3 کاتژمێر پێش ئێستا
84 جار خوێنراوەتەوە
ئەنفال- ساڵیادی جینۆسایدێکی بێ بەزەییانە دژ بە کورد
كێ ناوی ئەنفالی لە پرۆسەكانی قڕكردنی كورد نا ؟
ناوەندی هەواڵ
ئەمڕۆ 38 ساڵ بەسەر وێرانكردنی لادێكان، پەلكێشكردنی ژمارەیەكی زۆری خەڵك بەرەو مەرگێكی بێ بەزەییانە، كۆمەڵكوژی و مەرگ و تاوان، زامێكی قووڵ لە مێژووی كورد و كوردستاندا، تێدەپەڕێت.
ئەنفال ناوی پرۆسەیەكی پلاندارێژراوی ڕژێمی سەدام حسێن بوو بۆ كۆمەڵكوژكردنی گەلی كورد لە باشوری كوردستان.
تاوانی ئەنفال 197 ڕۆژی خایاند و بە چەند شێوازێك ئەنجامدرا، كارەساتێك لە مێژووی مرۆڤایەتییدا هاوشێوەی زۆر كەمە، 182 هەزار كەس بە پیر و گەنج و ژن و منداڵەوە، بە زیندووی نێژران.تاوانەكە لەلایەن رژێمی پێشووی عێراق بەسەرۆكایەتی سەدام حسێن بە چەند قۆناغێك ئەنجامدرا و چەندین ناوچەی بە گوند و ناحییەكانی دەوروبەرییەوە گرتەوە، لەوانەش (دۆڵی جافایەتی، قەرەداغ، گەرمیان، ئاوگەی زێی بچووك، شەقڵاوە و رەواندز، دۆڵی بالیسان، بادینان).
قۆناغەكانی ئەنفال
بەپێی ڕاپۆڕتی ڕێكخراوی چاودێری مافی مرۆڤ، پرۆسەی ئەنفال بە هەشت قۆناغ و بەم جۆرە بوون:2ی شوباتی 1988 تاوەكو 18ی ئازاری 1988: قۆناغی یەكەمی هەڵمەتی ئەنفال لە دۆڵی جافایەتی دەستی پێكرد.14ی ئازاری 1988 تاوەكو 22ی ئازاری 1988: قۆناغی دووەمی هەڵمەتی ئەنفال لە ناوچەی قەرەداغ دەستی پێكرد.31ی ئازاری 1988 تاوەكو 14ی نیسانی 1988: قۆناغی سێ یەمی هەڵمەتی ئەنفال لە ناوچەی گەرمیان.18ی نیسانی 1988 تاوەكو 20ی نیسانی 1988: قۆناغی چوارەمی هەڵمەتی ئەنفال لە ناوچەی قەزای عەسكەر و گۆپتەپە و شوان و قەڵا و دەشتی كۆیە دەستی پێكرد.24ی ئایاری 1988 تاوەكو 31ی ئابی 1988: قۆناغەكانی پێنجەم و شەشەم و حەوتەمی هەڵمەتەكانی ئەنفال لە قەزاكانی شەقڵاوە و رەواندز دەستی پێكرد.25ی ئابی 1988 تاوەكو 6ی ئەیلولی 1988: قۆناغی هەشتەمی هەڵمەتی ئەنفال لە ناوچەكانی بادینان دەستی پێكرد.
پڕۆسەی ئەنفال لە ڕۆژی 23ی شوبات تا 6ی ئەیلولی 1988 بەردەوامبوو.لای نەتەوەی كوردو خەڵكی كوردستان وشەی ئەنفال هەموو ئەو تاوان و جینۆساید و پەرلەمانی عێراق لەسەر بنەمای بڕیاری دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق ئەنفالی وەك جینۆسایدو ڕۆژی (14)ی نیسانی بەڕۆژی نیشتمانی لەعێراق ناساندووە و هەموو ساڵێك لەم ڕۆژەداو لەڕۆژی 14ی 4، یادی ئەوكارەساتە دەكاتەوە.
پرۆسەی ئەنفال بۆ تاكی كورد دەرهاویشتەی دەروونی بەدوای خۆیدا هێناو بۆ ئەو تاوانەش ڕژێمی بەعس پاڵنەرو بەرنامەی خۆی هەبوو، تا لەكۆتایدا (4500) گوندو (24) ناحییەو(پێنج) قەزای لەكوردستاندا وێرانكرد، جگە لەوەی زیاتر لە 180 هەزار كورد بێسەروشوێن و زیندەبەچاڵ كران. ئەوەش كارەساتێكی مرۆیی و ژینگەیی و ئابووری وكۆمەڵایەتی قورسی لێكەوتەوە.
بڕیارێكی مەترسیداری بەعس
كاتێك بەفەرمانێكی كۆماری ژمارە”160″ كە لە پاشكۆی بەڵگەنامەكاندا دامان ناوە، لەلایەن كەسی یەكەمی دەوڵەت و بەعس “سەدام حوسێن”، “عەلی حەسەن مەجید” لەكەسە هەرەنزیكەكانی بنەماڵەكەی، دەكرێتە بەرپرسی سەربازی و ئەمنی و هەواڵگری و حزبی یەكەم لەكوردستان، و دەستڕۆشتوویەكی پێدەدرێ، یەكەم بڕیار كە دەری دەكات، ترسناكترین بڕیارەو دەتوانرێ بە مانیفیستۆی جینۆسایدی گەلی كورد ناوزەدبكرێ، ئەمەی خوارەوە دەقی بڕیارەكەی “عەلی حەسەن مەجید”ە.
بڕیاری 4008
رێكەوتی 20-6-1987
لە سەركردایەتی نوسینگەی سكرتارییەتی رێكخستنی باكورەوە
بۆ/ قیادەی فەیلەقی یەك، قیادەی فەیلەقی دوو، قیادەی فەیلەقی پێنج
لەبەر ئەوەی ماوەی رەسمی بۆ كۆكردنەوەی ئەو گووندانە لە بەرواری 21ی حوزەیران -1987 كۆتایهاتوە، بڕیارماندا لە رۆژی 22ی حوزەیرانی 1987 دەستبەكاربین بەم شێوەیەیی خوارەوە:
1-هەموو گووندەكان لەمەودوا بە ناوچەی قەدەغەكراو دادەنرێن لە رووی ئەمنییەوە، كە هەتا ئێستا شوێنی بە كرێگیراوی ئێران و تێكدەران و خائین زادەو نموونەكانیانن كە خیانەتكارانی عێراقن.
2-بە تەواوی قەدەغەیە خەڵك و ئاژەڵی تێدا بمێنێت، ئەم ناوچانە بە ناوچەی قەدەغەكراو دادەنرێن و تەقەكردن تیایاندا ئازادە بێ مەرج و بێتەعلیمات، مەگەر تەعلیماتی تر دەربچێت لە لایەن بارەگاكەمانەوە.
3-هاتوچۆ لەوێوە بۆ ئێرەو لێرەوە بۆ ئەوێ یان كشت و كاڵ و تۆوكردن و پیشەسازی و ئاژەڵداری قەدەغەن و لە سەردەزگا پەیوەندیدارەكان پێویستە بە دواداچوونی جددییان لەم بارەوە هەبێت و هەریەكەو بە پێی تایبەتمەندی خۆی.
4-سەرۆكایەتی فەیلەقەكان لێدانی تایبەت ئامادەبكەن، ناو بەناو بە تۆپ و فڕۆكەو سەمتی و كۆپتەر لە هەموو كاتێكدا بە شەوو بە رۆژ بخەنكار بۆ كوشتنی گەورەترین ژمارە لەو كەسانەی كە لە شوێنە قەدەغەكراوەكاندان و ئاگادارمان بكەنەوە.
