ئۆجەلان بۆ تورکیا: لە پرۆسەی ئاشتی دەکشێمەوە

ئیرادە میدیا

هاوسەرۆکی پەیەدە  ڕایگەیاندووە، شاندێک بە ناوی  ئۆجەلان و حکومەتی تورکیاوە لە دەروازەی نسێبینەوە هاتنە ڕۆژئاوا و لەگەڵ بەرپرسانی ڕۆژئاوا کۆبوونەتەوە، لە ئەنجامدا شەڕەکە ڕاوەستا و ڕێککەوتن ئەنجامدراوە.

غەریب حسۆ، هاوسەرۆکی پەیەدە  لە بەرنامەی "بواری ئازادی"ی چرا تیڤیدا سەبارەت بە وردەکارییەکانی دەستوەردانی ئۆجەلان لە هێرشەکانی سەر ڕۆژئاوای کوردستان و جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی نێوان هەر دوولا کە کاتژمێر 21:00ی ئەمڕۆ بەکاتی ئامەد پەخشکرا، غەریب حسۆ دەڵێت، لە 25ی کانوونی دووەمی 2026 شاندێک لە تورکیاوە لە دەروازەی سنووری نسێبینەوە هاتونەتە قامیشلۆ و بۆ ماوەی چەند کاتژمێرێک لەگەڵ بەرپرسانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری کۆبوونەتەوە.

ئۆجەلان چی بەتورکیا وتووە؟

 ئێمە لێرە پرۆسەیەکی ئاشتیمان دەستپێکردووە،ئەگەر لە سووریا و تورکیا چارەسەری بەدی بێت، ئەوە دەبێتە هۆی چارەسەرییەکی گەورە لە هەموو ناوچەکە، ئێوە هەم لە تورکیا و هەم لە سووریا بوونتان هەیە، لە تورکیا باسی شتێک دەکەن، بەڵام لە سووریا باسی شتێکی تر دەکەن، ئەگەر بەم شێوەیە  بەردەوام بن، من لە پرۆسەکە دەکشێمەوە.

لە پرۆسەی ئاشتی دەکشێمەوە

بەووتەی هاوسەرۆکی پەیەدە، شاندەکە بەبێ ئاگاداری ڕاگەیاندنەکان هاتونەتە ڕۆژئاوا  "ئەو شاندە بە نوێنەرایەتی ئیمراڵی، حکومەت و ئاسایشەوە هاتوون، شاندێکی هاوبەش بوون،  کاتێک هاتون  نامەیەکی ئۆجەلانیان لە گەڵ خۆیان هێناوە،  ئۆجەلان هەڵوێستی بە لایەنی تورکی وتووەو ڕایگەیاندووە: ‌ئێوە گەلی کورد ڕووبەڕووی کۆمەڵکوژی دەکەنەوە، ئێوە گەلی کورد بەرەو قڕکردن دەبەن، ئێمە لێرە پرۆسەیەکی ئاشتیمان دەستپێکردووە، من پێشەنگایەتی ئاشتی دەکەم.،ئێمە دەمانەوێت ئارامی بەرقەرار بێت، چونکە ئەم پرۆسەی ئاشتییە گرێدراوی هەم سوریا و هەم تورکیایە، وڵاتێکی سێیەم بوونی نییە، ئەگەر لە سووریا و تورکیا چارەسەری بەدی بێت، ئەوە دەبێتە هۆی چارەسەرییەکی گەورە لە هەموو ناوچەکە، ئێوە هەم لە تورکیا و هەم لە سووریا بوونتان هەیە، لە تورکیا باسی شتێک دەکەن، بەڵام لە سووریا باسی شتێکی تر دەکەن، ئەگەر بەم شێوەیە  بەردەوام بن، من لە پرۆسەکە دەکشێمەوە، ئیتر تەڤگەری پەکەکە و گەلی کورد چی دەکەن، کاری ئەوانە،  بەڵام من وازی لێدەهێنم".

غەریب حسۆ ڕایگەیاندووە، دۆخە بۆ تورکیا مەترسی بوو، ڕاگرتنی پرۆسەکە دەبووە مەترسییەکی گەورە بۆ تورکیا و وتی: "تورکیا لەو مەترسییە ئاگادارە، لەسەر ئەو بنەمایە شاندەکە هاتوون بۆ ڕۆژئاوا".

