ئیمتیازاتن، ورەیان بۆ بەشداریی سیاسی نامێنێت. شرۆڤەكارێك دەڵێت: "دەربڕینی ناڕەزایەتییەكان لە كەمبوونەوەدایە. خەڵك بێباك و ماندوو بوون." ئەم بێباكییە، لەبری ئەوەی ببێتە هەڕەشە بۆ دەسەڵات، بووەتە هۆكارێك بۆ مانەوەی دۆخی ئێستا، چونكە نەبوونی گوشاری جەماوەریی كاریگەر، دەرفەت بە پارتەكان دەدات كە بەبێ هیچ لێپرسینەوەیەك بەردەوام بن لە ململانێكانیان.

فاكتەرە دەرەكییەكان: فشارەكانی بەغدا و كارتێكەرییەكانی

ناكۆكییە ناوخۆییەكانی هەرێم هاوكاتە لەگەڵ زیادبوونی فشارەكانی حكومەتی فیدراڵی لە بەغدا، كە ئەمەش دۆخەكەی ئاڵۆزتر كردووە و یەكڕیزیی كوردی كردووەتە پێویستییەكی وجودی.

گوشارەكانی بەغدا و لاوازكردنی هەرێم

لە ساڵانی ڕابردوودا، بەغدا چەندین هەنگاوی یاسایی و ئابووریی گرتووەتەبەر بۆ سنوورداركردنی دەسەڵاتە ئۆتۆنۆمییەكانی هەرێم. بڕیارەكانی دادگای باڵای فیدراڵی دژی یاسای نەوت و گازی هەرێم و ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی كوردستان لە ڕێگەی توركیاوە لە ئازاری 2023، گورزێكی كوشندە بوون لە ئابووریی هەرێم. راپۆرتە نێودەڵەتییەكان ئاماژە بەوە دەكەن ئەم هەنگاوانە "توانای هەرێمی كوردستانیان بۆ وەستان لەسەر پێی خۆی لە ڕووی ئابوورییەوە لەناوبردووە." ئەم فشارە داراییە بووەتە هۆی قەیرانی مووچە و ناڕەزایەتیی بەرفراوان، بەڵام لە هەمان كاتدا بووەتە كارتێكی بەهێز بەدەست بەغداوە بۆ ئەوەی لە دانوستانەكاندا مەرجەكانی خۆی بسەپێنێت.

هاوكێشە هەرێمییەكان

هاوكات، گۆڕانكارییە جیۆپۆلەتیكەكان لە ناوچەكەدا، وەك ململانێی نێوان ئێران و توركیا، كاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر دۆخی ناوخۆی هەرێم هەیە. هەریەك لەم وڵاتانە پەیوەندیی تایبەتیان لەگەڵ لایەنە كوردییەكان هەیە و هەوڵ دەدەن بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكاریان بهێنن. ئەم دەستێوەردانە دەرەكییانە زۆرجار ناكۆكییە ناوخۆییەكان قووڵتر دەكەنەوە و ڕێگری لە دروستبوونی یەكڕیزییەكی نیشتمانی دەكەن.

دەرەنجام: ئایا چارەسەر لە ئاسۆدایە؟

كەواتە، پرسیارەكە ئەوە نییە كە بۆچی نەبوونی پەرلەمان ژیانی خەڵكی نەگۆڕیوە، بەڵكو ئەوەیە كە سیستەمی حوكمڕانی لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای ئەم دامەزراوانە دانەمەزراوە. دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە دەستی دوو پارتدایە كە لە ڕێگەی تۆڕێكی ئاڵۆزی پاترۆناژ (مەحسوبیەت) و كۆنترۆڵی ئابووری و ئەمنییەوە، بەڕێوەبردنی نافەرمییانەی هەرێم مسۆگەر دەكەن. پەرلەمان و حكومەت تەنها كاتێك گرنگن كە وەك ئامرازێك بۆ شەرعیەتدان بە ڕێككەوتنەكانی نێوان ئەم دوو هێزە بەكاربهێنرێن.

چارەسەری ئەم دۆخە تەنها بە پێكهێنانی حكومەتێكی نوێ نایەتە دی. بەڵكو پێویستی بە گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی هەیە لە خودی فەلسەفەی حوكمڕانیدا: جیاكردنەوەی حیزب لە حكومەت، دروستكردنی ئابوورییەكی سەربەخۆ لە هەژموونی حزب، یەكخستنی هێزی پێشمەرگە و دامەزراوە ئەمنییەكان، و كاراكردنی سیستەمێكی دادوەریی سەربەخۆ، تا ئەو كاتەی ئەم گۆڕانكارییانە ڕوونەدەن، هەرێمی كوردستان لەم "بۆشاییە سیاسییە"دا دەمێنێتەوە و بوون و نەبوونی دامەزراوەكان جیاوازییەكی ئەوتۆ دروست ناكات.