خولی شەشەم درێژترین و قورسترین؛ دوو ساڵ بەسەر بێدەسەڵاتیی سندوقەکانی دەنگدان لە هەرێمی کوردستان تێپەڕدەبێت

لە کابینەی یەکەمەوە تا تێپەڕبوونی دوو ساڵ بەسەر هەڵبژاردندا؛ چۆن دیموکراسیی پشکپشکێنە لە کوردستان تووشی پەککەوتنی بنەڕەتی بووە؟

ئەمڕۆ کە دوو ساڵ بەسەر پرۆسەی هەڵبژاردن و دەنگدانی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستاندا تێپەڕدەبێت و هاوکاتە لەگەڵ یادکردنەوەی ڕۆژژمێری ئەو خولە، دۆخی سیاسیی هەرێمی کوردستان لە دۆخێکی هەستیار و بێوێنەدا دەژیت، چونکە ئەم ماوە درێژە تەنها ژمارەیەکی وشک نین، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ململانێ، قەیرانی شێوازی حوکمڕانی و بنەما یاساییەکانن کە پرۆسەی سیاسییان خستووەتە ژێر پرسیارێکی گەورەوە.

 لە هەرێمی کوردستاندا، نەبوونی دەستوورێکی جێگیر و سەقامگیر هەمیشە وایکردووە کە پێداگری بۆ پێکهێنانی حکومەت و جێبەجێکردنی ئیرادەی هاووڵاتییان جدی نەبێت، ئەم نەرمییە یاساییە بۆشاییەکی گەورەی دروستکردووە کە ڕێگە بە لایەنە سیاسییەکان دەدات گفتوگۆ و دانوستانەکان بێ هیچ سنوور و ئاسۆیەکی ڕوون درێژ بکەنەوە، بە جۆرێک کە مێژووی حوکمڕانیی هەرێم لە دوای ساڵی ١٩٩٢ و پێکهێنانی یەکەم کابینەی حکومەت بە سەرۆکایەتی فوئاد مەعسوم کە لەو کاتەدا تەنها ٤٦ ڕۆژی خایاند، ئێستا گەیشتووەتە قۆناغێک کە تەنها چەند مانگێک نەبووە، بەڵکو بۆوەتە دوو ساڵی تەواو لە چەقبەستوویی و بێسەرەوبەرەیی کارگێڕی کە لە هیچ خولێکی تری پێشوودا وێنەی نەبووە.

 پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستاندا هەمیشە بە تەواوی بەند بووە بە ڕێککەوتنی دوو هێزی سەرەکی و دەسەڵاتدار، واتە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، کاتێک ئەم دوو هێزە لەسەر دابەشکردنی پۆستەکان، داهاتە گشتییەکان، یان هەژممون و زۆنە کارگێڕییەکان تووشی ناڕێکی و ناکۆکی دەبن، پرۆسەی گشتی بە تەواوی پەکی دەکەوێت و هیچ میکانیزمێکی ناوخۆیی نییە کە بتوانێت ئەم هاوکێشەیە تێکشکێنێت، چونکە مۆدێلی دیموکراسیی پشکپشکێنە کە لە ڕابردوودا بە شێوازێک بەڕێوەدەچوو، لەم قۆناغەدا بە تەواوی تووشی داڕمان و پەککەوتنی سیستماتیکی بووە و نەیتوانیوە وەڵامگۆی پێویستییەكانی کۆمەڵگە و دەرەنجامی سندوقەکانی دەنگدان بێت.

