ئۆجەلان لە دەوڵەتەوە بۆ کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی و پاشان ئینتیگراسیۆن

ئیرادە میدیا

ئۆجەلان ئەو سەرکردە کوردەی بەردەوام لە نێوان هێڵە بەزۆر داسەپێندراوەکاندا هێڵی سێیەم بۆ کورد و شۆڕشەکەی دروست دەکات.

تورک دەڵێت "دەوڵەت نەتەوە"، ئیمرالی دەڵێت کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی و ئیتیگراسیۆن .

ئەم چەمکانە چین و بە چ واتایەک دێن ، بۆ سەرکردە کوردە زیندانی کراوەکە بەردەوام پێداگری لە جێبەجێ کردنیان دەکات ؟

تانە و تەشەر لە پرۆژەکەی ئۆجەلان هیچ ڕاستیەکیان تێدایە یان تێگەشتنەکان هێشتا نەگەشتونەتە ئەو ئاستەی ئۆجەلان لە زیندانەوە پێی گەشتووە ؟ 

لە دەوڵەتەوە بۆ کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی و پاشان ئینتیگراسیۆن.

عەبدوڵا ئۆجەلان کێیە؟

عەبدوڵا ئۆجەلان (ناسراو بە "ئاپۆ")، لە 4ی نیسانی 1949 لە گوندی ئامارای سەر بە پارێزگای ڕحا یان (ئورفە) لە باکووری کوردستان لەدایک بووە و دەرچووی کۆلێژی زانستە سیاسییەکانی زانکۆی ئەنقەرەیە ، هەر لەو دەمەدا تێکەڵی جووڵانەوە چەپەکان ئەو کاتی نێو تورکیا دەبێت و لەساڵی 1987 و لەگەڵ کۆمەڵێک هاوڕێی، پارتی کرێکارانی کوردستان پەکەکە دادەمەزرێنێت.

شۆڕشی چەکداری: 

عەبدوڵا ئۆجەلان لە دوای دروستکردنی پەکەکە و بە 10 واتا لە ساڵی 1984، پارتەکەی بە تەقاندنی یەکەم فیشەک بە ڕووی دەسەڵاتی ئەو کاتی تورکیا شۆڕشی چەکداری دەست پێدەکەن، بەڵام دوای 15ساڵ لە هەڵگیرسانی ئەو شۆڕشە و لە ١٥ی شوباتی1999لە پڕۆسەیەکی هەواڵگری نێودەوڵەتیدا لە نایرۆبی (کینیا) دەستگیرکرا و ڕادەستی تورکیا کرایەوە ، لەو کاتەوە تا ئێستا لە زیندانی تاکەکەسی لە دوورگەی "ئیمراڵی"دایە. لەوێ زیاتر لە 40 بەرگی کتێب و پارێزنامەی نووسیوە و گۆڕانکاری بنەڕەتی لە ئایدۆلۆژیای خۆیدا ئەنجامداوە .

 ژمارەی ئەندام و لایەنگرانی پەکەکە و ئۆجەلان چەند و چۆنن؟

دیاریکردنی ژمارەیەکی وردی لایەنگرانی ئەو فێرگە سیاسی و فیکری سەربازییە مەحاڵە، چونکە ئەم ڕەوتە تەنها پارتێکی سیاسی نییە، بەڵکو فێرگەیەکی فیکری و لەهەمان کاتیشدا کۆمەڵایەتییە کە ملیۆنان لایەنگر و هەوادار ئەژمار دەکرێت .

لە باکورەوە " دەم پارتی " نوێنەرایەتی رەوتەکەی دەکەن کە بە ملیۆنان هاوڵاتین و لە ڕۆژئاوای کوردستان زۆرینەی ڕەهای گەلی کورد سیستەم و خۆبەڕێوەبەریەکەیان لەسەر فیکری ئۆجەلان دامەزراوە، لە باشوری کوردستان ئەگەر لە پلەکانی یەکەم و دووەم نەیەت بە هۆی بوونی دوو پارتی دەسەڵاتداری دیکەی کوردییەوە ئەوا لە ڕووی لایەنگر یان ئینتیمایی بوون بۆ ئەو ڕەوتە لە پلەکانی سێیەم دێت، هاوکات لە ڕۆژهەڵاتەوە پارتی ژیانی ئازادی کوردستان هەیە کە تا ئێستا تاکە هیوای ڕۆژهەڵاتیەکانە بۆ بە دەستهێنانی ئازادی و ڕۆژهەڵاتیەکان بە چاوی هیواوە لەو پارتە دەڕوانن.

