تورکیا و ئیسرائیل: لە ململانێی هەژموونەوە بۆ لێواری ڕووبەڕووبوونەوەی هەرێمی

پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و ئیسرائیل چیتر تەنها پەیوەندییەکی دیپلۆماسیی ئاڵۆز نییە کە کەوتبێتە ژێر کاریگەریی جەنگی غەززە یان ناکۆکییە کەسی و سیاسییەکانی نێوان ڕەجەب تەیب ئەردۆغان و بنیامین ناتانیاهۆ. ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات زۆر لەوە قووڵترە: ململانێیەکی پەرەسەندووە لەسەر هاوسەنگیی هێز، شێوەی دەوڵەتی نوێی سوریا، سنوورەکانی هەژموونی سەربازی و ئەمنی، و ئەوەی کێ توانای هەیە کاریگەری لەسەر نەخشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست بکات.

ئەم ململانێیە دوای هێرشە ئاسمانییەکەی ١٨ی ئابی ٢٠٢٦ی ئیسرائیل بۆ سەر بنکەی سەربازیی ئەبو زوهور لە باکووری ڕۆژئاوای سوریا، پێی نایە قۆناغێکی مەترسیدارترەوە. ئیسرائیل ڕایگەیاند کە ئامانج لە هێرشەکە، ڕێگریکردن بووە لە جێگیربوونی هێزە سەربازییەکانی تورکیا لەو بنکەیە. تورکیا گێڕانەوەکەی ئیسرائیلی ڕەتکردەوە و دیمەشقیش ڕایگەیاند هیچ پلانێک بۆ دروستکردنی بنکەی سەربازیی تورکیا لەوێ بوونی نییە.

پەیامە ستراتیژییەکەی پشت ئەم هێرشە ئەوەیە: ئیسرائیل ئامادەیە هێز بەکاربهێنێت بۆ ڕێگریکردن لە هەر گۆڕانکارییەک لە ژینگەی سەربازیی سوریا کە پێگەی تورکیا لە نزیک سنوورە ستراتیژییەکانی ئیسرائیل فراوانتر بکات.

سوریا: مەترسیدارترین خاڵی پێکدادان

ئەگەر غەززە بزوێنەری قەیرانە سیاسییەکەی نێوان ئەنقەرە و تەلئەبیب بووبێت، ئەوا سوریایە کە ڕەهەندی ستراتیژی و سەربازی دەدات بەم قەیرانە.

دوای ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٤ و دەرکەوتنی سەرکردایەتییەکی نوێ لە دیمەشق، ژینگەی جیۆپۆلەتیکی سوریا گۆڕانکاریی گەورەی بەخۆیەوە بینی. تورکیا بووەتە یەکێک لە پاڵپشتە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی نوێی سوریا بۆ سەرلەنوێ بونیادنانەوەی دامەزراوەکانی دەوڵەت و سوپا، لە کاتێکدا ئیسرائیل ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی لە ناوخۆی سوریا چڕکردووەتەوە بۆ ڕێگریکردن لە دروستبوونی پێکهاتەیەکی سەربازی کە بە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی خۆی دەبینێت.

بۆ ئەنقەرە، سەقامگیریی دەوڵەتی سوریا، کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان و پرسی گەڕانەوەی ئاوارەکان ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە ئاسایشی نەتەوەیی تورکیاوە. بەڵام ئیسرائیل نایەوێت سوریای نوێ ببێتە دەوڵەتێکی سەربازیی بەهێز کە خاوەنی سیستەمی بەرگریی ئاسمانی و مووشەکیی پێشکەوتوو بێت، یان ببێتە گۆڕەپانی ململانێی وڵاتانی هەرێمی.

ئەبو زوهور: هێرشێک بۆ سەر تورکیا یان پەیامێک بۆ دیمەشق؟

هێرشەکەی ئیسرائیل بۆ سەر ئەبو زوهور دەکرێت لە سێ ئاستدا بخوێنرێتەوە:

ئاستی سەربازی: ڕێگریکردن لە گەشەکردنی ژێرخانی سەربازیی سوریا کە ڕەنگە سوود لە پاڵپشتییەکانی تورکیا ببینێت.

ئاستی سیاسی: پەیامێک بۆ دیمەشق کە پرۆسەی بونیادنانەوەی دەوڵەتەکەی بێ سنوور نابێت و ئیسرائیل هەوڵی دەستوەردان دەدات لە داڕشتنی تەرتیباتە ئەمنییەکانی ناوخۆی سوریا.

