جینۆسایدی هەڵەبجە؛ ئەو ئازارەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی تائێستا وەكخۆی نەبینراوە

ئازارێكی كۆن بەڵام بە سوێ

ناوەندی هەواڵ

بەپێی یاسای پشووە فەرمییەكانی عێراق ژمارە 12ی ساڵی 2024 كە رۆژی 22ی ئایاری 2024 لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە دەنگی لەسەر درا و لە رۆژنامەی وەقائیعی عێراقی بڵاوكراوەتەوە، بەپێی ماددەی 1، یەكەم: بڕگەی ل، رۆژی 16ی ئازاری، ساڵیادی تاوانەكانی رژێمی بەعسی روخاو لە (كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە، ئەنفال، گۆڕە بەكۆمەڵەكان، راپەڕینی شەعبانییە و كوشتنی زانایان و حیزبەكان) پشووی فەرمییە لە سەرتاسەری عێراقدا. ئەمڕۆ كە 16-3-2026 ە و 38 هەمین ساڵیادە، بە هەمانشێوە لە هەرێمی كوردستان و عێراق پشووی فەرمییە.

ساڵانە بەرپرسانی عێراق و هەرێمی كوردستان لەو ساڵیادەدا كۆمەڵێك بەڵێن دەدەن و بەیاننامەی هاوخەمی بڵاودەكەنەوە، بەڵام ئەمە هیچی لە ژیانی هەڵەبجەییەكان نەگۆڕیوە.كیمیابارانكردنی هەڵەبجە جگەلەوەی بەهۆیەوە زیاتر لە پێنج هەزار كەس گیانیان لەدەستدا، نزیكەی 10 هەزار برینداریشی لێكەوتەوە كە سەدان كەسیان برینداری چەكی كیمیایین و ئێستا دۆخی تەندروستی زۆرینەیان ناجێگیرە و ژیانییان لە مەترسییدایە.

دوای تێپەڕبوونی 38 ساڵ بەسەر كیمیابارانی هەڵەبجە، ژمارەی بەركەوتووان بەهۆی گیانلەدەستدانی بەردەوامەوە بۆ 808 كەس كەمی كردووە.حكومەتی هەرێم لەو ساڵیادەدا پشووی راگەیاندووە و داوای قەرەبوو لە عێراق دەكات، حكومەتی عێراقیش جگە لە بەیاننامەیەك لەو ساڵیادەدا تائێستا هیچ هەنگاوێكی بۆ قەرەبووكردنەوەی زیانلێكەوتووانی هەڵەبجە نەناوە.

هەرچەندە دادگای باڵای تاوانكانی عێراق دۆسیەی كیمیابارانكردنی هەڵەبجەی بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ناساندووە، دادگایەكی ھۆڵەندیش سزای 15 ساڵ زیندانی بۆ ئەو بازرگانە دەكرد كە لە بازاڕی جیھانی كیمیایی دەكڕی و بە ڕژێمی عێراقی فرۆشتەوە.

ڕۆژی 16ـی ئازاری 1988، حكومەتی ئەوكاتی عێراق، شاری هەڵەبجەی بۆردوومانكرد و تیایدا گازی خەردەل و كۆمەڵێك گازی دیكەی ژەهراوی بەكارهێنا و بووە هۆی گیانلەدەستدانی زیاتر لە پێنج هەزار كەس و برینداربوونی نزیكەی دە هەزار كەس و ئاوارەبوونی خەڵكەكە بۆ دەرەوەی شار.

كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە، لە كۆتا ڕۆژەكانی جەنگی هەشت ساڵەی نێوان عێراق – ئێران بوو. هێرشەكە لە كاتێكدابوو كە نۆ مانگ بەسەر هێرشەكەی ئێراندا بەناوی وەلفەجری 10، لە 15ـی حوزەیرانی 1987 تێپەڕیبوو، كاتێك ئێران هێرشی كردە سەر هەڵەبجە، هاوكات چەند هێزێكی پێشمەرگەش چوونە نێو شارەكە و توانییان شارەكە لەژێر دەستی ڕژێمی بەعس دەربهێنن.

دوای ئەم ڕوداوانە ڕژێمی بەعس بە سەركردایەتی عەلی حەسەن مەجید بەرپرسی ڕێكخستنی باكور هێرشەكانی بۆ سەر هەڵەبجە دەستپێكرد. سەرەتا فڕۆكە جەنگییەكانی عێراق لە ئێوارەی 15ـی ئازاری 1988 بە چەند بۆمبێكی گەورە ناوەندی شارەكەی بۆردوومانكرد ئەمەش وایكرد كە دەرگا و پەنجەرەی خانووەكان بە تەواوی ورد و خاش بن، ڕۆژی دواتر پڕۆسەی كیمیابارانكردنەكە لە ڕێگای چەند فڕۆكەیەكەوە بە ئاراستەكردنی بۆمبی ژەهراویی جۆراوجۆر بۆ ناو شارەكە دەستی پێكرد و گازە ژەهراوییەكان بەبێ هیچ بەربەستێك گەیشتنە ناو ماڵەكان و ئەمەش گیانلەدەستدانی پێنج هەزار هاوڵاتیی لێكەوتەوە كە زۆرینەیان ژن و منداڵ بوون.

بۆردومانەكە لەسەر ئاستی جیهانی كاردانەوەیەكی زۆری لێكەوتەوە و بە نمونەیەك لە "دڕندەیی حزبی بەعس بە سەركردایەتی سەدام حوسێن بۆ سەر خەڵكی سڤیلی كورد" لێكدرایەوە. ئەو چەكە كیمیاییانەی لە بۆردوومانكردنەكەدا بەكارھێنران بریتیی بوون لە سارین، سیاند، خەردەل و فسفۆڕ، هەریەك لەم ماددە ژەهراوییانە كاتێك بەر مرۆڤ دەكەوێت دەبێتە هۆی هەڵئاوسانی سییەكان و هەناسەتوندی و كەمبوونەوەی شلەمەنی لە لەشدا و لەماوەیەكی كەمدا دەبێتە هۆی گیانلەدەستدانی بەركەوتووان یان تووشبوونییان بە نەخۆشییە درێژخایەنەكان بە درێژایی تەمەنییان.

شایەتحاڵانی كارەساتەكە دەڵێن ھێرشەكان بۆنی سێوی لێھاتووە، ژمارەیەكی زۆر لە بەركەوتووەكان بە خێرایی گیانییان لەدەستداوە و هەندێكیشیان تووشی كۆكە و هەستیاری چاو بوون و دواتر گیانییان لەدەستداوە.

قوربانییەكانی كیمیاباران

تا ئێستا ئامارێكی وردی قوربانییانی هێرشەكە لەبەردەستدانیە بەڵام بەپێی ڕووپێوە فەرمییەكان، زیاتر لە پێنج هەزار كەس لە كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە گیانییان لەدەستداوە، 10 هەزار كەسیش برینداربوون. 808 برینداری تۆماركراوی چەكی كیمیایی لە شارەكە ھەن و زیاتر لە 500 كەس لەوانە دۆخی تەندروستییان ناجێگیرە و بەهۆی نەبوونی چارەسەری پێویست، ژیانییان لە مەترسییدایە.

لەماوەی ڕابردوو بەشێك لە بەركەوتەكان، بە مەبەستی چارەسەری پزیشكی گواسترانەوە بۆ دەرەوەی وڵات، دواتر قەیرانی دارایی و شەڕی داعش لە هەرێمی كوردستان، ئەم پڕۆسەی ڕاگرت.

بەپێی ئامارەكان 211 منداڵی لە هەڵەبجە ون بووە، كە تا ئێستا18  لەو منداڵانە گەڕێندراونەتەوە، هاوكات 170 كەس دوای ڕووداوەكە لە كەمپەكانی ئێراندا گیانییان لەدەستدا و لە گۆڕستانی زەهرا لە تارانی پایتەختی ئێران، بەخاك سپێردراون. هەروەها لە چەند شوێنێكی دیكەی نزیك سنوورەكانیش لە ئێران، ژمارەیەك گۆڕی دیكەی قوربانییانی كارەساتەكە هەن.