5- حجزكردنی هەموو ئەو كەسانەی كە دەستگیردەكرێن لە گووندەكانی ئەو ناوچانە، لێكۆڵینەوەیان لە گەڵ دەكرێت لەلایەن دەزگا ئەمنییەكانەوەو حوكمی سێدارەیان بەسەردا جێبەجێدەكرێت، ئەوانەی كە تەمەنیان لە 15 ساڵ زیاترە هەتا 7 ساڵ، دوای سوود وەرگرتن لەو زانیاریانەی پێیەتی وە ئاگادارمان بكەنەوە.
6- دەزگا پەیوەندیدارەكان هەڵدەستن بە لێكۆڵینەوە لە گەڵ ئەوانەی خۆیان بە دەستەوە دەدەن لە دەزگا حكومییەكان و حزبیەكاندا بۆ ماوەیەك كە ئەو پەڕی 3 هەتا 1 رۆژبێت، دەبێت لەو حاڵەتانە ئاگادار بكرێینەوە، ئەگەر ماوەكە پێویستی كرد لەو ماوەیە زیادبكرێت ئەوا دەبێت بە تەلەفۆن یان برووسكە رەزامەندی ئێمە وەربگرن، لە رێی هەڤاڵ “تاهر ئەلعانی” یەوە.
7- هەموو ئەو شت و مەكانەی كەوا فەوجەكانی دیفاع وەتەنی و جەنگاوەرەكانیان دەستیان دەكەوێت بۆ خۆیان دەبێت تەنها چەكە قورسەكان و چەكی ئەسنادو چەكی مام ناوەندی نەبێت چەكە سووكەكان بۆخۆیان دەبێت، ئێمەی لێئاگادار بكەنەوەو تەنها ژمارەكانیان تۆمار بكەن. پێویستە لە سەر فەرماندەی جەحافلەكان چالاك بن بۆ ئاگاداركردنەوەی هەموو مووستەشارەكان و فەرماندەی سرییەكانیان و مەفرەزەكانیان، وە بەوردی ئێمە ئاگادار بكرێینەوە لە چالاكییەكانی فەوجەكانی دیفاع وەتەنی. سەرۆكایەتی مەجلیسی تەشریعی، سەرۆكایەتی مەجلیسی تەنفیزی، دەزگای زانیاری، سەرۆكایەتی ئەركانی سووپا، پارێزگارەكان، سەرۆكەكانی لیژنە ئەمنییەكان “نەینەوا، دیالە، سەڵاحەدین، سلێمانی، ئەربیل، دهۆك، رازگری لقەكانی ئەو پارێزگایانەی كە لەسەرەوە ناویان هاتوە، بەرێوەبەرایەتی هەوڵگری گشتی سەربازی گشتی، بەرێوەرایەتی ئەمنی گشتی، بەرێوەبەری ئەمنی ناوچەی حكومی زاتی، بەێوەبەری ئەمنی پارێزگاكانی “نەینەوا، تەئمیم، دیالە، سەڵاحەدین، سلێمانی، ئەربیل، دهۆك”. تكایە بۆ تێڕوانین و جێبەجێكردن هەركەسەو بە پێی تایبەتمەندێتی خۆی ئاگادارمان بكەنەوە.
چەمكی ئەنفال
ئەنفال وشەیەكی عەرەبییە كۆی (نفل)ە بەواتای (دەسكەوت)دێت (نفل) بەشێوەیەكی گشتی لەدوو رووەوە سەیر دەكرێت.بەمانای دەسكەوت (غنیمە) دێت لەپێش هاتنی ئیسلامدا عەرەبەكان وشەی (ئەنفال) یان بەواتای تاڵانی جەنگ بەكار هێناوە,مەبەستیش لەجەنگ شەڕكردنو شكاندنی دوژمنو گرتنی دیلو دەسخستنی سامانو ماڵ بوو. ئەنفال واتای زیادەو دەسكەوت دەگەیەنێت كەئەمیش واپێناسە دەكرێت ئەو ماڵو سامانەیە بەشەڕ لە بێ باوەڕ دەسەندرێت,وەزانایانی ئیسلام دەربارەی ئەنفال بۆ چوونیان بەم شێوەیەیە (الانفال وهو الغنیمە ای كل نیل نالە المسلمون من اموال اهل الحرب.رەنگە چەمكو پێناسەی ئەنفال لەرووی زمانەوانییەوە (لغە)و زاراوەییەوە (الاسطلاح) تاكو ئێستا لەلای زۆربەی كەس شتێكی نادیارو نامۆبێت ناوەڕۆكەكەی مەبەست لەبنجو بناوانی پرۆسەكە ئاشكرا نەبوبێت.ئەنفال لەرووی زمانەوانییەوە كۆی (نفل)ە بەواتای دەسكەوت دێت لەكاتی شەڕو تاڵانكردندا بەدەست شەڕژكەران كەوتوون. بەمانای زیادە دەسكەوت دێت,واتە ئەوماڵو سامانەی كەلەكاتی شەڕدا دەست جەنگاوەرانی موسڵمان دەكەوێت كەبەزەبری هێز لەبێ باوەڕانیان سەندووەهەروەها وشەی ئەنفال لە (مختار السحاح)دا بەواتای (دەسكەوتی جەنگاوەر) دێت.كەلە وشەی (نفل)ەوە هاتووە كەوشەیەكی عەرەبی كۆنە بەكۆی (نفل)ە دێت واتە چاوگی وشەكە لە(نفل)ەوە هاتووە بەمانای بەخشیشو دەسكەوت دێت.(التنفل) بەواتای (خۆبەجەنگاوەر كردن)هاتووە رەگو ریشەی وشەكە لەناو هۆزە عەرەبەكاندا لەلای شاعیرانی وەكو (لبید)و (عنتر) بەكارهێنراوە لەهۆنراوەكانیاندا.بەواتای دەسكەوتی زۆر لەماڵو تاڵان لەشەڕدا دەگەیەنێت وەلەهاتنی ئایینی ئیسلامەوە زاراوەكە ئەو دەسكەوتو ماڵو سامانەی گرتۆتەوە كەموسڵمانەكان لەشەڕدا بەدەستیان هێناوە ئەمەش بۆ چارەسەركردنی ئەو گیروگرفتە بوو كەلەنێوان موسڵمانەكاندا سەری هەڵدا دەربارەی تاڵانی.
ئاماژەكانی پشت ئەم ناولێنانە لەلایەن بەعسەوە
چ هۆیەك وای لە رژێمی بەعسی عێراقی كرد تا ئەم پرۆسەیە ناو بنێت (الانفال) واتە ئەوەی رێگا خۆشكەر بوو بۆ حكومەتی بەعسی عێراقی بۆ هەڵسان بەم كارە لەوەدابوو لەروانگەیەكی عەفلەقیانەو شۆفێنیزمانە سەیریان دەكرد بەو واتایەیی كەتەنها عەرەب نەتەوەی شایستەو پلە یەكن تەواوی گەلانی دیكە زەندەقیو مەجوسین باشترین حاڵەتیش بۆ ئەمە بەعسیەكانی عێراق بوو كەكوردیان بەنەتەوەیەكی دەرچووو لادەر لە دیین باس دەكرد.بۆ تێگەیشتن لەئەنفال تەنیا یەك رێگەمان لەبەردەمدایە ئەویش تێگەیشتنە لەبەعس. ئەگەر بەروویەكی تردا بیخوێنینەوە پێدەچێت حكومەتی بەعسی عێراقی مەبەستی ئەوەبوبێت كەلە ئایندەدا قوربانی ئەم پرۆسەیە بخاتە ملی ئایین بە واتای ئایین بكاتە بەر پرسیاری سەرەكی، چونكە لەم كارەدا گەورەترین كارەساتی مرۆیی دەكەوێتەوە بەو واتایەی كە فەرمانێكی ئایینی بووە لە بەجێ گەیاندنی ئەم پڕۆسەیەدا.وەلە ئاماژەیەكی كەدا (گێرانەوەی ئۆتۆماتیكی ئەنفال بۆ ئایینو فیكری دینی نەوەكو خۆدزینەوەیە لەخوێندنەوەی بەعس بەڵكو گواستنەوەی گوناهەكانی بەعسە بۆ ملی ئایین.