"ئەوەی پێشتر ئەحمەد شەرع سەپاندبووی، گۆڕانکاری قبوڵ نەدەکرد، شاندەکە قبوڵیانکرد

بەگوێرەی قسەکانی غەریب حسۆ، هاوسەرۆکی پەیەدە ، ئەو شاندەی لەتورکیاوە هاتوون بۆ ڕۆژئاوا ، داواکارییەکانی ئۆجەلانیان قبوڵ کردووەو دەڵێت: "ئەوەی پێشتر ئەحمەد شەرع سەپاندبووی، گۆڕانکاری قبوڵ نەدەکرد، هەروەها قبوڵی نەدەکرد کە ئێمە شتێکی پێ زیاد بکەین، دەیوت: "دەبێت هێزە سەربازییەکان خویان ڕادەست بکەن، دەبێت هێزەکانی ئاسایش خۆیان تەسلیم بکەن،  دەیوت کورد دەتوانن لە هەفتەیەکدا "دوو"کاتژمێر بە زمانی خۆیان بخوێنن، وەک وانەکانی ئینگلیزی و فەرەنسی. ئێمە داواکاریمان زیاتر لەوە بوو، بەڵام ئەوان قبوڵیان نەدەکرد، بەڵام دوای دەستوەردانی ئۆجەلان و بەرپرسانی باڵای لایەنەکانی باشووری کوردستان، ڕۆژهەڵات و باکوور، بووە هۆی ئەوەی کە داواکارییەکانمان قبوڵ بکرێت، بەڵام دەستوەردانی یەکەم ئۆجەلان ئەنجامیداوە.

هاوسەرۆکی پەیەدە، ئاشکرایکردووە، دوای ئەوەی داواکارییەکانیان لەلایەن ئەو شاندەوە کەهاتوونەتە ڕۆژئاوا قبوڵکراوە، شاندەکەی ڕۆژئاواش  ڕێککەوتنەکەیان قبوڵکردووە.

پرۆسەی ئاشتیی تورکیا و شاندی ئیمراڵی: هەنگاوەکان بۆ چارەسەری کێشەی کورد

پرۆسەی ئاشتی لە نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان  یەکێک بوو لە گرنگترین هەوڵە سیاسییەکان بۆ کۆتاییهێنانی ملمڵانێی چەند دەیەیی، ئەم پرۆسەیە بە تایبەتی لە ساڵانی 2013–2015 دا گەیشتە قۆناغێکی فەرمی، کاتێک دیالۆگێکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەرکردایەتی  پەکەکە  دەستپێکردو ئەو شاندە ناونرا  «شاندی ئیمراڵی» ڕۆڵێکی سەرەکی بینی.

1. بنەمای مێژوویی

کێشەی کورد لە تورکیا سەدەی 20 ەمەوە بەردەوام بووە، بە تایبەتی دوای دروستبوونی کۆماری نوێی تورکیا.

لە 1984 دا پارتی کرێکارانی کوردستان چالاکی چەکداری دەستپێکرد، تورکیا دوچاری شکست و  زیانێکی گەورەی ئابووری و کۆمەڵایەتی بویەوە.

لە ساڵی 2009 دا هەوڵی یەکەم بە ناوی «کردنەوەی دیموکراتیک» دەستپێکرا، بەڵام نەگەیشتە ئەنجامی پایەدار.

2. شاندی ئیمراڵی چییە؟

شاندی ئیمراڵی ناوێک بوو بۆ ئەو گروپە سیاسییەی کە دەچوو بۆ گۆڕەپانی گفتوگۆ لەگەڵ ئۆجەلان
ئەم شاندە پێکهاتبوو لە نوێنەرانی پارتییە کوردییەکان (بە تایبەتی ئەندامانی HDP لەو کاتەداو دەم پارتی ئێستا) و هەندێک کەسایەتیی سیاسی.

1. پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا و شاندی ئیمراڵی: هەنگاوە سیاسییەکان بۆ چارەسەری کێشەی کورد

پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا هەوڵێکی سیاسی بوو بۆ گواستنەوە لە چارەسەری سەربازی بۆ چارەسەری سیاسی بۆ کێشەی کورد، ئەم پرۆسەیە بە تایبەتی لە ساڵانی 2013–2015دا بە شێوەیەکی فەرمی دەستی پێکرد و لەسەر بنەمای گفتوگۆ لەگەڵ  ئۆجەلان کە لە زیندانەکانی ئیمراڵی بوو، دامەزرابوو، هەنگاوە سیاسییەکان بریتی بوون لە ئاگربەست، گواستنەوەی پەیام و هەوڵ بۆ دروستکردنی چوارچێوەی یاسایی بۆ مافە کوردییەکان.