عومەری خاوەر وەك سیمبولی ھەڵەبجە

لە كاتی كیمیابارانكردنی ھەڵەبجەدا، سەرجەم دانیشتووانی شارەكە لە ترسی بۆمبارانكردنەكە ویستیان بەرەو دەرەوەی شارەكە بڕۆن، بەڵام بەھۆی گازە ژەھراوییەكە نەیانتوانی بچنە دەرەوەی شار و ھەر كەس لە جێگەیەكدا گیانی دەرچوو.

عومەری خاوەر یەكێك بوو لەوانەی ویستی بۆ دەرەوەی شار بڕوات بەڵام لەبەردەم ماڵەكەیدا بۆخۆی و منداڵە ساواكەی باوەشی گیانییان سپارد. گیان سپاردنەكە كاتێك بووە كە عومەری خاوەر وەك باوكێك لە دواین چركەشدا ویستوویەتی ھەر ھیچ نەبێت منداڵەكەی ڕزگار بكات بۆیە منداڵەكەی لە باوەش گرتووە و بۆخۆی بەسەریدا چەماوەتەوە و وەك ڕێگەگرتن لە گەیشتنی گازە ژەھراوییەكە بە منداڵەكەی، بەڵام لە ئەنجامدا بەیەكەوە گیانیان سپاردووە.

وێنەی عومەری خاوەر كە لە لایەن جەند ڕۆژنامەنووسێكی بیانییەوە گیرابوو، بووە سیمبوولی كارەساتەكەی ھەڵەبجە. لە ڕووی وێنەكەوە پەیكەرێك دروست كرا و ئێستاش ئەم پەیكەرە لە مۆنیۆمێنتی ھەڵەبجە نمایشكراوە.

لە ئاداری 2003 وەك یادێك بۆ كارەساتی هەڵەبجە، مۆنیۆمێنتی هەڵەبجە دامەزرا كە تیاییدا ژمارەیەكی زۆر لە وێنە و بەڵگەنامەكان باس لە هێرشە تراژیدیاكە دەكەن، كەلوپەلی نێو مۆنیۆمێنتەكە بریتین لە وێنە و ناوی بەشێك لە قوربانییەكان، هەروەها ئەو پەتەی عەلی حەسەن مەجیدی پێی لە سێدارەدرا لە شوێنێكی مۆنیۆمێنتەكە هەڵواسراوە.

لە حەوشەی مۆنیۆمێنتەكەدا ئەو ئۆتۆمبێلە دەبینرێت كە لەمیانی كیمیابارانەكەدا ژمارەیەكی زۆر لە هاووڵاتی هەڵگرتبوو بۆ ئەوەی بیانگوازێتەوە شوێنێكی سەلامەت بەڵام سەرجەم سەرنشینەكان گیانییان لەدەستدا، هاوكات كۆمەڵێك ئۆتۆمبێلی سەربازیی و فڕۆكەیەكی سەربازی نمایشكراون.

ساڵانە بە مەبەستی یادكردنەوەی كارەساتەكە، سەرجەم چین و توێژەكان سەردانی مۆنیۆمێنتی هەڵەبجەیان دەكرد كە تیاییدا كاربەدەستانی حزبی و حكوومی بەشدار دەبوون، لە سەرجەم یادكردنەوەكانیشدا، خەڵكی هەڵەبجە داواكارییان هەبوو، بەڵام داواكارییەكانییان وەك پێویست وەڵام نەدەدرایەوە، بۆیە وەك كاردانەوەیەك16ـی ئازاری 2006دا، خەڵكی هەڵەبجە هێرشیان كردە سەر مۆنیۆمێنتەكە و سووتاندیان، سووتاندنەكە بووە ھۆی تێكچوونی شوێنەكە و ڕووداوەكە گیانلەدەستدانی قوتابییەك و برینداربوونی ژمارەیەك كەسی دیكەی لێكەوتەوە و دواتر نۆژەنكرایەوە.

بەجینۆساید ناساندنی دۆسیەی هەڵەبجە

دۆسیەی كیمابارانكردنی هەڵەبجە، یەكێك بوو لە دۆسیانەی دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق چەند دانیشتنێكی لەسەر ئەنجامدا، یەكەم دانیشتنیش لە 21ـی كانوونی یەكەمی 2008 ئەنجامدرا. 
لە 17ـی كانوونی دووەمی 2010 دادگای باڵای تاوانكانی عێراق دانیشتنێكی دیكەی ئەنجامدا و تیاییدا دۆسیەكەی بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ناساند. لەم چوارچێوەیەشدا سزای لەسێدارەدانی بەسەر بەرپرسی ڕێكخستنی باكوور لە ڕژێمی پێشووی بەعس، عەلی حەسەن مەجید داسەپاند و لە ڕۆژی 25ـی هەمان مانگ سزاكە جێبەجێ كرا.

كیمیابارانی هەڵەبجە لە دیوێكی دیكەوە

پاش كودەتاكەی 1968، حیزبی بەعس، بە سەركردایەتی ئەحمەد حەسەن بەكر دەسەڵاتی گرتە دەست و تا ساڵی مردنی واتا ١٩٧٩ لەسەر حوكم بوو. دواتر لەو ساڵەوە سەددام حوسێن وەك پێنجەم سەرۆككۆماری عێراق دەسەڵاتی گرتەدەست. لە ساڵی 1987ـەوە ڕژێمی بەعس لە دژی كورد شاڵاوێكی جینۆسایدی ڕێكخراوی دەستپێكرد. هەر لەو ساڵانەدا 'ناوچەی قەدەغەكراو' لە باشووری كوردستان دەستپێكردرا و عەلی حەسەن مەجید (عەلی كیمیاوی) كە ئامۆزای سەددام بوو وەك بەرپرسی دەستپێكردنی كۆمەڵكوژییەكان لە لایەن دەسەڵاتی بەعسەوە دیاری كرا، دیارە لەساڵی 1987دا سەرژمێرێیەك كرا و ئامانجەكەش بۆ ڕێگەخۆشكردن بوو بۆ دەستپێكردنی شاڵاوی ئەنفال.

كۆمەڵكوژی و شاڵای ئەنفال

شاڵاوی ئەنفال لە چوارچێوەی هەشت قۆناغدا ئەنجام درا. وشەی ناوی 'ئەنفال' لە سوورەتی 'ئەنفال'ـی قورئانەوە وەرگیراوە. كە بەعس بە مەبەستی جێبەجێكردنی ئایدۆلۆژیای خۆی، وەك ئۆپەراسیۆنێكی تاڵانكردن، تێكشاندنی كۆمەڵگە و لەناوبردنی كوردان دەستی پێكرد و دوور لە ئەخلاقیاتی مرۆڤایەتی پرۆسەكە بەڕێوەبردرا.
دیارە لەگەڵ قۆناغی پێنج و شەش و حەوتی پرۆسەی ئەنفال كە لە كۆتاییەكانی مانگی ئاداری 1988دا ئەنجام درا، ڕژێمی بەعس لە 16ـی ئاداری 1988دا بە بەكارهێنانی چەكی قەدەغەكراوی كیمیاوی شاری هەڵەبجەی بۆردوومان كرد و زیاد لە پێنج هەزار كورد شەهید بوون.