واتە خوێندنەوەی ناوەڕۆكی پرۆسەكە لەوانەیە بگەینە ئەوەی كەبەعس ویستویەتی گەورەی تاوانەكە بخاتە ملی ئایین. یاخود ویستی بەعس لەوەدابووە لەناوهێنانی ئەم پرۆسەیە بەئەنفال ویستویەتی پیرۆزیەك بداتە كارەكەی ،چونكە كێشەی كورد كێشەیەك نییە لەنێوان كافرو موسڵماندا بێت.بەو واتایەی ویستویەتی لەپشت ئەم ناولێنانەوە قاوغێكی ئیسلامیانە بداتە كارەكەی لەلای گەلانی موسوڵمان بەتایبەتی عەرەب هەرئەمەش بووە هۆی ئەوەی كە حكومەتی بەعسی عێراقی زۆربەی پرۆسە سەربازییەكانی بەناوی زاراوە دینیەكانەوە ناودەنا بۆ مەبەستە شۆفێنییەكانی خۆی.یاخود پێدەچێت بۆ كەسب كردنی هەستو سۆزی گەلانی موسڵمان بێت, چونكە لەودەمەدا حكومەتی بەعسی عێراقی بە قۆناغی جەنگێكی درێژخایەندا گوزەری دەكرد لەگەڵ ئێراندا.یاخود مەبەستی حكومەتی بەعسی عێراقی ئەوەبوو كەمۆركێكی شەڕخوازو تێكدەر بخاتە پاڵ كەسایەتی كورد. یان لەوانەیە بۆ كەسب كردنی هەستو سۆزی گەلانی موسڵمان بێت ، چونكە لەو دەمەدا حكومەتی بەعسی عێراقی بە قۆناغی جەنگێكی درێژخایەندا گوزەری كردبوو لە گەڵ ئێران دا .چونكە حكومەتی بەعسی عێراقی كورد بە هەڵگیرسێنەری ئەو شەڕە دادەنا بە واتای كوردو كێشەی كورد هۆو پاڵنەربوون بۆ ئەو شەڕە.
وە لێرەدا یەك بۆچوونی سەرەكی دەردكەوێت بۆ ناولێنانی ئەم پڕۆسەیە بە ئەنفال :-بۆچوونەكە: بریتییە لەوەی حوكمڕانانی عێراقو هزر وانانی (بەعسی عێراقی) بڕوایان وایە كە ئیسلامی ڕاستەقینە ئەوەیە كە ئەوان دەیزاننو ئەدەبیاتی حیزبەكەیان پەخشی دەكات هەر كەسێكیش وەكو ئەوان بیر نەكاتەوە ئەوا ئیسلام نییە، یاخود بەلای كەمی لە ئیسلام نەگەیشتووە كوردیش لەبەر ئەوەی هەوڵیان لەگەڵ دراوەو تێگەیەندراون هیچ هەنجەتیان نەماوە بۆیە ئەوەی بووە بەبەعس ڕێگای هیدایەتی هەڵبژاردووە ئەوانەی نەبوون بەبەعسی رێگای گومراییان هەڵبژاردووە ئەو كەسانەی رێگای گومراییان هەرڵبژاردووە پێویستە بكوژرێنو لە ناوبرێن، چونكە كافرن بەبڕوای بەعسیماوەتەوە بڵێن تاكە پاساوی رژێمی بەعسی عێراقی بۆ ئەم پرۆسەیە دانانی كورد بوو وەكو بێباوەڕەكانی مەككە كەئەمانە سەروماڵیان حەڵاڵ بێت بۆ خۆیان, چونكە هەروەكو بەپێی بیركردنەوەی خۆیان كورد نەتەوەیەكی لادراونو پێویستە لەناو ببرێن .هەربۆیە ناسێونالیزمی عەرەبی عێراقی بۆ رەوایی دان بە كردەوەكە لە لایەكو بۆ ئەوەی هانی سوپای عەرەبی بدات ،لە لایەكی ترەوە پڕۆسەكەیان ناونا ئەنفال ئەمەش خۆی لە خۆیدا سەرپشك كردنی سوپایەكە بۆ كوشتنو بڕینو تاڵانكردن گوایە ئەوەی دەیكەن ئایین رێگەی پێداون ،چونكە ئەنفال كە هاتووە لە راستیدا بەرامبەر گەلی باوەڕدار بەیان نەكراوە لەبەر ئەوەی ناكرێ خەڵكی باوەڕدار تاڵان بكرێو بكوژرێ لە سەر دەستی خەڵكانێكی تر كە خۆیان بە بڕوادار دەزانن ماوەتەوە بڵێن بەعسی عێراقی دەیویست لەڕێگەی ئەم جۆرە پرۆسانەوە كێشەی كورد چارەسەر بكات,چونكە بەدرێژایی 8 ساڵی جەنگی (عێراق-ئێران) سوپا زەبەلاحەكەی رژێمی عێراق سەرقاڵی یەكلایی كردنەوەی ئەو جەنگە بوو بەو مانایەیی نەدەپەرژا رێگا چارەی كۆتایی دابنێ,چونكە حكومەتی بەعسی عێراقی چاك ئەو راستیەی دەزانی كەلادێكانی كوردستان جوڵێنەری شۆڕشی رزگاریخوازی كوردن.لەبەر ئەوە رژێم تەنها رێگا چارەی لەوەدا دەبینی كەخەڵكەكەی كۆمەڵكوژ بكاتو لادێكانیان بروخێنێ.
ئەنفال بۆچی كرا و ئامانجەكانی بەعس لە شاڵاوەكان دا چی بوو؟
پڕۆسەی بەدناوی ئەنفال پڕۆسەی سڕینەوەی نەتەوەیەك بوو لە لایەن بێ نمونەترین ستەمكاری ئەم سەردەمەوە ئەنجامدرا كە بەناجۆرترین شێوە لە دنیادا گەیشتە پۆپەی دەسەڵاتو بەسەر لاشەی قوربانییەكاندا سەركەوتو ئەو تاوانانەی كە پێی هەستا بەشێكە لە تۆڵەكردنەوە لە مێژوو .هەروەها ناولێنانی پڕۆسەكە بەناوی سوڕەتێكی قورئانەوە ئەمەش خۆی لەخۆیدا مەبەستێكی تر هەڵدەگرێت. ئەتوانین بڵێین مەبەستی بەعس سڕینەوەی تەواوی نەتەوەیەك بوو تەنها هێشتنەوەی گۆمەڵگایەك بە تەنها ئەو كەسانە بمێنن كە لە كۆتایی تەمەندان هەر لەبەر ئەوە بوو كە پڕهێزترین توانای كۆمەڵگا كە لاوەكانن راپێچكرانهەروەك دەزانین لاوەكان داینەمۆی گشت جوڵانەوەیەكن ئامانجی بەعس نەهێشتنی ئەو چینەبوو لە گۆمەڵگا, چونكە بۆچوونی ئەوان كۆمەڵگەی پیرو منداڵو ژنو باشترین كۆمەڵگایە بۆ دەستەمۆ كردنو توانەوە.ئەگەر نازیەت خەونی دروستكردنی كۆمەڵگایەكی وێكچوو بێتو جیاوازی هەبێتو تێدا یەك رەگەز سەروەرو باڵادەست بێتو رەگەزەكانی تر پلە دووو سێ بن .ئەگەر نازیەت وێناكردنێكی تایبەتی كۆمەڵگاو فانتازیایەكی سیاسی بێت لەسەر سڕینەوەی جیاوازیەكانو وێرانكردنی هەموو ئەو شتانەی كە بنیات نران كەلەبەردەم دروستكردنی وێكچونێكی سەرتاسەریدا ڕێگرن بەڵام لەوەتەی بەعس دروست بووە بانگەشەی ژیانەوەی عەرەب و لافی پارتی پێشرەوو یەكێتی نەتەوەی عەرەب لێدەدەدات سەركردەكانی ئەم حیزبە لایان ڕوونە بێ سوپایەكی بەهێزوو عێراقێكی یەك پارچە بە دڵی خۆیان هەرگیز ناتوانن خەونەكانیان بێننەدی.لەبەرئەوە هەمیشە ڕژێمی بەعسی عێراقی بە چاوی خاكی عەرەب سەیری كوردستانیان كردووە لایان وابووە كورد میوانی سەر ئەو خاكەیەو تاكە ڕێگەیەك لە بەردەم ئەو یەكێتیەی كە بەعسی عێراقی بانگەشەی بۆ دەكرد. لە مادەی7ی بەرنامەی حزبی بەعسی عێراقی هاتووە و دەڵێ ( نیشتمانی عەر ەب ئەو پارچە زەوییەیە كەنەتەوەی عەرەب تێیدا دادەنیشێ لەنێوان چیاكانی تۆرۆس و چیاكانی پشتكۆو كەنداوی بەسرەو دەریای عەرەب و چیاكانی حەبەشەو بیابانی گەورەو ئۆقیانوسی ئەتڵەنتیكو دەریای ناوەڕاستدا درێژ دەبێتەوه.