2. ڕۆڵ و کاریگەریی شاندی ئیمراڵی لە پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا

شاندی ئیمراڵی وەک کەناڵێکی نێوەند گیری لە نێوان حکومەتی تورکیا و بزووتنەوەی کوردی ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو، ئەم شاندە بە گواستنەوەی پەیام و ڕێکخستنی دیدارەکان توانی هەستێکی متمانە دروست بکات، بەڵام سنووری دەسەڵات و نەبوونی گرنتی یاسایی وایکرد کاریگەرییەکەی سنووردار بێت.

3. پرۆسەی ئاشتی و دیالۆگی نێوان حکومەتی تورکیا و پەکەکە

دیالۆگ نێوان دوو لا لەسەر بنەمای ئاگربەست و ڕێککەوتنی سەرەتایی بوو، میکانیزمی گفتوگۆ بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و لە ڕێگەی ئیمراڵی بەڕێوەچوو، هەرچەندە قۆناغێکی هێمن بوونی دروستکرد، بەڵام ئاڵۆزی سیاسی و ناوچەیی بەردەوامییەکەی پچڕاند.

4. شاندی ئیمراڵی و هەوڵەکانی چارەسەری ئاشتیانە لە ڕۆژئاوا

گۆڕانکارییەکانی ڕۆژئاوا دوای 2011 کاریگەرییان لەسەر پرۆسەی ئاشتی هەبوو، سەرکەوتنی هێزە کوردییەکان لە سوریا هاوکێشەی سیاسی نوێی دروستکرد کە هەڵوێستی ئەکتەرەکانی تورکیا گۆڕی. بەم شێوەیە، پەیوەندی نێوان ناوخۆ و ناوچە ئاڵۆزتر بوو.

5. لە ئیمراڵیەوە بۆ ڕۆژئاوا: 

پرۆسەی ئاشتی تەنها بابەتێکی ناوخۆیی نەبوو؛ بەڵکو پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە هاوکێشە ناوچەییەکانەوە هەبوو، خوێندنەوەی سیاسی پیشان دەدات کە بەرژەوەندییە ستراتیژیکەکان ڕۆڵێکی بڕیاریدەر دەبینن لە سەرکەوتن یان شکستی پرۆسەکە.

6. کاریگەریی پرۆسەی ئاشتی لەسەر ڕۆژئاوا و هاوکێشە ناوچەییەکان

پرۆسەی ئاشتی کاریگەریی لەسەر پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ سوریا و لایەنە ناوچەییەکان هەبوو، دۆخی ئاسایشی سنووری باشووری تورکیا و گەشەی هێزە کوردییەکان لە سوریا، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر بەردەوامی گفتوگۆکان هەبوو.

7. دیالۆگ، نێوەنگیری و ئاشتی: 

ستراتیژیی شاندی ئیمراڵی لەسەر بنەمای دروستکردنی متمانە و هەنگاوی قۆناغی دامەزرابوو، بەڵام نەبوونی چوارچێوەیەکی فەرمی و یاسایی بۆ پاراستنی پرۆسەکە، لاوازییەکی سەرەکی بوو.

8. چاوەڕوانی و سنوورەکانی پرۆسەی ئاشتی لە ئاستی ناوخۆی تورکیا

لە ئاستی ناوخۆ، جیاوازیی بۆچوون لە نێوان پارتە سیاسییەکان و بەرپرسانی حکومەت هەبوو، هەروەها گۆڕانی بارودۆخی سیاسی و هەڵبژاردنەکان کاریگەرییان لەسەر ئاراستەی پرۆسەکە هەبوو.

9. ئەنجام و کاریگەریی ناوچەیی پرۆسەی ئاشتی: لە تورکیا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ئەزموونی پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا نیشانیدا کە چارەسەری سیاسی بۆ ململا درێژخایەنەکان پێویستی بە گرنتی یاسایی، پشتگیریی کۆمەڵایەتی و هاوسەنگیی ناوچەیی هەیە، هەرچەندە پرۆسەکە بە ئەنجامێکی کۆتایی نەگەیشت، بەڵام وەک نموونەیەکی گرنگ بۆ دیالۆگ و نێوانجی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەمێنێت.

