پرسی كورد لەنێوان بە "تیرۆر" ناساندن و خوشك و برایەتیدا

ناوەندی هەواڵ

كۆما جڤاكێن كوردستان "كەجەكە" لەبارەی ناوەڕۆكی راپۆرتی "كۆمسیۆنی دیموكراسی، خوشك- برایەتی و یەكێتی نەتەوەیی" لەبارەی پرۆسەی ئاشتی لە باكور و توركیا و چەكدانانی پەكەكە راگەیەندراوێكی بڵاوكردەوە، لە راگەیەندراوەكەدا رەخنەی توند لە راپۆرتەكە و دەوڵەتی توركیا دەگرێت.

رۆژی چوارشەممە 18ـی شوباتی 2026، كۆمیسیۆنەكەی پەرلەمانی توركیا، بە سەرۆكایەتیی نومان كورتوڵموش، سەرۆكی پەرلەمانی توركیا، راپۆرتێكی هاوبەشی بە زۆرینەی دەنگ پەسند كرد، كە تێیدا پەرلەمانتارانی دەم پارتیش بەشدار بوون.

راپۆرتەكە لە حەوت بەشی سەرەكی پێكدێت كە بریتین لە: كارەكانی لیژنە، ئامانجە سەرەكییەكانی لیژنە، رەگە مێژووییەكانی برایەتیی تورك و كورد و یاسای برایەتی، خاڵە هاوبەشەكانی ئەو كەسانەی لە لیژنەكە گوێیان لێگیراوە، هەڵوەشاندنەوەی پەكەكە و چەكدانان، پێشنیازی یاسایی بۆ پرۆسەكە و پێشنیازەكان بۆ دیموكراسی.

لە بەشی ئەنجامی راپۆرتەكەدا هاتووە: بۆ بنیاتنانی توركیایەكی دیموكراسی و فرەڕەنگ، تێگەیشتنێك كە "راستییەكان پشتگوێ نەخات، هەستەكان نكۆڵیان لێنەكرێ و سیاسەت بوێریی بەرهەمهێنانی چارەسەری هەبێت" گرنگییەكی زۆری هەیە.

هەروەها ئاماژە بەوە كراوە، توركیا لەسەر بنەمای ئاشتی، یەكپارچەیی، دیموكراسی و برایەتی بەهێزتر دەبێت؛ جەخت لەوەش كراوەتەوە پێویستە پرۆسەی چارەسەری لەسەر زەوینەیەك بەڕێوەبچێت كە ئاسایشی گشتیی بپارێزێت، ماف و ئازادییەكان فراوان بكات و رەزامەندیی كۆمەڵایەتی زیاتر بكات.

 لە راپۆرتەكەدا ئەوەش خراوەتەڕوو "بۆچوونی هاوبەش"ـی وەرگیراو لە كارەكانی كۆمیسیۆن و بیرۆكە پێشكێشكراوەكان لە دەقەكەدا رەنگی داوەتەوە؛ باس لەوەش كراوە كە لە قۆناغی داهاتوودا، شەفافییەتی رێكخستنە كارگێڕی و یاساییەكان، گشتگیریی هەنگاوەكانی پێكەوەژیانی كۆمەڵایەتی و بەردەوامیی چاودێریی پەرلەمان، رۆڵی یەكلاكەرەوەیان دەبێت.

دەم پارتی دەنگی پێدا، بەڵام تێبینی هەبوو

راپۆرتە هاوبەشەكە بە زۆرینەی دەنگ پەسند كرا. لە دەنگدانەكەدا 47 ئەندام دەنگی "بەڵێ"، 2 ئەندام دەنگی "نەخێر" و 1 ئەندامیش دەنگی "بێلایەن"ـی دا.

دەم پارتی تێبینیی خۆی لەسەر راپۆرتەكە نووسی و ئاماژەی بەوە كرد، لەسەر ئەو میكانیزمە رێككەوتوون كە تێبینی و ناڕەزایەتییەكانی پارتەكە وەك پاشكۆ لەگەڵ راپۆرتەكەدا بڵاوبكرێنەوە و بەم مەرجە دەنگی "بەڵێ"ـیان داوە.