پرۆسەیەكی بەو جۆرە لەبڕیارێكی سەرپێیەوە نەهاتووە
پرۆسەیەكی بەو جۆرە لەبڕیارێكی سەرپێیەوە نەهاتووە, بەڵكو ڕەگێكی قوڵی هەیەو بەرنامەیەكی تۆكمەشی بۆ داڕێژرابوو پاڵپشت بۆ ئەمە لە ووتەیەكی (تاریق عزیز) دا كەدەڵێ ( ئێمە ناڕوخێین چونكە دنیا لە بەرامبەر ئێران پشتیوانیمان لێ دەكات و ڕۆژێكیش دێ ئەم شەر ە تەواو ببێو ئەگەر ئێستا بێن و لە گەڵمان پێك بێن چاكەیەكی گەورەمان لەگەڵ دەكەن هەر گیز لە بیرمان ناچێتەوە خۆ ئەگەر شەڕ درێژە پێ بدەن دوای تەواو بوونی شەڕی ئێران ئەو سوپا زەبەلاحەی بۆ شەڕی ئەوانمان دروستكردووە ئەیهێنینە سەر ئێوە ساڵێك وەخت سەد هەزار كوژراوتان بۆ تەرخان ئەكەین، بەڵام خاكتان بەتورەكە ئەبێژین و تەفروتوناتان دەكەین. ئەمەش خۆی لەخۆیدا دەرخەری ئەو راستیەیە كەپرۆسەیەكی بەجۆرە ئامادەسازیكی لەپێشینەی هەبووە, چونكە (كاركردن بۆ گەشەدان بەستراتیژێكی پتەو تۆكمە بۆ بەدیهێنانی هەر ئامانجێك كارێكی ئاسان نییە پێویستە ئەوەش بوترێت كەئەمنی ستراتیژی عێراق لەسەر جیاوازی رەگەزیو جیاوازی بیروبۆچوون، تیرەو مەزهەب پێك هاتبوو لەناویشیاندا كۆمەڵێكی كەم ,ئامانجی سەرەكی ئەنفال لەناوبردنی بەكۆمەڵی نەتەوەی كورد بوو لەكوردستانی عێراقو شێواندنی كوردستان بوو چ لەرووی دیموگرافی یاخود لەرووی ئابووریو سیاسیو كۆمەڵایەتییەوە. چونكە بیروبۆچوونی رژێمی بەعسی عێراق روون بوو كەپێیان وابوو (كەمە نەتەوە ناعەرەبەكان كەناتوانرێت لەكۆمەڵی عەرەبیدا بتوێنرێتەوە, بەشێوەیەكی تەواو بەعەرەب بكرێن دەخرێنە ژێر یاسای تایبەتییەوە كەئەركو مافەكانیان بەشێوەیەكی وادیاری دەكات كەنەتوانن زیان بە بەرژەوەندییەكانیان بگەیەننو مافی دەوڵەتە عەرەبیەكانیشە كەهەر كاتێ بیەوێ ئەوانەی زیان بەبەرژەوەندییەكانیان دەگەیەنن دەریان بكا.ویستی بەعس لەلەناوبردنی گەنجو لاوی كوردا پێدەچێت ئەوەبوبێت كەكۆمەڵگا سست بكات, چونكە بەعس دەیزانی جوڵانەوەی رزگاریخوازی كوردو پێشمەرگەی كورد داینەمۆیان لاوو گەنجی كوردن.تاكە مەبەستی بەعسی عێراقیش لەنەهێشتنی لاواندا ئەوەبوو كەكۆمەڵگا دەستەمۆ بكات.بەم شێوەیە بەعسی عێراقی توانی ئەو رەگەزەی كە بزوێنەری جوڵانەوەی رزگاریخوازی كورد بوو, كەم بكاتو پاشماوەی ئەوانەی كەمابوونەوە ژێر باربخا لەكۆمەڵگا زۆرە ملێكاندا. هەربەهەمان شێوەش حكومەتی بەعسی عێراقی لەبەریەك هەڵوەشانو لێك ترازانی تەواوی ریزەكانی كۆمەڵگاو خێزانی لەپاشكۆیدا هەڵگرتبوو.
ئامانجەكانی شاڵاوەكانی ئەنفال
1. لەناوبردنی شۆڕشی سیاسیو چەكداری گەلی كورد رژێمی بەعسی عێراقی بۆ ئەم ئامانجەی هەر لەو رووەوە هەوڵی دەداو چەندان رێگاو نەخشەی بۆ دادەڕشتو پیلانی بۆ دادەنا لە پێناویدا، گومانی تێدانییە كە زۆربەی شۆڕشەكانی گەلانی جیهان بە تایبەتیش شۆڕشی كورد پشتیان بە دێهاتەكان دەبەست، گوندەكانیش بە شۆڕشو پێشمەرگەوە دەتوانن بەئازادی بژین لەبەر ئەمە حكومەت هەوڵیدا شۆڕشو پێشمەرگە لە گوندەكان دابڕێ ، یان ئەگەر كورد لە ئەنجامی بارودۆخی نێودەوڵەتییەوە نەگونجابێت لە گەڵ هاوكێشەیەكی نێودەوڵەتی خۆی بگونجێنێت, یاخود یەكێك لە زلهێزەكان پاڵپشتی دۆزە رەواكەی نەكردبێت ئەمە بۆتە هۆی ئەوەی كە پشت ببەستێت بە گوندو شاخەكانی و حكومەتی بەعسی عێراقی بۆ نەهێشتنی ئەم پاڵپشتییە بۆ شۆڕش ئەنفالی گرتەبەر.
2. بۆ كەم كردنەوەی ژمارەی دانیشتوانی كورد لە كوردستاندا بە شێوازی جۆراوجۆر چ راستەوخۆ یاخود لە ئایندەیەكی دوور . ئەمە هەوڵی رژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق بووە كە ویستویانە دیمۆگرافیای دانیشتوانی كوردستان بگۆڕن لەم پێناوەدا هەوڵی زۆر وەگەڕ خراوە بە بۆچوونی منیش ئەنفال هەوڵێك بوو بۆ ئەم مەبەستە .