ئەنفالی یەك: ئەنفالی دۆڵی جافایەتی، (لە 23ی شوبات تاوەكو 19ی ئازاری 1988ـی خایاند) ئەم شاڵاوە بە هێرشكردن بۆ سەر گوندەكانی سەرگەڵووبەرگەڵویی دۆڵی جافایەتی دەستیپێكرد، لە چەند قۆڵێكەوە بە درێژایی (80)كم لە بنگردەوە بۆ لای ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی دوكان و شارۆچكەی دوكان، لە وێشەوە بۆ شاری سلێمانی و شارۆچكەی ماوەت و چوارتای گرتەوە.
ئامانجی ئەم ھێرشە لەناوبردن و وێرانكردنی (25–30) گوندی دۆڵی جافایەتی بوو. ئەم ھێرشە بەربڵاوە سنوری شارۆچكەكانی (سورداش، دوكان، سەرچنار، قەڵاچوالان، چوارتا)ی گرتەوە، بەسەر پەرشتی وەزیری بەرگری (سوڵتان ھاشم) بوو.
ئەنفالی دوو: لە (22ـی ئادار تا یەكی نیسانی 1988) ھێرشە ناوچەی قەرەداغی گرتەوە لە (تەكیە، سێوسێنان، سەگرمە، دەربندباسەڕە، قۆپی قەڕاغ و چەند شوێنی تر) گشت گوند و ئاوەدانییەكانی ئەم ناوچە جوگرافیایەی گرتەوە. سەرەتای ھێرشەكە بە كیمیابارانكردنی چەند شوێنێكی ستراتیژی لە ناوچەكە بوو بەشێوەیەكی زۆۆر سەخت كیمیاباران كرا. وە ئەم كارەش بووە هۆی دوبارە ئاوارەبونی خەڵكی ناوچەكە كە بەشێكیان بەرەو سلێمانی رایانكرد، زیانیان كەم بوو بەڵام ئەو كۆمەڵەیەی بەرەو خوارووی گەرمیان رایانكرد ژمارەیەكی زۆریان دەستگیركران كە دواتر شوێنبزركران. لە ئەنفالی قەرەداغ ئەو ھاووڵاتیە كوردانەی كە گیران یان خۆیان دا بە دەستەوە، بۆ سەربازگەی (قۆڕەتوویان)گواسترانەوە.
ئەو هاووڵاتیانە نزیكەی ھەشت ھەزار كەس بوون لە ژن و منداڵ و پیر و گەنج، پاشان گواسترانەوە بۆ سەربازگەی (تۆبزاوە) لە نزیك كەركوك، ئینجا لەوێ گەنجەكان لەوانی تر جیاكرانەوە بەرەو شوێنی نادیار رەوانەكران، خەڵكەكەی تر لە ژن و منداڵ و كچی گەنج خرانە زیندانەوە بەڵام پیرەژن و پیرەمێردەكان بۆ (نوگرەسەلمان)ی بیابانی سەماوە گواسترانەوە، كە لەوێ ژمارەیەكی یەكجار زۆریان لە برسان و تێنوێتی و نەخۆشی دەمردن و تەرمەكانیان فڕێدەدرانە دەرەوی زیندانەكە.
ئەنفالی سێ: (لە حەوت تا 20ـی نیسانی 1988) شاڵاوی ئەنفالی سێ ناوچەی گەرمیانی گرتەوە، گەورەترین و بەرفراوانترین ھێرش و پەلامار بوو بۆ سەر كوردستان، كە ناوچەكانی (دوز، قادركەرەم، كەلار، كفری، چەمچەماڵ، تێلەكۆ، پێباز، سەنگاو، تەكیە، بەشێك لە ناوچەی ئاغجەلەر) ی ڕاماڵی. زیانێكی زۆر گەورەی گیانی و ماددی بە دانیشتوای گوندەكانی ئەم ناچەیە گەیاند، لە(14ـی نیسانی1988) دا چوار شارۆچكە لە یەك كاتدا خاپوور كرا.
لەو شاڵاوەدا نزیكەی بیست ھەزار ژن ومنداڵ و پیاوی كورد بۆ سەربازگەی قۆڕەتوو رەوانە كران، بۆیە ئەم رۆژە لە ھەموو ساڵێك كراوەتە رۆژی یاد كردنەوەی تاوانە گەورەكەی ئەنفال لە كوردستان.
ئەنفالی چوار: ئاوگەی زێی بچووك (لە هەشتی نیسان تاكو سێی ئایاری 1988) ھێزەكانی رژێم دوای تەواوكردنی تاوانەكانی ئەنفالی سێ كە زۆرترین ژمارەی قوربانی و شوێنبزری لێكەوتەوە. لە ھێرشەكانی بەردەوام بوو بۆ سەر ناوچەكانی تری كوردستان بە ھەمان شێوە. جوگرافیای ئەم شاڵاوە ئاوگەی زێی بچووك بوو، كە ھێڵی سنوری ھەردوو پارێزگای كەركوك و ھەولێر پێك دەھێنێت، كە شارۆچكەكانی رێدار، ئاغجەلەر، تەق تەق و چەند گوندێكی گەورەی وەك عەسكەر و گۆپتەپە دەگرێتەوە، كە دەكاتە دەشتی كۆییی تەق تەق و شێخ بزێنی گرتەوە. سەرەتای ئەنفالی چوار بە كیمیابارانی گوندی گۆپتەپە لە ڕۆژی (سێی ئایاری ئەو ساڵە) دەستیپێكرد بەھۆی فڕۆكەجەنگیەكان بۆمبیكیمیایی بەسەر خەڵكەكەی باراند كە قوربانیانی ئەم گوندە بە نزیكەیی (300) كەس دەخەمڵێنرێن، ھاوكات گوندی (عەسكەری) بە ھەشت بۆمبی كیمیاوی بۆردومان كرد، بۆ رێگرتن لە دەربازبوونی دانیشتوای گوندەكانی (گۆپتەپە) و (عەسكەر) و (حەیدەربەگ)، رژێم ئاوی بەنداوی دوكانی بەردایەوە تا خەڵكی ناتوانن لە زێكە بپەڕنەوە و رزگاریانبێت.
قۆناغی پێنج و شەش و حەوت: دۆڵی چیاكانی شەقڵاوە و ڕەواندوز لە (15ـی ئادار- 26ـی ئابی 1988) سەرەتای ھێرشەكە لە كۆتا رۆژی مانگی ڕەمەزان بوو، چەند فڕۆكەیەك كەوتنە كیمیابارانكردنی گوندەكانی (وەرە، نازەنین، كاموسك، سپیندارە، عەلیاوە، سماقولی) بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ژمارەیەكی زۆری دانیشتوانی گوندەكان و مرداربوونەوەی ئاژەڵەكانیان.
توندترین ھێرشی سوپای عێراق بۆ ناوچەی دۆڵی بالیسان بوو، بەڵام زیانی گیانی بە بەراورد لە گەڵ ھێرشەكانی پێشوو كەمتربوو، چونكە زۆربەی ئەو ناوچانەی سەر بە پارێزگای ھەولێر چۆڵ كرابوون، خەڵكەكەی راگوێزرابوون، گەورەترین زیان لەم ناوچەیە بەر گوندی (بلەی خوارو) كەوت، خەڵكەكەی شوێن بزركران، لە رۆژی (حەوتی حوزەیران) شاڵاوی ئەنفالی پێنج كۆتایی ھات.
سەرەتای ئەنفالی شەش لە (26ـی تەممووز) بە بۆردوومانكردنی ناوچەكانی دۆڵی بالیسان و دۆڵێ مەلەكان و دۆڵی وەرتێ و دۆڵی ھیران و سماقولی بە چەكی كیمیاوی دەستی پێكرد خەڵكەكەی دەرپەڕاند، پاشان لە لایەن حكومەتەوە ناوچەكە داگیركرا، داواشیان لە خەڵك كرد خۆیان بە دەستەوە بدەن، لێبووردنی گشتی ھەیە، بۆیە ژمارەیەكی زۆری خەڵكەكە ھەڵخەڵەتان، خۆیاندا بە دەستەوە، دوای گرتنیان شوێن بزر كران. لەمیانەی شاڵاوەكانی ئەنالەكانی ئەم قۆناغە (52) گوند لە ناحیەیە خەلیفان و رەواندوز و خۆشناو وێرانكران، كە سەرجەم خێزانەكانیان دوو هەزار و 602 كەس بوو.
ئەنفالی هەشت: (بادینان) لە (25ـی ئاب ـ شەشی ئەیلوولی 1988) لە دای وەستانی شەڕی (عێراق-ئێران)، دوا شاڵاوەكانی ئەنفال دەستیپێكرد، ئەم شاڵاوە بە درێژایی ناوچەكانی (زاخۆ، ئامێدی، شێخان و ئاكرێ)ی گرتەوە. سەرەتا ناوچەكە بۆردومانكرا لە لایەن سووپای عێراق بە (بۆمبی ھێشویی و عنقودی كیمیاوی)، خەسترین ھێرشی ھێشویی لە (24ی ئاب) بۆ سەر گوندی سپینداری قەد پاڵی چیای گارە بوو، كە بە درێژایی (30) كم شوێنەكە بۆردوومانكرا، بەڵام ژمارەی قوربانیەكان لە چاو ئەم بۆردومانە چڕە كەم بوو ئەویش بەھۆی كە پێشمەرگە توانیان پێشتر ئامۆژگاری و رێنمایی خۆپاراستن بڵاو بكەنەوە، بەڵام ھەرچی ئاژەڵ و مەڕو مڵاتەكەیانبوو قڕیان تێكەوت، كێڵگەكانیش لە بەرھەم كەوتن.