جیا لە ڕێکخستنەکانی پارتەکەی ئۆجەلان لە بەشەکانی کوردستان ، ئەم تەڤگەرە کوردییە هەزاران گەریلای چەکداری لە چیاکان، هەزاران کادری سیاسی لە ئەوروپا و هەر چوار پارچەکە هەیە و تاکە پارتی کوردییە کە دەتوانێت لە هەر چوار بەشی کوردستانەوە بە یەک ئاراستەی سیاسی و فکری کاری سیاسی و سەربازی ئەنجام بدات ، بەوەش دەتونرێت بوترێت کە ڕەوتەکەی ئۆجەلان یەکەمین و ڕێکخراوترین ڕەوتی کوردییە لە هەر چوار بەشی کوردستان کە بەیەک ئایدۆلۆژیاوە کاری خۆی دەکات و زۆرترین دەرەنجامی بۆ کورد لە پارچە جیاوازەکان هەبووە ئەوە سەرەڕای زۆرترین فشار و هێرشی سەربازی و ئابڵوقەی سیاسی و ئابوری و تەکنەلۆژی بۆ سەریان.

 ئۆجەلان توانیویەتی چی بۆ کورد بکات ؟

یەکەم : زیندووکردنەوەی شوناس  

لە کاتێکدا دەوڵەتی تورکیا دەیگوت "کورد بوونی نییە"، ئەو کوردایەتی کردە ناسنامەیەکی جیهانی .

دووەم : شۆڕشی ژنان

ئۆجەلان فەلسەفەی "ژنۆلۆژی" (زانستی ژن)ی داهێنا. ئێستا ژنانی کورد لە ڕیزی پێشەوەی جەنگ و سیاسەتدان، کە ئەمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا یەکێکە لەو گۆڕانکاریانەی ئەستەم بوو ڕووبدات یان هیچ کەسێک بتوانێت ئەو گۆڕانکارییە دروست بکات.

سێیەم : کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی

 گۆڕینی ئامانجی کورد لە "دەوڵەت-نەتەوە"(کە زۆرجار تووشی شەڕ دەبێت) بۆ "سیستەمێکی کۆمەڵایەتی" کە تێیدا کورد و گەلانی تر بتوانن پێکەوە بژین بەبێ گۆڕینی سنوورەکان.

چوارەم : نێودەوڵەتیکردنی دۆزی کورد: 

ئەم ناساندنە وایکرد کورد تەنها وەک "قوربانی" نەبینرێت، بەڵکو وەک هێزێکی خاوەن پڕۆژە بۆ دیموکراسی لە جیهاندا بناسرێت.

ئەو چوار خاڵە ئەوە دووپات دەکەنەوە کە ئۆجەلان تەنها پارتێکی چەکداری دروست نەکردووە، بەڵکو کۆمەڵگەیەکی نوێی کوردی دروست کرد، کە لەسەر بنەمای خۆبەڕێوەبەری و ئیرادەی سیاسی بنیاد نراوە.

ئۆجەلان لە دروستکردنی دەوڵەتەوە بۆ کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی:

کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک :  ئەو مۆدێلە سیاسی و کۆمەڵایەتییەیە کە عەبدوڵا ئۆجەلان، ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکە، وەک جێگرەوەیەک بۆ سیستەمی "دەوڵەت-نەتەوە" پێشنیاری کردووە. ئەم تیۆرییە زیاتر لە دوای ساڵانی 2000 و لە ئەنجامی گۆڕانکاریی فیکریی ئۆجەلان لە زیندانی ئیمرالی گەڵاڵە بوو.

بە کورتی، ئەم مۆدێلە هەوڵێکە بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگا لە خوارەوە بۆ سەرەوە، بەبێ ئەوەی ئامانجی دروستکردنی دەوڵەتێکی نوێ بێت.