3. مەبەستێكی تری رژێمی عێراقی تەعریب كردنی ناوچەكانی كوردستان بوو بە تایبەتیش پارێزگای كەركوك بە هۆی بوونی نەوتێكی زۆر لە ژێر خاكەكەی. هەروەك دەزانین لەپارێزگای كەركوك كورد رێژەی یەكەم پێك دەهێنێ وە ئەم ناوچەیەش دەوڵەمەندە لە رووی سامانی سروشتییەوە جا رژێم بۆ نەهێشتنی كورد لەو شوێنانەدا پڕۆسەی ئەنفالی گرتەبەر. یەكێك لە گەورە كاربەدەستانی رژێم ئاماژە دەدات بەوەی كە بڕێكی زۆر پارەی خەیاڵی سەرف كراوە بۆ نەهێشتنی كورد لەو ناوچانەدا كەچی هێشتا ژمارەی كورد زۆرە.
4. رژێمی بەعسی عێراقی زۆر رێگاو شێوازی گرتۆتەبەر بۆ شێواندنی مێژوو كلتوری نەتەوەی كورد دوا رێگا بۆ ئەنجامدانی ئەم مەبەستە شاڵاوەكانی ئەنفال بوو كەویستی لە گەلانی جیهان بگەیەنێ كە كورد دژی ئارامی عێراقن.
رژێمی عێراقی كوردی بە بەكرێ گیراوی ئێران دادەنا بۆیە لە تۆڵەی ئەوەدا لە گەڵ نزیك بوونەوەی كۆتایی هاتنی جەنگەكە دەستی كرد بە ئەنفال كردنی كورد.
5. هەروەها بۆ دروستكردنی ناكۆكی لە نێوان كوردا ئەویش بە هێنانی چەكداری كوردی سەر بەرژێمی عێراقی لە بادینانەوە بۆ سۆران وە بە پێچەوانەشەوە لە كاتی پڕۆسەی ئەنفال دا.
6. هەوڵدان بۆ كوژاندنەوەی كەسایەتی نەتەوەیی گەلی كورد بە هۆی لێكدابڕانی پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانی نێوان هۆزو خێزانی ناوچە جیاجیاكانی كوردستان .
7. هەوڵدان بۆ تواندنەوەی دابو نەریتی رەسەنی كوردەواری رژێم سەرجەم پاشماوەكانی ئەنفالی هێنا لە كۆمەڵگای زۆرەملێدا بە زۆر نیشتەجێكردن بەو پێیەی كە ئەم ژیانە ژیانی مۆدێرنو پێشكەوتووە ئەنجامی ئەمەش چەندەها دیاردەی دزێوو ناپەسەند دروست بوو كە زۆر دووربوو لە دابو نەریتی رەسەنی كوردەوارییەوە.
8. لاواز كردنی ئابوری كوردستان بە هۆی پیادەكردنی سیاسەتی (زەویی سوتاندن).
رژێمی بەعسی لە عێراقدا هەر زووبەزوو لە دوای رێككەوتننامەی جەزائیر لە ساڵی 1975 كەوتبووە خۆی ،چونكە سیاسەتێكی دانابوو بۆ كۆكردنەوەی ناوچە سنوریەكانی لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێیەكانی ئەتوانین بڵێین ئامانجەكانی بەعسی عێراقی روونو ئاشكرابوون ،چونكە بەعس ئەیویست ناوچە نەوتییەكانی لە كورد چۆڵ بكات هەروەها دیمۆگرافیای دانیشتوانی كورد بشێوێنێ هەروەها كۆمەڵگا دەستەمۆ بكات و پەك بە شۆڕشی كوردیش بخات ئەمانە هەمووی بە كورتی ئامانجەكانی بەعسی عێراقی بوون لە ئەنفالی كوردا.
لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە ئەتوانین بڵێین ئەنفال یەكێكە لە گەورەترین كارەساتە مرۆڤایەتییەكانی كە قوربانییەكی زۆری لێكەوتبێتەوە.
پرۆسەی ئەنفال هەوڵی رژێمی بەعسی عێراقیبوو بۆ تێكدانو شێواندنی رەوشی دیموگرافی كورد ،ئامانجی سڕینەوەو لە ناوبردنی نەتەوەی كورد بوو لە كوردستانی عێراق .
ئەنفال لەگەڵ گەورەی كارەساتەكەدا چەندەها كێشەی كۆمەڵایەتی سیاسی ئابوری بە دوای خۆیدا هێنا كە تا ئێستا بە زەقی دەبینرێت.
بەر لەئەنفال بەعس چی كرد ؟
وەك ئاشكرایە، ئامانجی یەكەمی هێرشی ئەنفال پەلاماردانی باراگاكانی سەركردایەتی ی ن ك بوو،بۆیە عیراق لەكۆتای كانونی دووەم و سەرەتای شوباتی 1988 كەوتە مۆڵدانی هیزەكانیانی لەناوچەكانی بناری گۆیژەو ،جادەی سورداش ،دەشتی مەرگە ،كارێزە ،جگە لەوەی معسكەرەكانی سەلام و سارداوی پڕكردبوو،بەهەزاران خێوەتی هەڵدابوو،سەدان تانك و لولەی تۆپی سازدابوو.
كێ ناوی ئەنفالی لە پرۆسەكانی قڕكردنی كورد نا ؟
سەبارەت بە ناولێنانی ئەنفال لەو پرۆسەیە، نزار خەزرەجی سەرۆك ئەركانی سوپای عێراق لەسەردەمی ئەنفالدا باس لەوە دەكات كە لە قۆناغی یەكەمی ئەنفالدا هێرشیان كردووەتە سەر دۆڵی جافایەتی وسەرگەڵو و بەرگەڵو كە سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانی لێ بووە كە جەلال تاڵەبانی سەركۆماری پێشووی عێراق سەركردایەتی دەكرد،پاش سەركەوتنی هێرشەكە وەكو دەیڵێت شەڕی پیرەمەگروون، سەرگەڵو و بەرگەڵو تەواو دەبێت سەركردەی فەیلەقی یەكی سوپای عێراق لیوا روكن كامل ساجت جەنابی ،كە خەزرەجی بە"پیاوێكی دیندار"دەیناسێنێت ناوی ئەنفال لە پڕۆسەكە دەنێت لە بەررۆشنایی سوورەتی ئەنفال لە قورئاندا.ئەمە لەلایەك ،لەلایەكی تر ،سەركردەی دیاری بەعس و تێوەگلاو لە تاوانی ئەنفال سوڵتان هاشم ئەحمەد لەسەروبەندی دادگاییكردنی خۆی و سەركردەكانی دیكەی بەعس لەنێویاندا سەدام حوسێن لە ساڵی 2006 جەختیكردەوە لەوەی كامل ساجت جەنابی ناوی ئەنفالی لەپرۆسەكە نابوو.
كاریگهری پرۆسهی ئهنفال لهسهرباشوری كوردستان
كاریگهری پڕۆسهی ئهنفال له رووی كۆمهڵایهتی/ سیاسییەوە
پڕۆسهی ئهنفال كاریگهرییهكی بهرچاوی ههیه له سهر ژیانی كورد له كوردستانی عێراق به ههموو رهههندهكانییهوه. له رووی ( كۆمهڵایهتی) یهوه شاڵاوی ئهنفال سهرجهم ئهو بنهما كۆمهڵایهتیانهی كه بۆ خێزانی كوردی به ئاراستهیهكی زۆر خراپ بردووه.
پڕۆسهی ئهنفال هۆكارێكی سهرهكی بوو بۆ شڵهژانو پهرتهوازهبوونی كۆمهڵگهی كوردهواریو تێكدانی پهیوهندیه كۆمهڵایهتیهكان له نێوان یهكتریدا. ههروهها بووه هۆی نههێشتنو تێكدانی دابو نهریتی رهسهنی كوردهواری كه بنچینهو بنهمای سهرهكین بۆ پهیوهندیه كۆمهڵایهتییهكان به گشتی.
ههروهها له ئهنجامی پڕۆسهی ئهنفالدا حكومهتی عێراقی كۆمهڵگهی كوردهواری بهرهو ئاراستهیهك برد كه زۆربهی بنهما كۆمهڵایهتییهكانیان له دهستدا.