كۆمەڵكوژی هەڵەبجە؛ هەینیی خوێناوی

كۆمەڵكوژیی هەڵەبجە، یاخود هێرشكردنە سەر هەڵەبجە بە گازی ژەهراوی، بەشێك بوو لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی ڕژێمی سەددام حسێن. ئەم ئۆپەراسیۆنە بە مەبەستی سەركوتكردنی سەرهەڵدانی كوردان لە باكووری عێراق لە نێوان ساڵانی 1986 و 1988ـدا، لە كاتی شەڕی ئێران و عێراقدا بەڕێوەچوو. ئەم هێرشە بە گازی ژەهراوی، كە بە هەینیی خوێناوی یاخود كیمیابارانی هەڵەبجە ناسراوە، وەكو كۆمەڵكوژییەك لە دژی گەلی كورد هەژمار دەكرێت.
لێكۆڵینەوە پزیشكییەكان كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە ئەنجامدراون، نیشانیدەدەن كە لە هێرشەكەدا گازی خەردەل و هەندێك گازی دەماریی (ئەعساب) بەكارهێنراون. ئەم كیمیابارانە بە فەرمانی سەددام حسێن و لەژێر فەرماندەیی عەلی حەسەن مەجید كە بە "عەلی كیمیایی" ناسراوە، ئەنجامدرا. ئامانجیش لێی ڕاوەستاندنی پێشڕەویی سوپای ئێران بوو.

"دایكە بۆنی سێو دێت"

لە 16ی ئاداری 1988ـدا شاری هەڵەبجە لەلایەن فڕۆكەكانی جۆری MiG-23ـەوە بە گازی ژەهراوی بۆمبباران كرا.لە كاتی هێرشەكەدا بۆنێكی قورسی سێو لە ناوچەكە بڵاوبووەوە. منداڵان بەرەو ئەو بۆنە ڕایانكرد و دوایین قسەیان زۆر جار ئەوە بوو: "دایكە، بۆنی سێو دێت." لەبەرئەوە ئەم تراژیدیایە لەناو خەڵكدا بە "بۆنی سێو"یش ناسراوە.
ئەم هێرشە لە مێژوودا وەكو "كۆمەڵكوژیی هەڵەبجە" تۆماركرا. ڕۆژنامەوانێك كە شایەتحاڵی ئەم كۆمەڵكوژییە بووە، دەڵێت "ئەوەی بینیم، یەكێك بوو لە دژوارترین دیمەنەكانی ژیانم. لە كۆڵان و سووچی دیوارەكان تەرمی مرۆڤی لێبوو. كاتێك لە نزیكەوە بینیم، دركم بەوە كرد كە زۆر كەس لە هەوڵدا بۆ پاراستنی كەسوكاریان گیانیان لەدەستداوە."

ئەنجامە وێرانكارییەكانی ئەنفال

بە گوێرەی داتاكان:
871 گوند و شەش ناوچە سووتێنران.
381قوتابخانە و 657 مزگەوت وێرانكران.
بە سەدان زەویی كشتوكاڵی سووتێنران و تاڵانكران.
بە سەدان چەم، كانی و بیر ڕووخێنران.
185 ناوەند و شوێنی پیرۆز سووتێنران.
570 تەن دەغڵ‌ ودان و 17هەزار و 220تراكتۆر و ئامێری تر لەناوبران.
472 هەزار و 770 سەر مەڕ و بزن و 15هەزار وڵاخ فەوتان.

بە گوێرەی داتاكان، لە كۆی هەشت قۆناغی ئەنفالدا زیاتر لە 182هەزار كەس بوونەتە قوربانی. تەنها لە قۆناغی سێیەمدا لە گەرمیان نزیكەی 45 هەزار كەس كوژران و 777 خێزان بە تەواوی هەڵوەشانەوە.
فوئاد بابان، ئەندامی فاكەڵتیی پزیشكیی زانكۆی سلێمانی پرۆفیسۆر ، لە وتارێكدا ڕایگەیاند ڕێژەی كەموكوڕییەكانی لەدایكبوون لە هەڵەبجە  چوار و پێنج هێندە لە هی هێرۆشیما و ناكازاكی زیاترە، تاوەكو ئەمڕۆش كاریگەرییەكانی كیمیابارانی هەڵەبجە لەسەر كۆمەڵگەی ناوچەكە هەیە.

ئەو بڕیارەی كە لەسەر سەددام درا

سەددام حسێن لەسەر كۆمەڵكوژیی هەڵەبجە دادگایی كرا. بە جینۆسایدكردنی گەلی كورد تاوانباركرا. هەروەها لە كۆمەڵكوژیی دوجەیلیشدا بە تاوان دژی مرۆڤایەتی تاوانباركرا و بە لەسێدارەدان سزادرا.
هەڵەبجە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی
لە ئاستی نێودەوڵەتی لە 28ـی شوباتی 2013، ئەنجومەنی كۆمۆنەكانی بەریتانیا كیمیابارانكردن هەڵەبجە بەجینۆسایدناساند، 16ـی ئازاری 2010 پەرلەمانی كەنەدا و 24ـی ئازاری 2023 پەرلەمانی نەمساش كیمیابارانكردنی هەڵەبجەیان بە جینۆسایدناساند. 
لە 23ـی كانوونی یەكەمی 2005 دادگایەكی ھۆڵەندی سزای 15 ساڵ زیندانی بۆ فرانس ڤان ئانرات دەكرد، ئەو بازرگانەی لە بازاڕی جیھانی كیمیایی دەكڕی و بە ڕژێمی عێراقی فرۆشتبوو.
ڕۆژی 3ـی كانوونی دووەمی 2008، فڕۆكەوانی بەشداربوو لە كیمابارانكردنی هەڵەبجە، تاریق ڕەمەزان لەلایەن ئاسایشی سلێمانی لە شاری كەركوك دەستگیرا و گواسترایەوە بۆ شاری سلێمانی، لە 28ـی تشرینی یەكەمی 2007 لە بارودۆخێكی نادیاردا ئازادكرا.