ئەحمەد شیك، ئەندامی پارتی كرێكارانی توركیا (TİP) و ئیسكەندەر بەیجان، ئەندامی پارتی رەنج (Emek Partisi) دەنگی "نەخێر"ـیان دا، لە كاتێكدا توركان ئەلچی، ئەندامی پارتی گەلی كۆماری (CHP) دەنگی "بێلایەن"ـی دا.

لە كۆتایی راپۆرتەكەدا، ئەو پێشنیازانەش خراونەتەڕوو كە لەلایەن پارتە سیاسییەكانەوە پێشكەش كراون.

چی روویدا؟

 كۆمیسیۆنی یەكڕیزی نیشتمانی، برایەتی و دیموكراسی، كە لە چوارچێوەی پرۆسەی چارەسەریی لەنێو پەرلەمانی توركیا دامەزراوە، تاوەكو ئێستا 21 كۆبوونەوەی ئەنجامداوە.

لیژنەكە لە ماوەی كارەكانیدا گوێی لە نوێنەرانی پارتە سیاسییەكان، شارەزایان و لایەنە پەیوەندیدارەكان گرت و بۆچوونی وەرگرتوون. لە كۆبوونەوەكاندا بە تایبەتی ئەم بابەتانە تاوتوێ كراون:

چوارچێوەی یاسایی پرۆسەكە، هەڵوەشاندنەوەی پەكەكە و چەكدانان، هەنگاوەكانی دیموكراسیبوون و پێویستیی رێكخستنی یاسایی، بەهێزكردنی رەزامەندیی كۆمەڵایەتی و زەمینەی مێژوویی پەیوەندییەكانی تورك و كورد.

لە 21ـەمین كۆبوونەوەدا كە رۆژی 18ی شوبات بەڕێوەچوو، ئەو دەقە هاوبەشەی لەسەر بنەمای هەموو ئەم بۆچوون و پێشنیازانە ئامادەكرابوو، خرایە دەنگدانەوە و بە زۆرینەی دەنگ پەسند كرا.

پرۆسەی چارەسەریی پرسی كورد لە رۆژی 1-10-2024 بە دەستپێشخەریی دەوڵەت باخچەلی و پشتگیریی رەجەب تەیب ئەردۆغان دەستیپێكرا.

كەجەكە دەربارەی ڕاپۆرتەكەی كۆمسیۆنەكەی پەرلەمان، ڕاگەیەندراوێكی بڵاوكردەوە

لە ڕاگەیاندراوەكەی كەجەكەدا هاتووە: لێگەڕینی ڕێبەرێتیمان بۆ چارەسەری پرسی كورد و دیموكراتیكبوونی توركیا، 33 ساڵ پێش ئێستە، واتە لە ساڵی 1993ـەوە دەستی  پێ كردووە و هێشتاش بەردەوامە. ئەو پرۆسەیەی لەكاتی سەرۆكایەتیی ئۆزەلەوە دەستی پێ كردووە، ئەمڕۆ گەیشتووەتە قۆناغێكی نوێ. گفتوگۆ و دانوستانەكان لەسەر چارەسەری شەڕێكی 33 ساڵە بەردەوامە، لە خاڵی چارەسەری پرسی كورد و دیموكراتیكبووندا، ئەزموونی گەورە بەدەستهاتوون.