شاڵاوی ئهنفال كه بناغهو پرنسیپه سهرهكییهكانی كۆمهڵگهی كوردهواری تێكوپێكدا كاری كرده سهر دابونهریتی رهسهنی كوردهواریش به جۆرێك كه رێژهی (59،33 %) له خێزانه ئهنفال كراوهكان دوای دابڕینیان له كهسوكاریان به ناچاری وازیان له دابو نهریتی خۆیان هێنا.
گرنگترین كاریگهریهكانی شاڵاوی ئهنفال له رووی كۆمهڵایهتییهوه دهتوانین لهم چهند خاڵهدا باسی بكهین:
تێكچوونی شیرازهی خێزان
كۆمهڵگای كوردی وابهستهی نهریتێكه كه ئایین ههمیشه وهك سانسۆرێك له ناو كایه كۆمهڵایهتییهكانیدا رۆڵی خۆی دیاری دهكات خێزانی كوردیش له ناو ئهو چوارچێوهیهدا خۆی داڕشتووه ناتوانێ لێی دهربازبێت، بهپێی ئهو داڕشتنه كۆمهڵایهتییه پیاو سهرۆكی خێزانه، ژن له بهخێوكردنی خێزاندا بهرپرس نییه.
ئهتوانین لهم رووهوه بڵێین كه كۆمهڵگای كوردی له بنهڕهتدا كۆمهڵگای لادێ نشینی كشتوكاڵییهو پابهندیشه به كۆمهڵێك دابونهریتی داسهپاو بهسهریا، ژنی لادێ نشین بووهته قوربانی ئهم دابونهریته كۆنو زهمهن بهسهر چووانهبێگومان ژن له وهها دۆخێكدا كاردهكاته سهر لایهنی رۆشنبیری ههروهها ئهو توانایهی كه ههیهتی، دروست بوونی وهها دۆخێكیش پهیوهندی ههیه به عهقڵیهتی پیاو سالارییهوه.ههر بۆیه شاڵاوی ئهنفال بووه هۆی تێكوپێكدانی سهرجهم ئهو بنهما كۆمهڵایهتییانهی، كه بۆ خێزانی كوردی داڕێژرابوو شیرازهی خێزانی به ئاراستهیهكی زۆر خراپ بردووه كه گهڕانهوه بۆ دۆخی ئاسایی كارێكی گرانه. له فهزای ئهنفالدا سهرۆكی خێزانهكان وونكران، وونكردنێك كه وهڵامێكی راستی سهبارهت به مانو نهمانیان له هیچ لایهكدانییه ههریهكه بهپێی بۆچوونی تایبهتی خۆیان لهسهر لێكدانهوهی رهوشتهكانی رژێمی فاشی قسه لهسهر مانو نهمانیان دهكات ههردوا به دوای جێگیربوونی پاشماوهی ئهنفالهكان له ئۆردوگا زۆرهملێكاندا ههموو دهرگاكان به روویاندا داخرابوو هیچ دهربازبونێك له بهردهمیان دا نهبوو، چونكه ههریهك لهمانه ژن بوون بۆ ماڵی باوك یاخود خهزور به كۆمهڵێك منداڵهوه گهڕانهوه، یاخود ههیانه له گهڵ منداڵیدا به تهنیا ژین دهگوزهرێنێ، لهبهر ئهوه ئهم ژنانه خۆیان بهسهر بار دهزانن لێرهوه پێدهزانین كه شیرازهی خێزان تێكچووه ،وه ههروهها ژمارهیهكی زۆریش منداڵ بێ دایكو باوك ماونهتهوه له ئهنجامی پڕۆسهكهوه.
ههر له سهرهتادا ئاماژهمان بهوهكرد كه كۆمهڵگای كوردی تا رادهیهك داخراوه دهربارهی رۆڵی ژن، چونكه به خێوكردنی خێزان له ئهستۆی پیاوان دایهو ژن تارادهیهك تهریك بوو، بهڵام شاڵاوی ئهنفال ئهمهی تهواو پێچهوانه كردووه ،لهبهر ئهوهی زۆرێك له پیاوان وونبوونو نهمان ئهمه بووه هۆی ئهوهی بهخێوكردنی خێزان بكهوێته ئهستۆی ژن.بێگومان ههروهك له پێشهوه باسكران كه خێزان بهردی بناغهی كۆمهڵهو كۆمهڵیش له رێگای ئهوهوه دهتوانێت زۆر له ئهركو مافهكانی بهجێبێنێت وه كاتێك سهرپهرشتیاری ئهو خێزانه بهههر هۆیهك بێت نهمێنێت ئهوا سیستهمی بنهڕهتی دووچاری بارێكی نائارامیو ناجێگیر دهبێت له دوایدا ئاسهوارێكی خراپی بهسهردادێت.
ئهگهر بهراوردێك له نێوان باری خێزانو سهرپهرشتیاری بكهین له پێش روداوهكانی شاڵاوی ئهنفالو دوای روودانهكهشی ئهوا ههندێك راستیمان بۆ دهردهكهوێت كه سهرپهرشتیاری خێزان رۆڵێكی گرنگو بهرچاوی ههیه له پێشخستنو سهركهوتنی خێزاندا له پێش شاڵاوهكاندا سهرپهرشتیاری خێزان رێژهی (33 ،89 %) له ژێر دهسهڵاتی باوك بووه بهرامبهر (8 %) له ژێر دهسهڵاتی دایك بووه ،بهڵام ئهم رێژهیه له دوای شاڵاوهكانی ئهنفال گۆڕانێكی زۆری بهسهردا هاتووه كه بووهته له (66, 33 %) له ژێر دهسهڵاتی باوك بهرامبهر بهمهش له (66, 62 %) له ژێر دهسهڵاتی دایك دایه . ئهمهش ئهوهمان بۆ روون دهكاتهوه كه رێژهی باوكان زۆر بهر شاڵاوهكه كهوتون بهرامبهر رێژهی دایك ،بۆیه دهبینین ههموو ئهركه كۆمهڵایهتییهكان كهوتوونهته سهرشانی دایكو، دایك بۆته سهرپهرشتیاری ماڵو ههر له پهروهردهكردنی منداڵو ئیشوكاری ماڵو كاركردنی دهرهوه بۆ پهیداكردنی بژێوی رۆژانه ،كه ئهوهش بووهته هۆی تێكچوونو شڵهژانی خێزانو پهیوهندییه كۆمهڵایهتییهكانو گۆڕانی سیستهمی پهروهردهیی تیایدا، كهواته دهتوانین بڵێین ئهمه ئهو خێزانهیه كه ژن سهرپهرشتیارو ئهو بهڕێوهی دهباتو كهسی پله یهكه جا ئهو له رووی بژێوییهوه بێت یاخود پهروهردهكردنهوه بێت.
ههروهكو وتمان ژنانی پاشماوهی ئهنفال پانتاییهكی گهورهیان داگیركردووه پریشكی گهورهی مهینهینهتییهكان بهرئهمان كهوتووه، چونكه خێزانێك ههیه پێی دهڵێن پاشماوهی ئهنفالو كهسی یهكهمیش كه ههمان خێزانه بهڕێوهی دهبات ژنه.
كاریگهری پڕۆسهی ئهنفال له رووی ئابوورییەوە
مهبهستمان لهم كاریگهریه له رووی ئابوورییهوه به واتای ریشهكێش كردنی ئابوری نهتهوهیی، كه ئهمهش دهبێته هۆی برسیكردنو راگواستنی هاوڵاتی لهو شوێنهی كهلێی نیشتهجییه. ئهمهش بۆ خۆی دهبێته هۆی داتهپینی ئابوریو له ناوبردنی لهسهر خۆی خهڵكهكه كه ناچار دهبن زێدی بابو باپیریان بهجێبهێڵنو له ئهنجامی ئهمهوه ئهو خهڵكه بهناچاری دهست لهو دابونهریته ههڵدهگرنو بهم شێوهیه دهكهونه بارودۆخێكی پڕ له نائارامییهوه.