هەنگاوە یاساییەكانی بە پارێزگابوونی هەڵەبجە

چیرۆكی هەوڵەكان بۆ بە پارێزگابوونی هەڵەبجە بۆ زیاتر لە 25 ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، لە ماوەیەدا 23 بڕیار و نوسراو دەركراون.
1-بە بڕیاری پەرلەمانی كوردستان ژمارە 11 لە 22-9-1999 قەزای هەڵەبجە گۆڕدرا بە پارێزگا.
2. ئەنجومەنی وەزیران لە هەرێمی كوردستان، لە 7-8-2013 بە پشتبەستن بە مادەی 141ی دەستووری عێراق و بڕیاری پەرلەمانی كوردستان داواكارییەكی بۆ ئەنجومەنی وەزیرانی فیدراڵی بەرزكردەوە بەمەبەستی ناساندنی هەڵەبجە وەك پارێزگا. 
3. نوسینگەی سەرۆكی حكومەتی عێراق لە 2ی ئەیلولی 2013، داوای لە ئەنجومەنی وەزیران لە هەرێمی كوردستان كرد، پڕۆژە یاسایەك بۆ دروستكردنی پارێزگاری هەڵەبجە ئامادە بكات.
4. ئەنجومەنی وەزیران لە هەرێم، لە بەرواری 24-12-2013 و بە ئاماژەدان بە نوسراوی دیوانی سەرۆكایەتی حكومەتی فیدراڵی، ڕەشنووسی یاسایەكی لەو بارەیەوە رەوانەكرد.
5. ئەنجوومەنی وەزیرانی فیدراڵی، لە دانیشتنی ئاسایی 54ی خۆیدا، بە بڕیاری ژمارە 568 لە ساڵی 2013، دوای وەرگرتنی سنوورە ئیدارییەكانی پارێزگاكە، یاسای پارێزگای هەڵەبجەی لە كۆماری عێراق پەسەند كرد.
6. ئەمینداریەتی گشتی ئەنجومەنی وەزیران، لە 31-12-2013 بڕیاری ژمارە 568ی ئەنجومەنی وەزیرانی ئاراستەی وەزیری دەوڵەت بۆ كاروباری پەرلەمان و وەزیری دەوڵەت بۆ كاروباری پارێزگاكان كرد.
7. نوێنەرایەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان/ بەغدا، لە نوسراوێكدا بە ژمارە 155 لە 8-1-2014، بە ئاماژەدان بە نوسراوی ئەمینداریەتی گشتی ئەنجومەنی وەزیران، زانیاریی و نەخشەی كارگێڕی پارێزگاری هەڵەبجەی بۆ لایەنی پەیوەندیدار بەرزكردەوە.
8. سەرۆكایەتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە 23-2-2014 بە ئاماژەدان بە بڕیاری ژمارە 568ی ئەنجومەنی وەزیران لە بەیاننامەیەكدا رایگەیاند، بە پشتبەستن بە دەقە دەستوورییەكان، دەسەڵاتی هێنانەكایەی پارێزگاری هەڵەبجە لە چوارچێوەی كۆماری عێراق و لە چوارچێوەی سنوورەكانی هەرێمی كوردستان، یەكێكە لە دەسەڵاتە تایبەتەكانی هەرێمی كوردستان.
9. ئەنجوومەنی وەزیران لە هەرێم، لە 13-3-2014، بە پشتبەستن بە دەستووری عێراق، مادەكانی 141 و 115، بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی فیدراڵی ژمارە 568 و بڕیاری پەرلەمانی كوردستان بڕیاریدا لەسەر ناساندنی هەڵەبجە وەك پارێزگا و بڕیارەكەی بۆ سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بەرزكردەوە.
10- سەرۆكایەتی هەرێم لە 16-3-2014 بە ئاماژەدان بە یاسای ژمارە 1 لە ساڵی 2005 و بڕیاری یاسایی ژمارە 11 ی پەرلەمانی كوردستان بڕیاری هەرێمی بۆ هێنانەكایەی پارێزگای هەڵەبجە دەركرد.
11. ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی كوردستان بڕیاری هەرێمی بۆ سەرجەم وەزارەت و لایەنە پەیوەندیدارەكان گشتاند بۆ ئەوەی ڕێوشوێنی پێویست بگرنەبەر.
12. پەرلەمانی كوردستان، لە دانیشتنی دووەمی خۆیدا لە 5-2-2015 لە هۆڵی یادی شەهیدانی هەڵەبجە، بە ئامادەبوون و ڕەزامەندی سەرجەم ئەندامان، بڕیاریدا یاسای ژمارە 1ی ساڵی 2015ی تایبەت بە ئیدارەی پارێزگای هەڵەبجە پەسەند بكات.
13. سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان لە 15-2-2015 یاسای ژمارە 1ی ساڵی 2015ی پەسەند كرد و لە ڕۆژنامەی (وەقائیعی كوردستان) بڵاوكرایەوە.
14. لە یاسای بودجەی گشتی فیدراڵی بۆ ساڵانی دارایی 2015 و 2016 و 2017 و بودجەی تایبەت بۆ پارێزگاری هەڵەبجە تەرخانكرا.
15. بڕیاری كردنەوە و دروستكردنی لق و بەش و بەڕێوەبەرایەتییە فیدراڵییەكان لەهەلەَبجە درا بەم شێوەیەی خوارەوە:
• بەشی پۆلیسی گومرگی پارێزگای هەڵەبجە 
•بەڕێوەبەرایەتی پاسپۆرت لە پارێزگای هەڵەبجە 
• بەرێوەبەرایەتی باری شارستانی لە پارێزگای هەڵەبجە 
• بەڕێوەبەرایەتی رەگەزنامە لە پارێزگای هەڵەبجە 
• بەڕێوەبەرایەتی نشینگەی هەڵەبجە 
• بەرێوەبەرایەتی نوسینگەی كارتی زانیاریی 
• بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆی پارێزگای هەڵەبجە 
• بەڕێوەبەرایەتی بەشەخۆراك لە پارێزگای هەڵەبجە 
• لقی كۆمپانیای گشتی بۆ بازرگانی لە پارێزگای هەڵەبجە 
16. وەرگرتنی ڕەزامەندی بۆ تابلۆی ئۆتۆمبێل بەناوی هەڵەبجە - عێراق
17. وەرگرتنی كۆد بۆ بەڕێوبەرایەتیەكانی پارێزگای هەڵەبجە
18- لیژنەی یاسایی لە بەرواری 11/11/2020 نوسراوێكی بۆ سەرۆكایەتی ئەنجومەنی نوێنەران رەوانەكرد بەمەبەستی پابەندكردنی ئەنجومەنی وەزیران بە تەواوكردنی ڕێكارەكانی ناساندنی هەڵەبجە بە پارێزگا.
19-سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەران لە ڕۆژی 16/3/2021 حكومەتی راسپارد ڕێكارەكانی ناساندنی هەڵەبجە بە پارێزگا تەواو بكات.
20- رۆژی 9/7/2023، وەزیری پلاندانانی عێراق بە فەرمی نەخشەی وردی پارێزگای هەڵەبجە و سەرجەم قەزا و گوندەكانی هەڵەبجە لەسەر ئاستی كۆماری عێراقی پەسەند كرد.
21-ڕەشنووسی یاسای (پارێزگای هەڵەبجە لە كۆماری عێراق)، لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی فیدراڵیەوە بە بڕیاری ژمارە 23131 لە دانیشتنی ئاسایی ژمارە 11ی خۆیدا لە 13/3/2023 پەسەندكرا.
22- خوێندنەوەی یەكەم بۆ ڕەشنووسی یاسای پارێزگای هەڵەبجە لە كۆماری عێراق لە لایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە لە 2-4-2023 كرا.
23- رۆژی 4-5-2023 خوێندنەوەی دووەم بۆ پڕۆژەیاساكە ئەنجامدرا.
24-رۆژی 14ـی نیسانی 2025، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە زۆرینەی دەنگ پڕۆژە یاسای بە پارێزگابوونی هەڵەبجەی پەسەند كرد، دواتر لە مەراسیمێكدا لە كۆشكی بەغداد بە ئامادەبوونی ژمارەیەك پەرلەمانتارو پارێزگاری هەڵەبجە ونوێنەرانی رێكخراوەكانی كیمیاباران و قوربانیان و كەسوكاری قوربانیانی كیمیابارانی هەڵەبجە، سەرۆك كۆماری عێراق لە 29ـی نیسانی 2025 بە فەرمی یاساكەی ئیمزا كرد.
25-رۆژی 5ـی ئایاری 2025 یاسای بە پارێزگابوونی هەڵەبجە لە ژمارە 4824ـی رۆژنامەی وەقائیعی عێراقی بڵاوكرایەوە و یاساكە بە فەرمی كەوتە بواری جێبەجێكردنەوە و هەڵەبجە بوو بە 19ـەمین پارێزگای عێراق و چوارەمین پارێزگای هەرێمی كوردستان.

كیمیابارانی هەڵەبجە

بەر لە 38ساڵ و لە 16-3-1988 دا ڕژێمی بەعسی عێراق كۆمەڵكوژییەكی گەورەی بە چەكی كیمیایی دژ بە خەڵكی بێتاوانی هەڵەبجە ئەنجام دا، لە لە ئاكامدا زیاتر لە پێنج هەزار منداڵ و ژن و پیر ژیانیان لێسەندرایەوە و بە هەزارانیش بریندار بوون. بۆمبارانكردنی هەڵەبجە بە چەكی كیمیایی یەكێك لە زنجیرە تاوانەكانی ڕژێمی بەعسی عێراق بوو بۆ جینۆسیادكردنی كورد لە باشووری كوردستان. هەروەك لە پێشدا بە كیمیابارانی ناوچەكانی بادینان و بالیسان و شێخ وەسانان و قەرەداغ دەستی بە پرۆسە بەدناوەكەی ئەنفال بە مەبەستی قڕكردن و لەناوبردنی كورد كردبوو.

