مێژووی دەستێوەردانە دەرەكییەكانی ئەمریكا و گۆڕینی رژێمەكان لە جیهان

ناوەندی هەواڵ

زۆرێك لە سەركردە ئەمریكیەكان، دەیان جار سوپا و هەواڵگرییان بۆ گۆڕینی سیستم و لابردنی ئەو سەرۆكانەی بەدڵیان نیە بەكارهێناوە، لەوانەش لە لیبیا و عێراق و ئەفغانستان و ڤەنزوێلا و ئێستاش ئێران.

ئێستا ئیسرائیل هاتووەتە پاڵ ئەو سیاسەتەی ئەمریكا، باشترە بڵێین هاندەریەتی، ئەمریكا و ئیسرائیل هەر لە سەرەتاوە روونیان كردەوە كە چییان لە ئێران دەوێت، پێویستە تاران هیچ مەترسییەكی ئەتۆمیی و موشەكی بالیستی نەمێنێت، هەروەها پێویستە سیستمی مەلایی لە دەسەڵاتدا لاواز بن.

لە جیهان هیچ دەوڵەتێك هێندەی ئەمریكا پسپۆڕ نییە لە پرۆسەكانی "گۆڕینی رژێم"

لە جیهان هیچ دەوڵەتێك هێندەی ئەمریكا پسپۆڕ نییە لە پرۆسەكانی "گۆڕینی رژێم"، توێژینەوەیەك باس لەوەدەكات ئەمریكا لەمیانی جەنگی سارددا كە لەنێوان 1947 – 1989 بوو، 72 هەوڵی داوە بۆ گۆڕینی باڵانسی هێز لە دەرەوەی وڵاتەكەی لە بەرژەوەندی خۆی، زۆربەی ئەو پرۆسانەش (64) یان پرۆسەی نهێنی بوون و لەلایەن دەزگای هەواڵگری ئەمریكا (سی ئای ئەی) یەوە كراون و رێژەی سەركەوتنیان 40% بووە.

لە ساڵی 1953 ئاژانسی هەواڵگری ئەمریكا (سی ئای ئەی) بە هاوكاری دەزگای هەواڵگری بەریتانیا (ئێم 16) سەركەوتووبوون لە لابردنی محەمەد موسەدق سەرۆكوەزیرانی ئەوكاتی ئێران، بەڵام دواتر ئێرانیەكان محەمەد رەزاشای جێگرەوەیان بە داردەستی ئەمریكا ناوبرد و لەئەنجامدا شۆڕشی 1979 ی لێكەوتەوە، دواتریش بەهۆی شۆڕشەكەوە سیستمێكی ئایینی دەسەڵاتدار لە ئێران هاتەکایەوە، كە ئێستا جارێكی دیكە ئەمریكا و ئیسرائیل هەوڵی رووخاندنی دەدەن.

هەرچەندە تائێستا پرۆسەی روخاندنی رژێمی ئێران بەردەوامە و هەندێك سەركەوتنی بەدەستهێناوە، بەڵام روبەڕووی كێشەی نوێ بووەتەوە و پێناچێت بەو ئاسانییە سەربگرێت.

باس لە كۆمەڵێك پرۆسەی گۆڕینی رژێمەكان لەلایەن ئەمریكاوە دەكەین، كە بەشێكیان نهێنی و بەشێكیشیان ئاشكرابوون.

لیبیا 2011

كاتێك بەهاری عەرەبی لە 2011 سەریهەڵدا، لەگەڵیدا هیوایەك بۆ گۆڕینی سەرجەم باكوری ئەفریقیا، لە لیبیا شۆڕش دژی سەرۆك موعەمەر قەزافی سەریهەڵدا، كە بۆماوەیەكی درێژ حوكمی لیبیای كرد، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتی باراك ئۆباما لەگەڵ هاوپەیمانی ناوخۆیی ودەرەكی وەكو فەرەنسا و بەریتانیا و بەناوی هاوپەیمانی ناتۆ لە تشرینی یەكەمی ئەو ساڵەدا پرۆسەیەكیان ئەنجامدا، درۆنی ئەمریكا و فڕۆكەی فەرەنسا هێرشیانكردەسەر بارەگای قەزافی و چەكدارانی ئەنجومەنی راگوزەری لیبیا قەزافییان كوشت.

بەڵام دوای 15 ساڵ، تائێستاش لیبیا نائارامە و لەڕووی سیاسیشەوە دابەش بووە.