ئهم مهبهسته له پشت شاڵاوهكانی ئهنفالهوه خۆی حهشاردابوو، چونكه شاڵاوهكانی ئهنفال ئهیویست ئهو دانیشتوانهی كهله لادێكاندا دهژینو سهرچاوهیهكن بۆ ئابوری كشتوكاڵی ههرێمی كوردستان بنبڕ بكاتو له شوێنی نیشتهجێبوونی ئهسڵی خۆی ههڵیان بكهنێ كه لادێكان بوو، ئهو پیشه سهرهكییهی كه ههیانبوو كشتوكاڵ كردن بوو, بهنهمانی ئهم سهرچاوهیه بژێوی ئهو كهسه نهدهما.
شاڵاوهكانی ئهنفال نهك تهنها زیانی ئابوری بۆ خودی ئهو جوتیاره ههبوو، بهڵكو كاریگهری خۆی ههبوو بۆ سهر بازاڕی ههرێمی كوردستان به رۆڵی خۆی.
له ئهنجامی شاڵاوهكانی ئهنفال سهرهڕای له ناوچوونی (182) ههزار وهئهو خهڵكهی كه مایهوه برایه كۆمهڵگا زۆره ملێكان، چونكه حكومهتی بهعسی عێراقی مهبهستیبوو ژێرخانی ئابوری كوردستان كهكشتوكاڵ بوو بڕوخێنێت.
دهربارهی ئهمه یهكێك له گهوره كاربهدهستانی رژێمی بهعسی عێراقی دهڵێ "بۆچی لێبگهڕێم لهوێ وهك ئاژهڵ بژین هیچ شتێك نهزانن " .
وه ههروهها دهڵێ "ئهو گهنمهمان ناوێت مه بهرههمی دههێنن " دیسانهوه دهڵێ "من كشتوكاڵیانم ناوێ .
مهبهستێكی تری رژێمی بهعسی عێراقی ئهوهبوو كه ناوچهكه بكاته ناوچهیهكی قهدهغهكراو ،چونكه شاڵاوهكانی ئهنفال زیاتر لادێكانی گرتهوه كه سهرچاوهی ئابوری له لادێدا له سهر بنهمای كشتوكاڵو ئاژهڵداری دهوهستێت، شاڵاوهكانی ئهنفال وێرانكاریهكی گهورهی لهسهر پانتایی شوێنی بهرههم هێنانو لهوهڕگاو مهڕو ماڵاتی لادێكان بهجێهێشت، زۆرترین زهوی كشتوكاڵی لهبهرههمهێنان له كارخست، ههرچی مهڕو ماڵاتو ئاژهڵیش ههیه زۆرترین ژمارهیان له ناوچوو تهنها ژمارهیهكی زۆر كهمی نهبێ به شێوهیهكی نهێنی گوازرانهوه ناو شارهكانو ههرزان فرۆشكرانو ئهو سهرچاوه ئابوریه به تهواوی لێیان زهوت كرا.
دهتوانین چهند سهرژمێرییهك بهێنینهوه دهربارهی زیانهكان كه تایبهتن به پارێزگای كهركوك كه ماوهی نێوان ساڵانی 1987/1988 دهگرێتهوه :-
- 781 گوند سوتێنرانو له گهڵ خاك دا یهكسان كران .
2. شهش مهركهزو ناحیه وێرانكران .
3. 39178 خانوبهره وێرانكران .
4. 381 قوتابخانه و 657 مزگهوتو 69 نهخۆشخانه وێران كران .
5. 45777 خێزان ئاوارهو بێسهرو شوێنكرا .
6. 52 عهماراو ماتۆری ئاو و 47 مهكینهی ئاش و 135 كارێزو ئهستێڵ تهقێنرانهوه .
7. 157 تهكیهوخانهقاو مهرقهدو شوێنهواری ئایینی وێرانكران .
8. 1435 رهزو باخ سوتێنران .
9. 17220 تراكتۆرو مهكینهی جۆراوجۆر سوتێنرانو تاڵانكران .
10. 472770 سهر مهڕو بزن تاڵانكرانو فهوتێنران و 15000 سهر رهشهووڵاخ تاڵان كرانو فهوتێنران .
11. 570000 تهن گهنمو جۆو دانهوێڵه فهوتاو سوتێنران55.
ههروهها چهند سهرژمێرییهكی ترمان ههیه كه تایبهتن به ناوچهكانی بادینان له نێوان 25/8/1988 تا15/9/1988 دهگرێتهوه بهم جۆره :-
1. 233 گوند له قهزای ئامێدی .
2. 35 گوند له قهزای ئاكرێ .
3. 19 گوند له قهزای شێخان .
4. 100 گوند له قهزای زاخۆ .
5. 63 گوند له دهۆك.
ئهوانهشی بهر شاڵاوهكه نهكهوتن له ئۆردوگا زۆره ملێكاندا نیشتهجێكران ئهم ئۆردوگایانه بۆ خۆیان دنیایهك بوون بۆ ئهوان رهنگی تاریكو ترسو بێبڕوای پێدهبهخشین له بهردهم بوارهكانی نهبوونی تێكشكانی سهرچاوه ئابوریهكانو وونكردنی كهسی یهكهمی بهرههم هێنانی خێزان كه پیاوه.
حكومهتی بهعسی عێراقی بهمهویستی بگاته چهند مهبهستێك :-
یهكهم: لادێكانی كوردستان ببوونه پاڵپشتی شۆڕشی كوردو پێشمهرگه بهخۆیانو ماڵو سامانهكانیانهوه جا حكومهت بۆ نههێشتنی ئهم سهرچاوه ئابوریه بۆ پێشمهرگه، شاڵاوهكانی ئهنفالی جێبهجێكرد.
دووهم: ههموو ئهو زهرهرو زیانانهی كهله پاش شاڵاوهكانی ئهنفالهوه بهجێمان پێویستی به بوودجهیهكی زۆر ههیه بۆ سهر لهنوێ كردنهوهی كه دهتوانرا ئهو پارهیه له پڕۆژهی تردا خهرج بكرێت.
دهرئهنجام
شاڵاوهكانی ئهنفال چهندین دهرئهنجامی لێكهوتۆتهوه كه ناكرێ له یاد بكرێن كۆشتنو زینده بهچاڵ كردنی ئهو ههموو كورده تهنها لهبهر ئهوهبوو كه كوردبوون پهڵهیهكی رهشه نهك تهنها بۆ رژێمی بهعس له عێراق بگره بۆ گشت ئهو رژێمانهش كه پشتگیرییان لێكرد.
ئهنفال بهر لهوهی دژی كورد كرابێ دژی مرۆڤایهتیو یاسا رێكخراوه نێودهوڵهتییهكان كراوه. ناتوانین رێگه له دووباره ئهنفال كردنهوهی كورد بگرین ئهگهر رێگهخۆش بكرێت بۆ دروست بوونهوهی رژێمی دیكتاتۆری له عێراق دا.
زیانهكانی پرۆسهی ئهنفال به شێوهیهكی گشتی
پرۆسهی ئهنفال بوه هۆی وێران كردنی نزیكهی (4)ههزار گوندو، (4)قهزا، (30) ناحیه، ( 3100)مزگهوت و (100)كڵێسا، لهڕوی ئاكهڵدارییهوه بوه هۆی بهتاڵان بردنی (2)ملیۆن سهر مهڕو ماڵات و ئاژهڵ.