لە 22ـی تشرینی یەكەمی دەوڵەت باخچەلی 2024سەرۆكی گشتیی مەهەپە لە كۆبوونەوەی فراكسیۆنی پارتەكەیدا لە پەرلەمان، بانگەوازێكی ئاراستەی عەبدوڵا ئۆجەلان كرد. كەجەكە دەڵێت:"بێگومان ئەم بانگەوازە بەبێ ئاگاداریی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆككۆمار نەكراوە. لە بەرانبەر ئەمەشدا، ڕێبەر ئاپۆ دووپاتی كردەوە، ئەگەر دەرفەتی بدرێتێ، خاوەنی ئەو هێزەیە كە بتوانێت پرسی كورد و پرۆسەی تێكۆشانی بەردەوام بهێنێتە سەر زەمینەیەكی سیاسی و یاسایی. ڕێبەر ئاپۆ پاش دیدارەكانی لەگەڵ شاندی دەم پارتی و بەرپرسانی تورك، لە 27ـی شوبات لە ئیمراڵییەوە بە ئامادەبوونی شاندی دەم پارتی، بانگەوازی ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیكی ڕاگەیاند. 

پەكەكە لەنێوان 5-7ـی ئایاری 2025، دوانزەهەمین كۆنگرەی خۆی بەست، بڕیاریدا هەموو كار و چالاكییەكان لەژێر ناوی خۆیدا كۆتایی پێ بهێنێت و كۆتایی بە تێكۆشانی چەكداریی بهێنێت. بەپێی راگەیەندراوی كەجەكە بۆ جێبەجێكردنی خاڵەكانی بانگەوازی ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیك لە 27ـی شوبات، بڕیاردرا كە دەبێت ڕێبەر ئاپۆ ڕۆڵ بگێڕێت.

كەجەكە دامەزراندنی كۆمیسیۆنی بەرفراوانی 51 كەسی كە زۆرینەی پارتەكانی پەرلەمانی گرتووەتەخۆ، بە هەنگاوێكی "گرنگ" لە مێژووی توركیادا وەسف دەكات.

" سەرەڕای كەموكورتی و درەنگ‌كەوتن، بەڵام كۆمیسیۆنەكە چووە ئیمراڵی و گوێی لە ڕێبەر ئاپۆ گرت. ڕێبەر ئاپۆش بە كۆمیسیۆنەكەی ڕاگەیاند، دەبێت هۆكارەكانی پرسی كورد لەسەر بناغەی هاوپەیمانی و خوشك-برایەتیی مێژووی نێوان كورد و تورك هەڵسەنگاندنی بۆ بكرێت لەپێناو دۆزینەوەی چارەسەردا، چارەسەرەكەش لەسەر بناغەی بەدیهێنانی مافە دیموكراتیكە بنەڕەتییەكانی گەلی كورد لەڕێی ئینتیگراسیۆنی دیموكراتیكەوە دەبێت". كەجەكە وا دەڵێت.

ڕاپۆرتەكە كەموكوڕی و هەڵەی بنەڕەتی زۆری تێدایە

كەجەكە ئەوەشی خستووەتەڕوو: ڕاپۆرتەكەی كۆمیسیۆن كە دوای كاركردنی چەند مانگە خرایەڕوو، تێیدا كەموكوڕی و هەڵەی بنەڕەتی زۆری تێدایە. ناوەڕۆكی ڕاپۆرتەكە بەهۆی ئەم كوموكوڕی و هەڵانەوە لاواز بووە. بێگومان بەهۆی نەبوونی دیموكراسییەوە پرسی كورد بێ چارەسەر ماوەتەوە. هەرخۆی بۆ پێداگرییان كردووە لەسەر خۆ دوورگرتن لە دیموكراتیكبوون بۆئەوەی كورد سوودی لێ وەرنەگرێت و چارەسەری پرسەكان نەڕەخسێندرێت.