لێرەدا تێڕوانینە سەرەکییەکانی ئەم بابەتە ڕوون دەکەینەوە:

1. بنەما سەرەکییەکانی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک

ئەم سیستەمە لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی ڕاوەستاوە:

دیموکراسیی ڕاستەوخۆ :  لەم سیستمەدا بڕیارەکان لە ناوەندێکی سەرچاوە ناگرن، بەڵکو لە کۆمۆنەکان، گەڕەکەکان و گوندەکانەوە دەست پێ دەکەن. خەڵک خۆیان لە ڕێگەی ئەنجومەنە ناوخۆییەکانەوە کاروباری خۆیان بەڕێوە دەبەن.

ئازادیی ژن  :  ئۆجەلان پێی وایە تا ژن ئازاد نەبێت، کۆمەڵگا ئازاد نابێت. لەم مۆدێلەدا ژن ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت و سیستمی "هاوسەرۆکایەتی" (ژنێک و پیاوێک پێکەوە) یەکێکە لە دیارترین نیشانەکانی. 

ئیکۆلۆژی و پاراستنی ژینگە: لەم تیۆرەدا پاراستنی سروشت تەنها دروشم نییە و نابێت ، بەڵکو بەشێکە لە ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی. هاوکات ئەم تیۆری و سیستمە ڕاستەوخۆ دژایەتیی ئەو سیستەمانە دەکات کە تەنها لە پێناو قازانج سروشت تێک دەدەن.

2. جیاوازی لەگەڵ "دەوڵەت-نەتەوە"

ئۆجەلان ڕەخنەیەکی توند لە مۆدێلی دەوڵەت دەگرێت و پێی وایە دەوڵەت بووەتە هۆی شەڕ، نەتەوەپەرستی و چەوساندنەوە، ئۆجەلان دەڵێت ناکرێت و نابێت دەسەڵات ، دەسەڵاتێکی ناوەندی و لەوێشەوە سیستمی یەک ئاڵا و یەک زمان و یەک نەتەوە بەزۆر داسەپێدرێت بۆ سنور گەلێک کە تێیدا چەندان گەل و نەتەوە و ئاین و کەلتوری جیاوازهەبن . 

ئۆجەلان پێی وایە کێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە (شەڕی نەتەوەیی و ئایینی) بە دروستکردنی دەوڵەتی نوێ چارەسەر نابن، چونکە دەوڵەت خۆی سەرچاوەی کێشەیە. ئەو دەڵێت:

"ئێمە پێویستمان بە دەوڵەتێکی کوردی نییە، بەڵکو پێویستمان بە کوردێکی ئازاد و کۆمەڵگایەکی دیموکراتیک هەیە کە بتوانێت لەگەڵ گەلانی تریش لە (عەرەب، تورک، فارس، ئاشووری و...هتد ) پێکەوە بە ئاشتی بژین .

ڕۆژئاوای کوردستان وەک چەقی ئەو سیستم و تیۆریە پراکتیزە کراوەی ئۆجەلان باسی دەکات :

دیارترین شوێن کە ئەم تیۆرییەی تێدا جێبەجێ دەکرێت، باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (ڕۆژاڤا)یە. لەوێ سیستەمی "خۆبەڕێوەبەری" لەسەر بنەمای ئەنجومەنەکان، بەشداریی چالاکانەی ژنان و پێکەوەژیانی پێکهاتە جیاوازەکان دامەزراوە، کە ڕاستەوخۆ لە فیکری کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیکەوە سەرچاوەی گرتووە.

 بە کورتی "کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک" هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی دەسەڵات بۆ ناو دەستی خەڵک و دوورکەوتنەوە لە ململانێی خوێناوی لەسەر دەسەڵاتی دەوڵەت.

ئینتیگراسیۆن 

دواهەمین چەمکی ئۆجەلان لە ئیمرالییەوە " ئینتیگراسیۆنە " ئەم چەمک و تیۆرییە چیە و بە چ مانایەک دێت ؟

چەمکی ئینتگراسیۆن  یان "تێکەڵبوون" گونجانی دیموکراتیک" لە فیکری نوێی عەبدوڵا ئۆجەلاندا، یەکێکە لە ئاڵۆزترین و گرنگترین باسەکان. ئەم چەمکە بە مەبەستی ڕوونکردنەوەی پەیوەندی نێوان "کۆمەڵگای دیموکراتیک" و "دەوڵەت" بەکاردێت.

بە کورتی، ئینتگراسیۆن لێرەدا بە واتای توانەوە لە ناو دەوڵەتدا نایەت، بەڵکو بە واتای دۆزینەوەی فۆرمولەیەکە بۆ ئەوەی سیستەمی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک و سیستەمی دەوڵەت پێکەوە بژین، بەبێ ئەوەی یەکتری لەناو ببەن.