کاتێک سەیری قۆناغە مێژووییەکانی پێکهێنانی کابینەکانی ڕابردوو دەکەین، دەبینین کە قەیرانەکان لە خولێکەوە بۆ خولێکی تر قووڵتر بوونەتەوە و کاتی پێکهێنانی کابینەکان لە چەند مانگێکی کورتەوە بۆ سەدان ڕۆژ هەڵکشاوە، بۆ نموونە لە خولی دووەمدا کە تایبەت بوو بە پرۆسەی یەکگرتنەوەی ئیدارەکانی هەولێر و سلێمانی، پێکهێنانی کابینەی پێنجەم بە سەرۆکایەتی نێچیرڤان بارزانی لە ساڵی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٦ نزیکەی ٤٦٢ ڕۆژی خایاند، کە لەو کاتەدا درێژترین ماوەی چەقبەستوویی بوو، پاشان لە خولی سێیەمدا لە ساڵی ٢٠٠٩دا بەهۆی ڕێککەوتنی ستراتیژی نێوان هەردوو حیزبی سەرەکی پرۆسەکە لە ماوەی ٩٥ ڕۆژدا یەکلاکرایەوە، بەڵام لە خولی چوارەمدا لە ساڵی ٢٠١٣دا بەهۆی دەرکەوتنی هێزی نوێی وەک بزووتنەوەی گۆڕان و ململانێ چڕەکان ماوەکە بۆ ٢٧٠ ڕۆژ درێژبووەوە، لە خولی پێنجەمیشدا لە ساڵی ٢٠١٨دا پێکهێنانی کابینەی نۆیەم بە سەرۆکایەتی مەسرور بارزانی نزیکەی ٢٨٣ ڕۆژی پێچوو، بەڵام خولی شەشەمی ئێستا ئەمڕۆ دوو ساڵی تەواوی بەسەردا تێدەپەڕێت و ژمارەی ڕۆژەکانی گەیشتووەتە ٧٢٧ ڕۆژ، هەموو پێوەرە مێژووییەکانی تێپەڕاندووە و بووەتە مەترسیدارترین قۆناغی سیاسی، چونکە ئەم درێژبوونەوە بێپایانە ڕەنگدانەوەی قووڵبوونەوەی ململانێ دوو جەمسەرییەکەیە لە کوردستاندا بە بێبوونی هیچ هێزێکی سێیەم یان ناوبژیوانێکی کاریگەر کە بتوانێت هاوسەنگییەکە ڕابگرێت و دۆخەکە لەو بنبەستە دەربکات، و ئەمەش دەرخەری ئەو ڕاستییەیە که میکانیزمە حوکمڕانییەکان پێویستیان بە داڕشتنەوەی بنەڕەتی و ڕیشەیی هەیە.

زیانەکانی ئەم بارودۆخە نائاساییە ڕاستەوخۆ دەکەوێتە مل پرۆسەی دیموکراسی و متمانەی گشتی هاووڵاتییانەوە، چونکە مانەوەی حکومەتێک وەک کابینەی کاربەڕێکەر بۆ ماوەیەکی ناپێویست و درێژخایەن مانای ئەوەیە که دامەزراوە فەرمییەکان بە دەسەڵاتێکی کەمکراوەوە بەڕێوەدەچن و ناتوانن بڕیاری ستراتیژی و گرنگ بدەن، ئەمەش شەرعییەتی سندوقەکانی دەنگدان لە باوەڕی خەڵکدا لاواز دەکات چونکە هاووڵاتی بە ئومێدی گۆڕانکاری، چاکسازی و باشترکردنی ژیان و گوزەرانی خۆی دەچێتە سەر سندوقەکانی دەنگدان، کەچی لە بەرامبەردا دەبینێت کە دوای تێپەڕبوونی سەدان و هەزاران ڕۆژ، هێشتا هەمان دەموچاوە کۆنەکان بە دەسەڵاتی کاربەڕێکەری بەردەوامن لە بەڕێوەبردنی جڵەوی وڵات و لایەنە سیاسییەکان ناتوانن لەسەر یەک مێز ڕێککەوتن بکەن، کە ئەم دیاردەیەش هۆکاری سەرەکی و ڕیشەییە بۆ دابەزینی بەرچاوی ڕێژەی بەشداریی جەماوەری لە هەڵبژاردنە یەک لەدوای یەکەکاندا و ساردبوونەوەی تەواوی دەنگدەران لە پرسە نیشتمانییەکان، بە جۆرێک کە ئەگەر بڕیار نەدرێت چاکسازیی ڕیشەیی لە یاساکان و شێوازەکانی بەڕێوەبردندا بکرێت، ئەوا ئەم قەیرانە قووڵە بنەمای متمانەی نێوان هاووڵاتی و قەوارەی هەرێمی کوردستان زیاتر لەوەی هەیە دەلەرێنێتەوە و داهاتووی دیموکراسی دەخاتە ژێر مەترسییەکی گەورەوە.