ئهنفال جگه لهو زیانانهی سهرهوه كارهساتێكی ژینگهیی ئایكۆلۆژی گهوره بو كه بوه هۆی شێواندنی رواڵهتی ئاژهڵداری و روهكی ناوچهكهو بوه هۆی لهناوبردنی روبهرێكی فراوان له باخ و رهزو چهم و چنار كه هاوسهنگی ژینگه لاسهنگ دهكات. ههروهك ( د. كهنداڵ نزان) دهربارهی شاڵاوهكانی ئهنفال دهنوسێ (له شاڵاوهكانی ئهنفالدا بنهماكانی ژیان لهكوردستان ههڵتهكێنران، دوای ئهوهی ئهو هستریا شێتانهی جینۆسایدی كورد كۆتایی هات (90%) ی گوندهكانی كوردستان و زیاتر له (20) شارو شارۆچكه لهسهر نهخشه سڕانهوه، ناوچه گوندنشینهكان به (15) ملیۆن مین مینڕێژكران، بهم جۆرهش چالاكی كشتوكاڵی له ناوچانهدا كارێكی ئهستهم بو (1,5) ملیۆن كوردی گوندنشین بۆ ئۆردوگا زۆره ملێكان گوێزرانهوه، نزیكهی (10%) ی كوردی دانیشتوانی عێراق له نێوبران.
لهكۆتایی دهگهینه ئهم دهرئهنجامانهی خوارهوه
1. شاڵاوی ئهنفال یهكێكه له گهورهترینو دڕندانهترین تاوان كه دهرههق به نهتهوهی كورد ئهنجام درابێت.
2. رژێمی بهعسی عێراقی باش ئهوراستیهی دهزانی كه گهلی كورد گهلێكی موسڵمانه، بهڵكو تهنها مهبهستی ئهوه پشتگیری دهوڵهته عهرهبیو ئیسلامییهكان به دهست بهێنێت.
3. رژێمی بهعسی عێراق دهیویست له رێگای ئهم جۆره پڕۆسانهوه كیشهی كورد كۆتایی پێبهێنێت .
4. شاڵاوهكانی ئهنفال بهپێی یاسا نێودهوڵهتێیهكانو رێككهوتننامه نێودهوڵهتییهكان دهكهوێته ناو چوارچێوهی كاری بهكۆمهڵ كوژی (جینۆساید)هوه ئهمهش بۆ خۆی قهدهغهكراوه، بهڵام پرهنسیپی سهروهری دهوڵهت (السیاده الدوله) دهبووه چاوپۆشیكردن لهم جۆره كردهوانه.
5. ئامانجی سهرهكی له شاڵاوهكانی ئهنفالدا پاكتاوكردنی نهژادیو بڕانهوهی رهچهڵهكی مرۆڤی كوردبووه .
6. ئهم شاڵاوه كاریگهری گهورهی ههبوو بۆ سهر نهتهوهی كورد له كوردستانی عێراق به شێوهیهكی گشتیو تاكی كورد ،چونكه بهعس دهیویست له رێگهی له ناوبردنی توێژی گهنجهوه كۆمهڵگایهكی (پیر) بهێلێتهوه .
7. بهعس دهیویست له رێگای ئهم جۆره پڕۆسانهوه شیرازهی خێزانی كورد تێكبدات ،بێگومان توێژی ژن له پێشهوهی ههموان دێت، چونكه ئهركهكانی ژن زیاتره، چوارچێوهی كاركردنی له ماڵ چووهدهر بۆ پهیداكردنی بژێوی بۆ خێزان.
8. شاڵاوهكانی ئهنفال كاریگهری ههیه بۆ سهر گهشهكردنی سیاسی (تنشئه السیاسیه) ئهو منداڵانهی كهله پاش شاڵاوهكانی ئهنفالهوه ماونهتهوه ،چونكه ههستی تۆڵهیان لهلا دروست دهبێت .
9. شاڵاوهكانی ئهنفال ئهو كاریگهرییهی نهبووه بۆ سهر دابهزینی ههستی نهتهوهی ناو پاشماوهكانی ئهنفال بگره بهپێچهوانهوه بۆته هۆی زیادبوونی ههستی نهتهوهییان.
10. سهرهڕای زیانی گیانی شاڵاوهكانی ئهنفال، كاریگهری ئابوری بهرچاوی ههبووه، چونكه ئابوری كوردستان زیاتر لهو كاتهدا پشتی به كشتوكاڵ دهبهست ئهمهش بووه هۆی تێكدانی ئهو لایهنه له ژێر خانی ئابوری كوردستان.
تۆمهتبارهكان له سهر ئاستی عیراق
له 20-5-2007 وه به رهسمی بڕیاری دهستگیركردنی 423 تۆمهتباری ئهنفال له لایهن دادگای باڵای تاوانهكانهوه دهرچوو، ئهم لیسته لهو تۆمهتبارانه پێكدێ كه وهزیرو بهرپرسی باڵای سهربازی و ئهمنی و هێزی ئاسمانی و دهزگای موخابهرات و پارێزگارو موستهشارو چهندین بواری تر، تا ئێستا هیچ كام لهم تۆمهتبارانه كه له لایهن دادگای باڵای تاوانهكانهوه ناویان دیاریكراوه، نهچوونهته بهردهم دادگاو نه ههوڵیشی بۆ دراوه، بهردهوامیش لێیان دهكوژرێت یان دهمرن، ئهمهش زیانێكی گهوره له دۆسیهی جینۆسایدی كورد دهكهوێت، چونكه ئهم تۆمهتبارانه به هاوتای قوربانیان له ڕووی دیاریكردنی حهقیقهتی تاوانهكه، بگره زیاتریش مانهوهیان بۆ دۆسیهكه گرنگه، لاپهڕهی گرنگی تاوانهكان له باخهڵی ئهماندایهو لایهنێكی گرنگی دهرخستنی حهقیقهتهكانن، بهبێ دادگایی ئهم تۆمهتبارانه ههموو قهرهبوییهك و به جیهان ناساندنێك بهتاڵ دهبێتهوه له ماناكانی و دادهماڵرێت له دادپهروهری و خاڵی دهبێت له جدییهت.
بهشێك لهو تۆمهتبارانهی كه لهلایهن دادگای باڵای تاوانهكانهوه داواكراون، له كۆی ئهو "423" تۆمهتباره، له دوای رووخانی رژێمی بهعس له ساڵی 2003 خۆیان خزانده نێو پارت و رێكخراوه سونی و شیعه مهزههب و تەنانەت کوردییەکانیشەوە، هاوكات چهندین پارت و رێكخراوی تری شۆڤێنی عهرهبی، لهم رێگایهشهوه چهندین پۆست و پلهی بهرپرسیارێتی جیاجیان وهرگرتووهو ههمان سیاسهتی پێشووی بهعس جێبهجێدهكهن.
-
لەنێوان سودانی و مالیكیدا ئەگەری سێیەمیش هەیە؛ لەماوەی ئاگربەستدا شیعەكان سەرۆكوەزیران یەكلادەكەنەوە
|
-
ئەنفال- ساڵیادی جینۆسایدێکی بێ بەزەییانە دژ بە کورد
|
-
دادگایەكی فەڕەنسا كۆمپانیای لاڤارج بە پشتیوانی توندڕەوانی سوریا تۆمەتبار دەكات
|
-
ئەمریكا گەمارۆی سەر بەندەرەكانی دەستپێكرد؛ئێران هەڕەشە دەكات
|
-
پشت پەردەی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار؛ بێدەنگی دانیشتنەكە زریانەكەی شاردبوەوە
|
-
ژمارە لەنێوان كورد و حكومەتی سوریا؛ بەپێی رێككەوتنی 29 ی كانوونی دووەم دیلەكان ئاڵوگۆڕ دەكرێن
|
-
پاش 21 کاتژمێر گفتوگۆی ئەمریکا و ئێران بێئەنجام بوو
|
-
مێزی دانوستان لەژێر گەمارۆدا؛دواین زانیاریی لەبارەی دانوستانی ئێران و ئەمریكا لە پاكستان
|
-
رۆژنامەی گاردیان:جەنگی ئێران شكستێكی ستراتیژی بوو بۆ ئەمریكا و هەمووان تێیدا دۆڕان
|
|
|
|