عێراق ساڵی 2003

لە یەكی ئایاری 2003، دوای چەند هەفتەیەكی كەم لە رووخانی سەدام حوسێن دیكاتۆرەكەی عێراق، جۆرج دەبلیو بوش سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا كۆتایی جەنگی لە عێراق راگەیاند، كاتێك لەسەر كەشتی فڕۆكەهەڵگری "یو ئێس ئێس ئەبراهام لینكۆڵن" بوو وتی "پرۆسەكە سەركەوتوو بوو" بوش وتیشی"گۆڕین لە دیكتاتۆرییەوە بۆ دیموكراتی كاتی دەوێت، بەڵام هەموو هەوڵێك دەدەین هاوپەیمانمان لە عێراق بمێنێتەوە، ئەوكات كارەكەمان سەركەوتوو دەبێت و عێراقێكی ئازاد جێدەهێڵین".

بەڵام دوای داگیركاری عێراق، هیچ كات سەقامگیر نەبوو و ئاشتیشی تێدا نەبوو، دامەزراوەكانی دەوڵەت لاوازبوون، ئێرانی دراوسێ پاڵپشتی میلیشیا شیعەكانی دەكرد، كە لەگەڵ گروپە سوننەكاندا لە شەڕدا بوون، لە بۆشایی دەسەڵاتیشدا رێكخراوی داعش سەریهەڵدا، كە دواتر بەشێكی زۆری خاكی عێراق و سوریای داگیركرد و پاش رووخاندنیشی بە چەند ساڵێك ئێستا سەریهەڵداوەتەوە.

جۆزێف ستیڤ، مێژوونووسی ئەمریكی پێی وایە، ئەمریكیەكان ئەوكات هەڵەبوون كە پێیان وابوو دیموكراتیەتی لیبراڵی لەدۆخی ئەو وڵاتانەدا سەركەوتوو دەبێت.

سوریا 2024

لە کۆتایی 2024 رژێمی سوریا بە خێرایی کەوت، بەشار ئەسەد سوریای بەرەو روسیا جێهێشت، دواتر ئاشکرابوو دەستەی تەحریر شام و چەند گروپێکی دیکە بە هاوکاری دەرەکیی چەند ساڵێک بووە دژی رژێمی سوریا وەستاونەتەوە، لە سەروو هەمووشیانەوە تورکیا، بەڵام خۆشی دەربڕینی سورییەکان زۆری نەخایاند، ئەو رژێمە سوننیەی دواتر هاتە شوێنی رژێمێکی شیعە، ئازارەکانی گەلی سوریای زۆرترکرد، رژێمێک کە گوێرایەڵی تورکیا بوو پاشانیش رێککەوتنی رادەستکردنی خاکی لەگەڵ ئیسرائیل واژۆ کرد، لەناوخۆدا کەوتە سەرکوتکردنی پێکهاتەکان.

ئەفغانستان 2001

ئەمیركا جەنگێكی دیكەی بە ئامانجی گۆڕینی سیستم لە سەردەمی جۆر دەبلیو بۆش  ئەنجامدا، ئەمەش رێك دوای چوار هەفتە لە هێرشەكانی 11 ی ئەیلول كە بە 11 ی سێپتەمبەر ناسراوە، ئەمریكا پرۆسەیەكی بە ناوی "ئازادی هەمیشەیی" لە ئەفغانستان دەستپێكرد، بە زوویی سیستمی تاڵیبان كەوت، بەڵام ئەو حكومەتەی بە هاوكاری ئەمریكا دروستكرا نەیتوانی بۆ ماوەیەكی درێژ بمێنێتەوە و خۆی بگرێت.

تا وای لێهات تا ساڵی 2014 هێزە نێودەوڵەتیەكان كە لەگەڵ ئەمریكا چووبوونە جەنگ لەگەڵ تاڵیبان، دەستیان بە كەمكردنەوەی هێزەكانیان لە ئەفغانستان كرد، بەوەش جارێكی دیكە تاڵیبان بەهێزبوەوە، هێرشەكانی دژ بە حكومەتی ئەفغانستان زیادكرد، بۆیە لە ویلایەتی یەكەمی سەرۆكایەتی دۆناڵد ترەمپدا، حكومەتی ئەمریكا لەگەڵ تاڵیبان رێككەوت كە سەربازەكانی ئەمریكا بكشێنەوە، لەبەرامبەر ئەوەی هێرشیان نەكرێتەسەر، راستەوخۆش لەدوای كۆتایی هاتنی ویلایەتی یەكەمی ترەمپ و هاتنەدەسەڵاتی جۆ بایدن كە دواین سەربازەكانی ئەمریكا لە ساڵی 2021 لە ئەفغانستان كشانەوە، تاڵیبان لەماوەیەكی كەمدا هەموو ئەفغانستانی كۆنترۆڵ كرد، بەوەش ئەو سیستمە گەڕایەوە كە پێش چەند ساڵێك ئەمریكا كۆتایی پێهێنا.