زانیاریی لەبارەی هەڵەبجە

ھەڵەبجە، بە هەڵەبجەی شەهیدیش ناسراوە، ناوەندی پارێزگای ھەڵەبجەیە لە هەرێمی كوردستان، دەكەوێتە نێوان ھێڵی درێژی 46ی پلەی ڕۆژھەڵات و ھەر دوو بازنەی پانی 35–36 پلەی باكوور و 83 كیلۆمەتر باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری سلێمانییەوە. ڕووبەرەكەی 1599 كیلۆمەتری چوارگۆشەیە،  ئەو سەردەمەی كە لەسەر پارێزگای سلێمانی بوو %39٬9 ڕووبەری ھەموو ئەو پارێزگایەی پێكدەھێنا.
هەرچەندە ئاماری نوێ لەبەردەستدا نییە، بەڵام بەپێی ئامارێكی دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان ساڵی 2020 ژمارەی دانیشتوانی هەڵەبجە 115 هەزار كەسی تێپەڕاندووە.

چیرۆكی ونبووانی هەڵەبجە

دۆسیەی هاوڕێ ئەنوەر(كوردەوان هەڵەبجەیی) وەك ونبووی هەڵەبجە زۆرترین مشتومڕی لێكەوتەوە، كرۆكی كێشەكان بەشێوەیەك بوون، هاوڕێ ئەنوەر(كوردەوان هەڵەبجەیی) خۆی وەك منداڵی خێزانێك دەناساند بەڵام سەرۆكی ئەو خێزانە ڕەتیدەكردەوە ئەو گەنجە منداڵی ئەوان بێت. 
دوای نزیكەی ساڵێك لەم كێشانە دواجار دادگای هەڵەبجە بڕیاری لەسەر دۆسیەی هاوڕێ ئەنوەر و مەحمود فەتاح دەكرد، بەپێی بڕیارەكەی دادگای هەڵەبجە هاوڕێ ئەنوەر( كوردەوان) كوڕی مەحمود فەتاح نییە. 
دۆسیەی هاوڕێ ئەنوەر(كوردەوان هەڵەبجەیی) تاكە دۆسیەی دۆزینەوەی منداڵانی ونبووی هەڵەبجە نییە كە گرفتی كۆمەڵایەتی لێكەوتبێتەوە بەڵكو لە سی ساڵی ڕابردووەوە، چەندجارێك هەواڵی دۆزینەوەی منداڵانی هەڵەبجە بڵاودكراوەتەوە بەڵام دوای ڕێكاری ڕێكخراو و نەخۆشخانەكان، گرفتی كۆمەڵایەتیان لێكەوتوەتەوە. 
نەبوونی سەنتەری پێشكەوتووی (دی ئێن ئەی) لە كوردستان و عێراق بە هۆكاری بەشێك لە كێشەكان دادەنرێن،  شەونم عەبدوڵڵا سەرۆكی پێشوی ڕێكخراوی منداڵە ونبووەكانی هەڵەبجه  بۆچوونی وایە، هەر ئەوەش وای كردووە بەشێك لە كەسوكاری ونبووان سكاڵا تۆمار ناكەن، ئەوان دەڵێن كاتێك دۆسیەی ئەو منداڵانە دەبینین كە دەگەڕێندرێنەوە تووشی چ سەرگەردانییەك دەبن، ئەوا ئێمە لە سكاڵاكردن پەشیمان دەبینەوە''.
ئێستا منداڵانی ونبووی هەڵەبجە هەموویان تەمەنیان زیاتر لە 38 ساڵە، وەك شەونم عەبدوڵڵا سەرۆكی پێشوی ڕێكخراوی منداڵە ونبووەكانی هەڵەبجه وتی،" ڕەنگە هاوسەرگیرییان كردبێت، بۆیە نابێت لەوێ ماڵی لێ تێكبدەیت و لێرەش تێستەكەی هاوتا دەرنەچێت و سەرگەردان بكرێت. لەماوەی ڕابردوو دۆسیەی دوو گەڕاوەمان بینی بە چ شێوەیەك سەرگەردان بوون''.

حكومەت بە دوای ونبواندا دەگەڕێت

ساڵی 2022، ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی كوردستان بڕیاریدا بە پێكهێنانی بۆڕدێك بە سەرۆكایەتی وەزیری كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراوان و ئەندامییەتی هەریەك لە وەزارەتەكانی داد، ناوخۆ، تەندروستی و كار و كاروباری كۆمەڵایەتی بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی زانستی و یاسایی بتوانن پشكنینەكان بۆ ئەو منداڵانە ئەنجام بدەن كە سۆراخێكیان دەست دەكەوێت.
عادل مەلا سكرتێری بۆردی یەكلاكردنەوەی چارەنووسی منداڵە ونبووەكان لەبارەی كاری بۆردەكەیانەوە ئاماژەی بۆ ئەوەكردووە،" پێشتر ژمارەیەك منداڵ دۆزرانەوە و پشكنینیان بۆ ئەنجامدرا، بەڵام بەداخەوە پشكنینەكان كت و مت دەرنەچوون و گرفتی كۆمەڵایەتی لێكەوتەوە، بۆیە وەزارەت و حكوومەت بە پێویستیان زانی ئەم بۆردە دابمەزرێنن چونكە پێشتر ڕێكخراو یان نەخۆشخانە بەم كارە هەڵدەستا، بۆیە ئەم بۆردە بووە هۆی ئەوەی كە دۆسییەكان بە تەواوی یەكلایی بكاتەوە و ئەركەكە لە ئەستۆ بگرێت''.

لەبارەی چۆنییەتی شێوازی پێشكەشكردنی داواكارییەكان، عادل مەلا ساڵح وتی: ''ڕێكارەكان سەرەتا لە دادگای هەڵەبجە دەست پێدەكات و دواتر دادگا داوا لە ئێمە دەكات و پاشان بۆردەكە كۆدەبێتەوە و وەزارەتی ناوخۆ بە ئەركی خۆی هەڵدەستێت بۆ ئەنجامدانی پشكنینەكە و گەڕانەوەی ئەنجامەكەی، تا ئەم پڕۆسەیە تەواو دەبێت منداڵەكە لە ئەستۆی وەزارەتی كار و كاروباری كۆمەڵایەتی دەبێت. ئەگەر هات و ئەنجامەكە دەریخست كە منداڵە ونبووەكە، ونبووی هەڵەبجەیە ئەوا وەزارەتی ناوخۆ ڕەگەزنامەی پێدەدات''.

ژمارەكانی حكومەت و ڕێكخراوەكان جیاوازن

بە وتەی سكرتێری بۆردی یەكلاكردنەوەی چارەنووسی منداڵە ونبووەكان، 118 منداڵی ونبووی هەڵەبجە هەن و خەریكی سۆراخی چارەنووسی ئەو منداڵانەن، هەر بۆیەش لە دوو مانگی ڕابردوودا شاندێكی وەزارەتی كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراوان بۆ ئەو مەبەستە سەردانی ئێرانییان كردووە. 
ئەگەرچی ژمارەكانی حكومەت ئاماژە بە ونبوونی 118 منداڵی هەڵەبجە دەكەن بەڵام بەپێی ئاماری ڕێكخراوی منداڵە ونبووەكانی هەڵەبجە لە لای ئەوان 74 سكاڵا بۆ سۆراخی 211 منداڵی ونبووی هەڵەبجە تۆمار كراون، هەر بەپێی ئامارەكانی ڕێكخراوەكە تا ئێستا 18 ونبووی هەڵەبجە گەڕاونەتەوە و  حەوت منداڵیش خۆیان وەك منداڵی ونبوو بە ڕێكخراوەكە ناساندووە.

سەرۆكی پێشووی ڕێكخراوی منداڵە ونبووەكانی هەڵەبجە خۆی خاوەنی پێنج خوشك و برا و دوو منداڵی ونبووە بۆچوونی وایە،  ژمارەكە زیاترە بەڵام كەسوكاری منداڵە ونبووەكان بەهۆی خراپی ڕێكارەكانی پشكنینەوە سكاڵا تۆمار ناكەن.
بۆ سۆراخی ئەم منداڵانە لە ماوەی دوو مانگی ڕابردوودا شاندێكی وەزارەتی كاروباری شەهیدان ئەنفالكراوان سەردانی ئێرانی كرد و لەوێ لەگەڵ لایەنە فەرمییەكان و بەتایبەتی دەزگای بونیادی شەهیدی ئێرانی كۆبووەوە، عادل مەلا ساڵح لەبارەی ئەم سەردانەوە بە ئەنادۆڵی وتووە،" ئێران وەڵامی باشی هەبوو بۆ داواكارییەكەی ئێمە".