لە ڕاپۆرتەكەدا باس لە پرسی كورد نەكراوە

كەجەكە دەڵێت: لە ڕاپۆرتەكەدا باس لە پرسی كورد نەكراوە، تا باسی ئەم بابەتەش نەكرێت ئەوا بێگومان چارەسەری مەحاڵە. لە ڕاپۆرتەكەدا باس لەوەكراوە چارەسەری پرسەكان پەیوەستە بە ڕیشەكێشكردنی هۆكارە بنەڕەتییەكانیەوە، بەڵام ئاماژە بەم هۆكارەی بنەڕەتییانە و هۆكارەكانی نەكراوە، ئەوەی سەدساڵە توركیا گیرۆدەی بووە خودی ئەمەیە. سەدەیەكە لەبری كاركردن لەسەر هۆكارەكان بە دەرنجامەكانییەوە سەرقاڵە. هۆكارەكە، سەدەیەك نكۆڵیكردنە لە كوردان. هەرچەندە دەگوترێت گوایە دەست لە نكۆڵیكردن هەڵگیراوە، بەڵام لە ڕووی یاسایی و سیاسییەوە دەویسترێت نكۆڵیكردن بەردەوام بێت.

قبوڵی ناكەین تەڤگەرەكەمان بە تیرۆر ناوزەند بكرێت

لە راگەیەندراوەكەی كەجەكەدا هاتووە: پرسی كورد سەدەیەكە لە ئارادایە، تێكۆشان و بەرخۆدان و ناڕەزایەتی گەلی كورد بە هێزە دەركییەكانەوە گرێ دەدرێت، گەر تێكۆشانی ئازادیمان پشتی بە هێزی خۆی و گەلەكەی نەبەستبایە ئەوا نەیدەتوانی ماوەی 52 ساڵ درێژەی هەبێت. لە ڕاستیدا ئەوە دەوڵەتی توركە كە پشت بە هێزی دەرەكی دەبەستێت و بە سیاسەتەكانی لە دژی هاوپەیمانێتی هەزاران ساڵەی نێوان كورد و تورك جوڵاوەتەوە و وایكردووە كە كێشەكان سەختتر ببێتەوە. جا بۆیە ئەو پروپاگەندانەی دەڵێن؛ تەڤگەرمان پشت بە هێزی دەرەكی دەبەستێت هیچ نیە جگە لە پروپاگەندەی  شەڕی تایبەت و  لەكەداركردنی تەقلیدی.

"تەنانەت لە ناو ئێمەشدا سەرەڕای ئەوەی كە هەندێك كەس ڕووداوگەلێكیان ئەنجامداوە كە ڕێبەر ئاپۆ و تەڤگەرمان قبوڵیان ناكەن، تێكۆشانمان وەك یەكێك لە پاكترین و شكۆمەندترین تێكۆشانی ئازادیخوازانە لە مێژوودا جێگەی خۆی گرتووە. بۆیە ئێمە قبووڵ ناكەین كە تەڤگەرەكەمان بە تیرۆر ناوزەد بكرێت. دەیان هەزار كەس لەلایەن سووپا، پۆلیس و میلیشای دەوڵەتەوە كوژراون. بێگومان لە جەنگی دەیان ساڵەی نێوان لایەنەكاندا هەزاران كەس بوونەتە قوربانی. ڕێبەر ئاپۆ چەندین جار پێشنیاری دامەزراندنی كۆمیسیۆنی لێكۆڵینەوەی یاسایی كرد، تا ئەوەی ئەو تاوانە جەنگیانە لە كاتی جەنگدا كراون تۆمار بكرێن و لێكۆڵینەوەیان لێ بكرێت. بە كورتییەكەی هیچ ڕاست نییە زیانەكان لە لایەكەوە نیشان بدرێت. هەرخۆی ئێمە دەڵێین شەڕێك هەیە، دەرنجامەكانی قورسن، بۆیە چیتر بەشەڕ پرسەكان چارەسەر ناكرێت".