پەنەما 1989

لە هەشتاكانی سەدەی بیست، لە پەنەما دیكتاتۆرێك بەناوی مانوێل نۆریگا دەسەڵاتداربوو، هەرچندە چەند ساڵێك بە نهێنی پارەی لە هەواڵگری ئەمریكا وەردەگرت، بەڵام دواتر دەركەوت بازرگانیی ماددەی هۆشبەرە و ئەوەش بووە شورەیی بۆ حكومەتی ئەمریكا، لە سەردەمی ئەودا پەنەما بووە ناوەندی بازرگانیی ماددەی هۆشبەر.

لە ئایاری 1989 سیاسییەكی نەیار بەناوی گییرمۆ ئیندرا لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی سەركەوتنی بەدەستهێنا، بەڵام نۆرییگا دانی بە ئەنجامی هەڵبژاردنەكەدا نەنا، بەوهۆیەوە لە كانوونی یەكەمی 1989 دۆخەكە زیاتر ئاڵۆز بوو، جۆرج بۆشی باوك كە سەرۆكی ئەمریكا بوو، پرۆسەیەكی سەربازیی بۆ لابردنی نۆرییگا لە دەسەڵات دەستپێكرد، لە 20 ی كانوونی یەكەمی هەمان ساڵ ئیندارای كرد بە سەرۆكی پەنەما، دوای دوو هەفتە نۆریگا خۆی رادەست كرد، دواتریش گواسترایەوە بۆ زیندان لە ئەمریكا و فەڕەنسا و پەنەما، تا لە ساڵی 2017 كۆچی دوایی كرد، ئەو پرۆسەیەش 331 ملیۆن دۆلار لەسەر ئەمریكا كەوت.

گرینادا لە ساڵی 1983

گرینادا كە دەوڵەتێكی كاریبییە، لە ساڵی 1979 سیاسەتەكانی بە ئاڕاستەی یەكێتی سۆڤیەت دەچوو، بەوهۆیەوە سوپا مۆریس بیشۆپ سەرۆكوەزیرانی دوورخستەوە و پاشانیش كوشتی، بۆیە رۆناڵد ریگان سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا لەگەڵ چەند وڵاتێكی كاریبی پرۆسەیەكی سەربازیی دژ بە حكومەتی گرینادا دەستپێكرد، لەهەمانكاتدا حكومەتی بەریتانیا كە گرینادای بە كۆمۆنوێڵسی خۆی دەزانی، دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا شاژنە ئەلیزابێسی دووەمی حكومەتێكی كاتیی پێكهێنا.

كۆماری دۆمینیكان 1965

دوای چەند كودەتایەك، كۆماری دۆمینیكان لە ساڵی 1965 لەژێر هەڕەشەی جەنگی ناوخۆیدا بوو، دواتر ئەمریكا بە سەرۆكایەتی لیندۆن جۆنسۆن دەستی بە شەڕی دۆمینیكان كرد، ئامانجی سەرەكییش پاراستنی هاوڵاتیە ئەمریكیەكان بوو، بەڵام لە بنەڕەت و ئامانجی شاراوەدا بۆ ئەوەبوو كە رێگربن لە كوبای دووەم، چونكە ئەمریكا نایەوێت دەوڵەتێكی دیكەی سۆسیالیستی دراوسێی بێت، بۆیە بە سوپایەكی زیاتر لە 40 هەزار سەربازەوە ئەمریكا كۆتایی بە سیستمی حوكم لە دۆمینیكان هێنا و حكومەتێكی نزیك لەخۆی چووە سەر دەسەڵات.

ڤەنزوێلا 2026

یەكێك لە نوێترین هەوڵەكانی ئەمریكا بوو بۆ گۆڕینی سیستمێكی سیاسی، هێشتا ناتوانرێت ئەنجامی كۆتایی هەڵبسەنگێنرێت، لە سەرەتای كانوونی دووەمی 2026 دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بڕیاری رفاندنی نیكۆلاس مادۆرۆ سەرۆكی ڤەنزوێلای دا، دواتریش لە نیویۆرك بە تۆمەتی تیرۆری پەیوەست بە ماددە هۆشبەرەكان دادگایی كرا، سەرۆكایەتی ڤەنزوێلاش رادەستی دیڵسی رۆدریگیز جێگری پێشووی كرا، هەرچەندە پێشتر بەشێك بووە لە سیستمی مادۆرۆ، بەڵام ئەمریكا پشتیوانی كرد لەبەرامبەر دەستگەیشتنی بە یەدەگە نەوتە زەبەلاحەكەی ئەو وڵاتە لە باشوری ئەمریكا.

ئێستا دوای چەند مانگێك لە دەستێوەردانی ئەمریكا لە ڤەنزوێلا، روون نییە چارەنوسی ئەو وڵاتە بەرەو چی ئاڕاستەیەك دەڕوات.