هیوای گەڕانەوە

بچوكترین هیوای كەسوكاری ونبووانی هەڵەبجە گەڕانەوەی كەسوكارییانە، شەونم عەبدوڵڵا سەرۆكی پێشووی ڕێكخراوی منداڵە ونبووەكانی هەڵەبجه وەك خۆی وتی،''ماوەی شەش ساڵ وەك دایكێكی دڵبریندار هەموو هەواڵەكانی خۆم خستەگەڕ بۆ ئەوەی منداڵە ونبووەكان بە كەسوكاریان شاد بكەینەوە بەڵام بەهۆی نەبوونی بوودجەیەكی تایبەتەوە نەمانتوانی درێژەی پێ بدەین، ئەگەرچی لە دەرگای هەموو لایەنە سیاسییەكانماندا بەبێ جیاوازی بەڵام پاڵپشتمان نەبوون''.

شەونم عەبدوڵڵا داوایشی لە پەرلەمانتارانی كورد لە بەغداد كرد كە هەوڵەكانییان بخەنەگەڕ بۆ ئەوەی لە ڕێگای حكوومەتی عێراقەوە نووسراوێك ئاراستەی ئێران بكرێت بۆ ئەوەی بزانن ئەو منداڵانەی لە كاتی كیمیابارانەكەدا چوونەتە ئێران، ئێستا چارەنووسییان ئاشكرا بكرێت.

مێژووی هەڵەبجە پێش كیمیاباران

هەڵەبجە شارۆچكەیەكی زۆر كۆنە، مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی لولوبیس. پێدەچێت شاری كۆنی خارخار ساڵی 2000 پێش زایین هەڵەبجەی ئەمڕۆ بێت.
لە ساڵی 641 سوپای ئیسلامی شارۆچكەكەی لە دەستی ئیمپراتۆریەتی ساسانی ئازاد كرد و بوو بە بەشێك لە خاكی موسڵمانان، ئەوەش بەپێی مێژووی هەڵەبجە كە لە پێگەی فەرمی زانكۆی هەڵەبجە بڵاوكراوەتەوە.

لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا، لە نێوان ساڵانی 959-1015ی زایینی، میرنشینی حەسناویە حوكمڕانی شارۆچكەكەی كردووە و دواتر حوكمڕانی میرنشینی عەنازی لە نێوان ساڵانی 106-1117ی زایینیدا بووە. 
شارۆچكەكە لەلایەن دوكەكانەوە لە ساڵی 1650 لە نزیك مزگەوتی تەكیەی ئێستا ئاوەدانكرایەوە. لقێكی قەزای گوڵانبار (خورماڵ) بووە پێش ئەوەی بە قەزایەك ڕابگەیەنرێت.
لە ساڵی 1889 لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بووە قەزا و عوسمان پاشا جاف بووە سەرۆكی شارەوانی كە هاوكات بوو لەگەڵ ڕاگەیاندنی قەزای نەجەف.
یەكەم قوتابخانە لە ساڵی 1919 دروستكراوە، بەپێی ئامارەكانی بەریتانیا ژمارەی دانیشتوانی شارۆچكەكە لە ساڵی 1920دا 6509 كەس بووە و پێنجوێن و خورماڵ و وارماوا و دەربەندیخانی بەڕێوەبردووە. 
لە ساڵانی 1920دا، ڕۆڵێكی گەورەی هەبوو لە هاوكاریكردنی یاخیبوونەكانی شێخ مەحمودی حەفید و بەرگریكردن لە شارۆچكەكە لە بەرامبەر فڕۆكە جەنگییەكانی ئەدمۆنز كە داگیریان كردبوو بۆ شارۆچكەكە، كەبەدوایدا شەڕی ئەشكۆل هات لە شاخی شنروێ.
هەڵەبجە شوێنی چەندین شاعیری گەورەی كورد لەوان ئەحمەد موختار جاف، مەولەوی، عەبدوڵڵا گۆران، تاهیر باگ جاف، قانیە و…هتد بووە.
یەكەم ئۆتۆمبێل لە ساڵی 1924 لە شارۆچكەكەدا دەركەوت و دواتر لە هەمان ساڵدا تەلەگرافی دانرا.
یەكەم نەخۆشخانە لە ساڵی 1929 دروستكرا و دواتر دابینكردنی ئاو لە هەمان ساڵدا.
بینای سارا لە ساڵی 1930 دروستكراوە، لە هەمان ساڵدا بەنزینخانە كرایەوە.
لە ساڵی 1931 بۆ یەكەمجار هەردوو خانووی میوان و وەستانی ئۆتۆمبێل دروستكران.
لە ساڵی 1933 یەكەم قوتابخانەی كچان كرایەوە.
لە ساڵی 1936 یەكەم مۆلیدەی هێنایە بواری بەكارهێنانەوە.
لە ساڵی 1939 یەكەم شانۆگەری لەلایەن ئەكتەرە دیارەكان ئەحمەد جوتیار و ساڵح مەلا ئەحمەد نمایشكرا و لە دەرهێنانی فەلەستینییەك.
لە ساڵانی 1930دا شارۆچكەكە سێ گەڕەكی هەبوو كە بریتی بوون لە پاشا، پیر محەمەد و سارا كە بە گشتی لە نزیكەی 500خانوو پێكهاتبوون.
لە ساڵی 1945 یەكەم قوتابخانەی ناوەندی دروستكرا. پاركی گشتی لە هەمان ساڵدا كرایەوە.
لە ساڵی 1952 خەڵكی هەڵەبجە ڕاپەڕینێكیان لە دژی دەسەڵاتی پاشایەتی بە سەركردایەتی كەسایەتی بەناوبانگ ئەحمەد حاجی ڕەحیم وروژاند.
لە ساڵی 1954 بینایەك كە لە هەندێك نهۆم پێكهاتبوو، بۆ یەكەمجار بۆ پشكنینی تووتن دروستكرا.
لە ساڵی 1956 شانۆنامەكانی: بازرگانەكەی ڤێنیز و چیرۆكی خۆشەویستی كلاسیكی كوردی مام و زین لە لایەن ئە.ئە.شوانم و ئەحمەد حەمەڕەشید ئەفەندی نمایش و دەرهێنانی بۆ كراوە. هەر لەو ساڵەدا بەشەناوخۆیی بۆ قوتابیان لەدەرەوەی هەڵەبجە دروستكرا.
لە ساڵی 1958 هەڵەبجە سێ تیمی شانۆی هەبوو: شینروێ، گەنجان و لاوانی دیموكرات. ئەمە سەرەڕای ئەو هەموو هاندانەی كە بە شیعر و مۆسیقا درا.
لە ساڵانی 1950 كارگەیەك بۆ خواردنەوە گازییەكان دامەزرا. بەرهەمەكانی بۆ سلێمانی و شارەكانی دیكە ناردووە.
خەڵكی هەڵەبجە و كەسایەتییە دیارەكانی لە ڕاپەڕینەكانی ئەیلولدا ڕۆڵیان هەبوو.
لە 11ی ئەیلولی 1970 بانكی ڕافیدەین كرایەوە.
رژێمی عێراق لە 26ی نیسانی 1974 بۆردومانی شارۆچكەكەی كرد و لە ئەنجامدا 100 قوربانی لێكەوتەوە جگە لە وێرانكردنی خانوو و بەم شێوەیە، هەندێك كەس بێ ماڵ و حاڵ بوون.
خەڵك لە ڕاپەڕینەكانی دواتردا ڕۆڵێكی گرنگیان هەبوو. یەكێك لە شەهیدان و كەسایەتییە بەرچاوەكان شەهید فاتیحە.
لە 13ی ئایاری 1987 خەڵكی هەڵەبجە ڕاپەڕینێكیان دژی ڕژێمی بەعس ئەنجامدا. لە بەرامبەردا ڕژێم بۆ سەركوتكردنی ڕاپەڕین شارۆچكەكەی بۆردومان كرد كە بووە هۆی شەهیدبوونی 50 كەسی بێتاوان و گرتن و ناشتنی 72 كەس بە زیندوویی جگە لە خاپووركردنی گەڕەكی كانی ئەشقان بە كەڵك وەرگرتن لە بۆمبی تی ئێن تی.