چەمكی تیرۆر گورز لە ڕۆحی ڕاپۆرتەكە دەدات

كەجەكە هەروەها نوسیویەتی: بە كورتییەكەی چەمكی تیرۆر كە بەردەوام لە ڕاپۆرتەكەدا ئاماژەی پێكراوە، گورز لە ڕۆحی ڕاپۆرتەكە دەدات و دۆخێك لە وڵاتدا دێنێتەئاراوە كە ڕەگ و ڕیشەی پرسەكە دەشارێتەوە، لە ڕاپۆرتەكەدا دەیان جار چەمكی دیموكراتیكبوون بەكارهێندراوە، هەروەها ئاماژە بە مافی بنەڕەتی، ماف و ئازادی، ئازادی بیركردنەوە و ڕێكخراوەی كراوە. ئاماژە كردن بەم چەمكانە زۆر بەڕوونی دەرخەری ئەوەیە سەرچاوەی كێشەكان وەك ئەوەی باسكراوە هێزی دەرەكی یان پاساوی تیرۆر نییە. بۆیە گەر قبوڵكردنی مافە دیموكراسییە بنەڕەتییەكانی گەلی كورد كە جەوهەری كێشەكەیە و پەیڕەوكردنی دیموكراسیانە چارەسەری پرسەكان بڕەخسێنێت كە هۆكاری دامەزراندنی كۆمیسیۆنەكەیە، ئەوكاتە دەتونرێت بگوترێت كۆمیسیۆن لە چارەسەركردنی پرسەكەدا ڕۆڵی خۆی گێڕاوە.

دەتوانرێت تێكۆشانێكی سیاسی دیموكراتیكی ئازاد ئەنجام بدرێت؟

بابەتێكی دیكە كە لە ڕاپۆرتەكەدا باسی لێوە كراوە، دانانی چەك و گەڕانەوەیە بۆ توركیا كەجەكە دەڵێت: دانانی چەك لەسەر بنەمای ئازادیی سیاسی دیموكراتیك هەڵسەنگێندراوە. ڕێبەر ئاپۆ ڕایگەیاندووە، دەیەوێت بە پەیڕەوكردنی سیاسەتی دیموكراتیك درێژە بە ژیانی سیاسیی خۆی بدات. پرسێكی دیكە كە لە توركیا بە شێوەیەكی درووست باس نەكراوە و لە ڕاپۆرتی كۆمیسیۆنەكەدا گفتوگۆی لەسەر نەكراوە، ئەمەیە. ئێمە كەسایەتی ئاسایی نین. ئەو گەریلایانەی چەكیان هەڵگرتووە، ئەوانە نین كە بیر لە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە دەكەنەوە. وتنی چەك دابنێ و بگەڕێوە ماڵەوە نزیكایەتییەكە شكۆ دەشكێنیت. چەك دادەنرێت، بەڵام دوای ئەوە چی ڕوودەدات؟ دانانی چەك بەتەواوەتی و گەڕانەوە بۆ توركیا تەنها لەسەر بنەمای ئازادی ڕێكخستن و فكری، زامنكردنی سیاسەتی دیموكراتیكی بێ بەربەست و دیاریكردنی چارەسەریی پرسی كورد لەڕێگەی ئینتێگراسیۆنی دیموكراتیكەوە دەكرێت.

"هیچ سوودێك لە وتنی چەك دانێن و وەرن، نییە. ئەگەر بانگەوازێك بۆ سیاسەتی دیموكراتیكی ئازاد هەبێت، گرنگ دەبێت ئەو گۆڕانكارییە یاساییانەی كە لە ڕاپۆرتی كۆمیسیۆندا ئاماژەی پێكراوە، بە خێرایی جێبەجێ بكرێن. ئێمە كۆتاییمان بەوكارانە هێنا كە لەژێر ناوی پارتەكەماندا دەكرێت، كۆتاییمان بە تێكۆشانی چەكداری هێنا و پێویستییەكانی ئەمەمان جێبەجێ كرد. ئێستا پێویستی بە جێبەجێكردنی مەرجە یاسایی و سیاسییەكان هەیە بۆ پەرەپێدانی ئەم پڕۆسەیە".