ئاستی تورکی-ئیسرائیلی (مەترسیدارترین ڕەهەند): ئیسرائیل چیتر سوریا تەنها وەک گۆڕەپانی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دیمەشق نابینێت، بەڵکو وەک پانتاییەک کە بەرژەوەندییەکانی تورکیا و ئیسرائیلی تێدا بەریەکدەکەون. ئەم مەترسییە وای لە ئەمریکا کردووە هەوڵی دروستکردنی کەناڵێکی پەیوەندیی سێقۆڵی (تورکیا، سوریا، ئیسرائیل) بدات بۆ ڕێگریکردن لە جەنگێکی نەخوازراو و لێکدانەوەی هەڵە.

غەززە: لە ناکۆکییەوە بۆ دابڕان

پرسی غەززە دابڕانی سیاسیی نێوان هەردوو وڵاتی قووڵتر کردەوە. لە ئابی ٢٠٢٦، تورکیا ڕایگەیاند کە داوای "ئاگادارکردنەوەی سوور" (Red Notice) لە ئینتەرپول دەکات بۆ دەستگیرکردنی بنیامین ناتانیاهۆ و بەرپرسێکی تری ئیسرائیلی بە تۆمەتی جینۆساید و تاوانی دژی مرۆڤایەتی. ئەم هەنگاوە یاساییە، هاوشانی بڕیاری تورکیا لە ئایاری ٢٠٢٤ بۆ ڕاگرتنی تەواوی بازرگانیی دووقۆڵی (کە قەبارەکەی زیاتر لە ٦ ملیار دۆلار بوو)، ململانێیەکەی بردە ئاستێکی زۆر توندترەوە.

ئایا تورکیا بووەتە "ئێرانی نوێ" بۆ ئیسرائیل؟

بۆ ساڵانێکی زۆر، ئێران بەهۆی بەرنامە ئەتۆمی و مووشەکییەکەیەوە گەورەترین هەڕەشە بوو بۆ سەر ئیسرائیل. بەڵام دۆخی تورکیا جیاوازە؛ تورکیا ئەندامی ناتۆیە، خاوەنی سوپایەکی گەورە و پیشەسازییەکی بەرگریی پێشکەوتووە و لە دەرەوەی سیستەمی ڕۆژئاوا کار ناکات.

بۆیە کێشەکە بۆ ئیسرائیل ئاڵۆزترە؛ تورکیا ڕکابەرێکە کە هەم لە ناوەوە و هەم لە ڕێگەی نیهادە ئەمنییەکانی ڕۆژئاواییەوە کار دەکات.

چوار سیناریۆ بۆ داهاتوو

سنووردارکردن (Containment): دەستوەردانی ئەمریکا بۆ دروستکردنی میکانیزمێکی هەمیشەیی بۆ ڕێگریکردن لە پێکدادان، کە لۆژیکیترین سیناریۆیە بۆ هەموو لایەک.

شەڕی هەژموون: بەردەوامبوونی ململانێی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ئامرازی سیاسی، هەواڵگری و سەربازی لە ناوخۆی سوریا (ئەمەیان پێشبینیکراوترین سیناریۆیە بۆ ماوەی مامناوەند).

ڕووبەڕووبوونەوەی سنووردار: هەڵەیەکی هەواڵگری کە ببێتە هۆی کوژرانی هێزەکانی یەکتر و دروستبوونی پێکدادانی کاتی پێش ئەوەی واشنتن کۆنترۆڵی بکات (ئەمە مەترسیدارترین سیناریۆیە چونکە بەبێ بڕیاری پێشوەختە ڕوودەدات).

ڕووبەڕووبوونەوەی هەرێمی گشتگیر: کاتێک گۆڕەپانی سوریا، غەززە، و لوبنان تێکەڵ دەبن، کە ئەگەری کەمە بەڵام وێرانکەرترینە.

دەرئەنجام: ئایا بەرەو جەنگ دەڕۆین؟ هێشتا نا. بەڵام ئێمە لەبەردەم سەرەتای ململانێیەکی ستراتیژیی نوێداین. پرسیارەکە تەنها غەززە نییە، بەڵکو ئەوەیە: کێ مافی داڕشتنەوەی نەخشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هەیە؟ تورکیا دەیەوێت ببێتە هێزی چەقی ئەم نەخشەیە، لە کاتێکدا ئیسرائیل دەیەوێت باڵادەستیی خۆی بپارێزێت.

نووسینی: پڕۆفیسۆر شاهیر ئەلشاهیر (مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، زانکۆی سان یات سێن لە چین)

سەرچاوە: ئینستیتیوتی سیاسی و ئابووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (MEPEI)