یەكێك لە هاوشێوەكانی عودەی چۆن باسی كیمیابارانی هەڵەبجە دەكات

لەتیف یەحیا یەكێك دەبێت لەهاوشێوەكانی عودەی كورەگەورەی سەدام حسێن و لەیاداشتەكانی خۆیدا بەناوی من كوڕی سەدام بووم باس لەزۆر ڕوداوی گرنگی ئەوسەردەمە دەكات و لەبەشێكی یاداشتەكانیدا باسی كیمیاباران كردنی هەڵەبجەو عەلی حەسەن مەجید دەكات، لەتیف بەهۆی نزیكی لە كۆشكی كۆماری و بەرپرسانی حزبی بەعس باسی چیرۆكی كیمیابارانكردنی هەڵەبجەمان بۆ دەكات و دەڵێ علی حەسەن مەجید لەساڵەكانی حەفتاكاندا بەشداری شەڕی لەناوبردنی كوردەكانی كردووە و لەهێرشێكی سوپای عیراقدا لەكوردستان لەلایەن هێزی پێشمەرگەوە بەدیل دەگیرێت.

عەلی حەسەن مەجید چۆن رزگاری بوو

لەتیف بەردەوام دەبێت و دەڵێت دەبوایە عەلی حەسەن مەجید لەسێدارە بدرایە، بەڵام سەركردایەتی كورد زۆر درێژەی پێدەدات و دوای دەخات ، ئەمەش دەبێتە دەرفەت بۆئەوەی مەجید لەگەل پاسەوانی بەندیخانەكە ڕێك بكەوێت و بەرتیلی بداتێ و بەڵێنی پێبدات ئەگەر هاوكاری بكات لەدەربازكردنیدا پۆستێكی خەیاڵی لەبەغداد پێبدات، عەلی حەسەن دەربازی دەبێت و دەگاتەوە بەغداد، ئەمەش دەبێتە دەرفەتێكی باش بۆئەوەی لای سەدام حسێنی ئامۆزای كە ئەوكات جێگری سەرۆك كۆمار دەبێت خۆی بەسەركەوتو، گرنگ لەقەڵەم بدات. هاوشێوەكەی عودەی دەڵێت ئەم پاسەوانە چەپەڵە هەربەڕاست ڕزگاری دەكات و دەیگەیەنێتە بەغداد بەڵام عەلی حەسەن لەجێی بەجێهێنانی پەیمانەكەی پاسەوانەكە دەكوژێت.
لەتیف بەردەوام دەبێت لەگێڕانەوەی چیرۆكەكەی و دەڵێت ئەوكات من یەكەم خۆدەرخستنم بوو وەك هاوشێوەی عودەی و لەنزیكەوە ئاگاداری زۆرشت بوم و چەند هەفتەیەك پێش 3.16 سەدام  حسێن عەلی حەسەن مەجیدی لەگەڵ پلانێكی شەیتانیدا ناردە كوردستان.

عەلی حەسەن مەجید پێشنیازی لەناوبردنی كورد دەكات

دەڵێت عەلی حەسەن مەجید ئەوكات وەزیری ناوخۆبوو،خاوەن دەسەڵاتێكی زۆربوو، بۆ كۆتایی هێنان بەكوردەكان بەیەك هەنگاو پێشنیاز بۆسەدام دەكات كە غازی ژەهراوی لەدژی كوردەكان بەكاربێنێت و سەدامیش ڕەزامەند دەبێت و بەفرۆكەی هێلی كۆپتەرەوە غازی زەنف و سارینی ڕشت بەسەر كوردەكانداو كەبەتەنها لەشاری هەڵەبجە زیاتر لە5000  ژن و پیاو و  منداڵ و پیر بەئازارەوە مردن. چەندین كیلۆ مەتریش بەدەوری ناوچەكەدا رووەك و سەوزایی ژهراوی بوون بۆیە عەلی حەسەن مەجیدیش لەئەنجامی ئەم هێرشەوە نازناوی عەلی كیمیاییان داوەتێ.
لەتیف بەردەوام دەبێت و دەڵێت ئەم هێرشە كیمیاوییە هیچ بابەتی باس و لێدوان نەبوو، هەرچەندە هەمووكەس لەعێراق دەیزانی و وێنە سامناكەكانی چەندین جارلەدەنگ و باسە سەرەكییە جیهانیەكاندا نیشاندەدران و منیش بێدەنگ بوم و قسەم نەدەكرد چونكە نەنكم و پاپیرەم كورد بوون و خەڵكی ئەوێ بون عودەی ئەم شتەی دەزانی و نەمدەتوانی هیچ بڵێم .

ئەوانە كێ بون دژی كیمیابارانكردنەكە بوون؟

لەتیف یەحیا بەحكومی ئەوەی وەك كوڕی سەدام دەناسرا ئاگای لەڕوداووەكان بوەو دەگێڕێتەوە و دەڵێت خەڵك زۆر ناڕەزایی بەرامبەر بەكارهێنانی ئەم چەكە كیمیاویە لەئاستی جیهاندا نیشاندا ، دەڵێ تەنانەت لەچواردەوری سەدامیش دەنگ بەرز بویەوە كەعەلی حەسەن مەجیدیان  بەمرۆڤ كوژ و جەردە ناو دەبرد، لەدریژەی چیرۆكەكەیدا دەڵێت یەكێك لەوانەی كەڕەخنەی زۆر توندو تیژی لەم كارەگرت، بەڕێوەبەری  پۆلیس بوو بەناوی فەیسەڵ برات  دواتر لەسەرئەم ڕەخنەیە لە لەناویان برد وكوشتیان و لەگەڵ ئەویشدا 28 كەسی تریش لەهاوكارو دەورو پشتیان كوشت.

هاوشێوەكەی عودەی

دەڵێت سەدام بەدە ستی خۆی ڕەخنەگرێكی تری كوشت و ئەم ڕەخنەگرەش  وەزیری تەندروستی بوو، بەناوی( ریاد ئیبراهیم)ە بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی دژی كوردەكان و شەڕی عێراق ئێرانیشی مەحكوم كرد، ریاد لەپەرلەمان تەنانەت داوای كشانەوەی سەدامیشی كردبوو، دواتر و لەكۆبونەوەیەكی  ئەنجومەنی وەزیراندا  لەسەر ئەم ڕەخنانە سەدام خۆی قژی ریاد دەگرێت و ڕای دەكێشێت و گولەیەك دەنێت بەناوی دەمیەوەو دەیكوژێت و بەم شێوەش كۆتایی بەدانیشتنی ئەنجومەنی وەزیران دەهێنێت.سەدام جۆرە تۆڵەكردنەوەیەكی بەم شێوەی هەبوو بۆئەوانەی ڕەخنەیان لێدەگرت ، تاپیشانی هەموان بدات كەكەس نەتوانێت ڕەخنەی لێ بگرێت یان وشەیەك بڵێت پێچەوانەی كارەكانی ئەو بێت.

ئاساییكردنەوەی جینۆساید

پاش ئەو ماوە درێژە نە قوربانیی و زیانلێكەوتووەكان قەرەبووكراونەتەوە، نە كەیسی جینۆسایدەكانیش بە یاسا لە كوردستان، هۆكارەكەش ئەوەیە تا ئێستا ئەوانەی بڕیاریی یاسایی، دادوەریی، جێبەجێكردن و سیاسی كوردستانیان بەدەستەوەیە بەشێوازێك كاریان بۆ كەیسی جینۆساید نەكردووە كە تاوانەكە پێش ئەوەی تاوانێك بوبێت تاوانێك بێت دژ بە گروپێكی نەتەوەیی و ڕەگەزیی، تاوانێكە دژ بە هەموو مرۆڤایەتی، هەوڵیان نەداوە كورد وەك نەتەوە و ڕەگەزێكی جینۆسایدكراو ببێت بە بینراو و ئازاری جینۆسایدەكەی نەگەشتووەتە ویژدانی مرۆڤایەتیی.