دەبێت ڕێبەر ئاپۆ ئازاد ببێت

لە بەشێكی دیكەی راگەیەندراوەكەی كەجەكەدا هاتووە: "ئەگەر ساڵێك بەسەر بانگەوازەكەی 27ـی شوباتدا تێپەڕیوە و هیچ پێشكەوتنێك نەبووە، هۆكاری ئەمەش ئەوەیە كە ڕێبەر ئاپۆ مەرجی كاركردنی ئازادی نییە. بەردەنگی سەرەكی ئەو پرسەی كە كۆمیسیۆنی پەرلەمان ڕاپۆرتەكەی لەسەر ئامادەكرد، ڕێبەر ئاپۆیە. دەوڵەت خۆی لە ڕێگەی گوتار و ڕاگەیاندراوەكانییەوە ئەمەی قبوڵ كردووە. هەربۆیە بۆ ئەوەی خاڵەكانی بانگەوازی 27ـی شوبات بە تەواوی و بە شێوەیەكی درووست جێبەجێ بكرێن، دەبێت ڕێبەر ئاپۆ ئازاد بكرێت، تا ئەم كارە نەكرێت، جدیەت و متمانەی دەوڵەت لەسەر پرسی سیاسەتی چارەسەریی لەژێر پرسیار دەمێنێتەوە".

لە كۆتایی راگەیەندراوەكەی كەجەكەدا هاتووە: ئەگەر بڕیارە پڕۆسەی ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیك بەتەواوی ڕانەگیرێت و ئەو دەرەنجامە ئەرێنییانەی كە باسیان لێدەكرێت بەدی بهێنرێت، ئەوا ڕەخساندنی هەلومەرجی كاركردنی ئازاد بۆ ڕێبەر ئاپۆ ئەركێكی بەپەلەیە كە دەبێت ئەنجام بدرێت.

ئەردۆغان: ئۆجەلان ئازاد ناكرێت

راگەیەندراوی كەجەكە لەكاتێكدایە، میدیاكانی توركیا بڵاویانكردووەتەوە، رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆك كۆماری توركیا، هۆشداریی داوە لە بڵاوبوونەوەی زانیاریی چەواشەكارانە سەبارەت بە سوودمەندبوونی عەبدوڵا ئۆجەلان، رێبەری زیندانیكراوی پەكەكە، لە "مافی هیوا" و جەختیكردووەتەوە دەنگۆی ئازادكردنی عەبدوڵا ئۆجەلان راست نییە.

بەپێی راپۆرتە رۆژنامەوانییەكانی توركیا، سەرۆك كۆماری توركیا رێنمایی راوێژكار و بەرپرسانی پارتەكەی كردووە،كە بە روونی بۆ هاووڵاتیانی روون بكەنەوە، كە هیچ جۆرە هەمواركردنەوەیەكی یاسایی  تایبەت بە كەسیك ئەنجام نادرێت و دەنگۆی ئازاد كردنی ئۆجەلانیش دورە لە راستییەوە.

ناوبرا جەختیشیكردوەتەوە، "شتێكی لەو شێوەیە نابێت" و دەبێت زۆر وریای ئەو تێگەیشتنە هەڵانە بن، كە لە ناوەندەكاندا دروست بووە، دڵنیابن  دەوڵەت هەنگاوی تایبەت بۆ كەسێكی دیاریكراو نانێت.

لەبارەی رێكەوتنەكەشیانەوە بۆ چەكدانانی پەكەكە، ئاماژەی بەوەكردوە،  تەنها باس لە چوارچێوەیەكی گشتی بۆ "توركیایەكی بێ تیرۆر" و رەوشی ئەو چەكدارانە دەكرێت كە چەك دادەنێن.

لە چەند رۆژی رابردودا سەرۆكی بۆردی سیاسەتی یاسایی سەرۆكایەتیی كۆماری توركیا و  ر‌اوێژكاری رەجەب تەیب ئەردۆغان، پشتیوانیی خۆی بۆ لێدوانێكی فەتی یەڵدز، جێگری سەرۆكی گشتیی مەهەپە لەبارەی "مافی هیوا" بۆ زیندانیان دەربڕی و ر‌ایگەیاند، "عەبدوڵا ئۆجالانیش دەكەوێتە چوارچێوەی ئەو زیندانیانەوە".