هەنگاوەکانی پرۆسەی ئاشتی

2013 – تورکیا / ئیمراڵی: دەستپێکی گفتوگۆ نێوان حکومەتی تورکیا و شاندی ئیمراڵی

2013–2014 – ئیمراڵی / زیندان: پەیوەندی نێوان حکومەت وئۆجەلان

2014 – تورکیا / ناوخۆ و زیندان: دامەزراندنی دیالۆگ نێوان حکومەتی تورکیا وپەکەکە

2014–2015 – ئیمراڵی / ڕۆژئاوا: هەوڵەکانی شاندی ئیمراڵی بۆ چارەسەری ئاشتی

2015 – تورکیا / ناوخۆ و ناوچەکە: هەڵسەنگاندنی گەشە و پەیوەندی نێوان ناوخۆ و ناوچەکە

2015 – ڕۆژئاوا / تورکیا: کاریگەری لەسەر ڕۆژئاوا و هاوکێشە ناوچەییەکان

2015 – تورکیا / ناوخۆ: هەڵسەنگاندنی یاسایی و پشتگیری کۆمەڵایەتی

2015 – تورکیا / ناوخۆ و ناوچە: بەرهەمهێنانی چارچوبی درێژخایەن بۆ دیالۆگ و نێوانجی

پرۆسەی ئێستای ئاشتی لە تورکیا: کات و شوێن: 2026 – تورکیا / ئیمراڵی / ناوخۆ

گفتوگۆکان بە شێوەی ناوەندی و لەگەڵ شاندی ئیمراڵی دەستپێکرد.

ڕۆڵی شاندی ئیمراڵی:

بەرهەمهێنانی دیالۆگ و متمانەسازی نێوان حکومەت و پەکەکە.

دامەزراندنی میکانیزمێکی گفتوگۆ بۆ گواستنەوەی پەیامە سیاسییەکان.

کات و شوێنی پەیوەندیداری ناوچەیی:

ڕۆژئاوا و سنووری باشووری تورکیا – پرۆسە کاریگەرییەکی ناوچەیی هەبوو، بە تایبەتی لە گەشە و ڕووکاری هێزە کوردییەکان.

چاوەڕوانی و چالاکی ئێستا:

پرۆسەکە هێشتا بە شێوەی فەرمی بەردەوامە، چاوەڕوان کراوە پشتگیری یاسایی و گەشەی سیاسی بۆ بەردەوامی پرۆسە هەبێت.

نمونەی کۆتایی (ئێستای):

ئێستا پرۆسە بە شێوەیەکی ناوخۆ و ناوچەیی هەوڵدەدات بە سەرکەوتن، بەڵام هەندێک جار کێشە بۆ پرۆسەکە دروست دەکرێت. 

27ی شوبات دوای تەوقەیەکی دەوڵەت باخچەلی لەگەڵ هاوسەرۆکی فراکسیۆنی دەم پارتی، عەبدوڵا ئۆجەلان ڕێبەری کورد و پەکەکە لە زیندانی ئیمرالییەوە بانگەوازی ئەنجامدانی پرۆسەی ئاشتی کرد و ڕایگەیاند گەر مەبەست بێت و ڕێگەی بدەن، دەتوانێت زەمینەی چەکداری بگۆڕێت بۆ زەمینەی کاری سیاسی و خستنە سەر ڕێی پرۆسەی ئاشتی.

دوای ئەو بانگەوازییە لە ڕێگەی شاندەکانی ئیمرالییەوە قۆناغەکانی پرۆسەی ئاشتی دەستیان پێکرد، لە کۆنگرەی 12 دا پەکەکە هەڵوەشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و بەدوایشیدا قۆناغی یەکەم و دووەمی پرۆسەکە  بە لەناوبردنی چەک دەست پێکرد.

لەبەرامبەردا و لە تورکیا، داوای بەدەمەوە چوونی بانگەوازییەکە لەلایەن بەرپرسانی هەرە باڵای حکومەتی تورکیاوە کرا، هەر لە چوارچێوەی بەدەنگەوە هاتنی بانگەوازیەکە و لە پەراوێزی پەرلەمانی وڵاتەکەدا لیژنەی "هاوپشتی نیشتمانی و برایەتی و دیموکراسی" پێکهات کە بریتین لە نوێنەرانی سەرجەم فراکسیۆنەکانی پەرلەمانی تورکیا و تائێستا چەندین کۆبوونەوە و گفتوگۆیان سەبارەت بە پرۆسەکە ئەنجامداوە.