ڕەهەندە سەرەکییەکانی ئینتیگراسیۆن چیە ؟ 

ئینتگراسیۆن وەک "چارەسەری سیاسی"

ئۆجەلان لە نامەکانی ئەم دواییەیدا جەخت دەکاتەوە، کە کورد یان گەلانی ئازادیخواز نابێت تەنها لە دەرەوەی دەوڵەت بمێننەوە یان تەنها دژی دەوڵەت شەڕ بکەن. ئینتگراسیۆنی دیموکراتیک واتە:

داننان بە سنوورە سیاسییەکانی ئێستای دەوڵەتان.

کارکردن بۆ گۆڕینی دەستووری دەوڵەت بە شێوەیەک کە شەرعیەت بدات بە خۆبەڕێوەبەریی گەلان.

دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان دەسەڵاتی ناوەندی (دەوڵەت) و ئیرادەی خۆجێیی (کۆمۆنەکان

ئینتگراسیۆنی دیموکراتیک: یەکێتییەکی ئارەزوومەندانەیە کە تێیدا هەموو لایەک ناسنامەی خۆیان دەپارێزن.

پێویستە کورد و پێکهاتەکانی تر وەک "نەتەوەیەکی دیموکراتیک" لە ناو چوارچێوەی دەوڵەتدا بن، بەڵام بە زمان، پەروەردە و سیستەمی پاراستنی خۆیانەوە.

هێڵی سێیەمی ئۆجەلان لە نێوان هێڵە بەزۆرداسپێندراوەکان

هاوکێشەی "دەوڵەت + دیموکراسی"

ئەم چەمکە هەوڵێکە بۆ تێپەڕاندنی ئەو بنبەستەی کە دەڵێت "یان دەبێت دەوڵەتی سەربەخۆت هەبێت، یان دەبێت کۆیلەی دەوڵەت بیت". ئۆجەلان پێشنیاری مۆدێلێکی سێیەم دەکات:

دەوڵەت وەک دەزگایەکی ئیداری و یاسایی دەمێنێتەوە، بەڵام بوار بۆ کۆمەڵگا چۆڵ دەکات تا خۆی بەڕێوە ببات. ئینتگراسیۆن لێرەدا واتە ئەو پردە یاسایی و سیاسییەی کە ئەم دوو سیستەمە بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئۆجەلان لە نامەکانی ئەم دواییەدا و پێداگریەکانی لە جێبەجێکردنی ئەم تیۆرییە لە خۆڕا نەبوو بەڵکو سیاسەتێکی ناوازە و ستتراتیژی لە پشتەوە بوو ئەوانیش .

دوورکەوتنەوە لە شەڕی نەتەوەیی: بۆ ئەوەی ڕێگری بکرێت لە شەڕی ناوخۆیی و نەتەوەیی لە ناوچەکەدا، ئۆجەلان دەیەوێت بڵێت دەکرێت بێ گۆڕینی سنوورەکان، کورد بگاتە مافەکانی.

خستنە بەردەمی پڕۆژە بۆ دەوڵەتان: ئەمە جۆرێکە لە ئامادەیی بۆ گفتوگۆ. بە دەوڵەتانی وەک تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا دەڵێت: "ئێمە نامانەوێت دەوڵەتەکەتان هەڵوەشێنینەوە، بەڵکو دەمانەوێت لە ڕێگەی ئینتگراسیۆنی دیموکراتیکەوە سیستەمەکە بگۆڕین بۆ سیستەمێکی دادپەروەر".

پاراستنی دەستکەوتەکان: بە تایبەت لە ڕۆژاڤا، ئەم چەمکە بەکاردێت بۆ ئەوەی مۆدێلی خۆبەڕێوەبەری لەگەڵ دەوڵەتی سووریا (لە داهاتوودا) بگونجێنرێت بەبێ ئەوەی دەستکەوتە دیموکراتییەکان لەدەست بدرێن.

بە کورتی، ئینتگراسیۆنی دیموکراتیک واتە: "پێکەوەژیانی دوو سیستەمی جیاواز (دەوڵەت و کۆمەڵگای ئازاد) لە ژێر چەتری دەستوورێکی دیموکراتیکدا".