دۆخەکە چارەنوسسازە؛ چی بۆ کورد لە ناوچەکە بەڕێوەیە؟

ناوەندی هەواڵ

وادیارە گۆڕانکارییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێندە خێران خوێندنەوەکانیش فریا ناکەون و زۆرجار نایپێکن، پێش ئەوەی جەنگی ئێران سەرهەڵبدات، لە سوریا گۆڕانکاری ڕوویدا، هەر ئەمەش رێگای بۆ دەستێوەردانی تورکیا و پاشان ئیسرائیل خۆشکرد، ئەمەش وایکرد تورکیا ترسی لە گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە هەبێت و لە تشرینی یەکەمی 2024 پرۆسەیەکی بە ناوی "تورکیای بێ تیرۆر دەستپێکرد" کە تائێستاش سەرەڕای هەنگاوەکانی کورد هیچ هەنگاوێکی دیاری دەوڵەتی لە تورکیا لێنەکەوتووەتەوە.

دۆخی کورد لە هەر چوار پارچەکە

لە سوریا بەهۆی گۆڕانکارییەکان و لاوازبوونی ئێران، دۆخەکە بۆ کورد زۆر ئاڵۆز بووە، بەشێکی زۆری ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کورد کە بەشێکی زۆریان عەرەبی بوون، بەهۆی هەڵگەڕانەوەی هۆزە عەرەبەکان لە هەسەدە لە دەستدران، ئێستا کورد لەوێ لە خەمی ئەوەدایە ئەو ناوچانە بپارێزێت کە زۆرینە کوردن و تا ڕادەیەک پاراستوونی، زۆر لێکدانەوە بۆ ئەمە دەکرێت، بەشێک ئەمریکا و سیاسەتەکانی بە هۆکار دەزانن، بەشێکی تر کورد خۆی بەهۆی ئەوەی نەیتوانیوە واقیعەکە بخوێنێتەوە.

لە باشور هەرچەندە قەوارەیەکی یاسایی و دەستوورییە، بەڵام ترسەکان بۆ دووبارەبوونەوەی ئەوەی لە سوریا روویدا کەم نین، لە کاتێکدا کورد پەرتەوازەیە و نەیتوانیوە لەم بەشە کە زیاتر لە 35 ساڵە ئازادکراوە هێزێکی یەکگرتووی هەبێت، هەر ئەوەش وادەکات چاودێران پێیان وابێت ئەوەی لەکاتی ریفراندۆمەکە روویدا لە 2017 و ئەمریکا پشتی لە کورد کرد رەنگە دووبارە ببێتەوە.

رۆژی دووشەممە تۆم باراک نێردە تایبەتەکەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا دێتە عێراق، بڕیار وایە جگە لە لێپرسراوانی باڵای عێراق کە پرسی چەکدانانی گرووپەکانیان لەگەڵدا باس دەکات، لێپرسراوانی باڵای هەرێمی کوردستان لەوانەش مەسعود بارزانی و بافڵ تاڵەبانی ببینێت، زانیاریی نافەرمیش هەیە کە هەر لە هەولێر چاوی بە مەزڵوم عەبدی فەرماندەی هەسەدە دەکەوێت، ئەمەش دەریدەخات بەلای نوێنەرەکەی سەرۆکی ئەمریکاوە پرسی رۆژئاوا و باشوری کوردستان پێکەوە گرێدراون، بۆیە هەر خوێندنەوەیەک بۆ ئەم دۆخە رەنگە وەک خۆی دەرنەچێت.

لە رۆژهەڵاتیش حزبە کوردییەکان هەرچەندە لە سەرەتای جەنگی ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل لە کۆتایی شوباتی ئەمساڵ، بەرەیەکیان پێکهێنا، بەڵام بەهۆی مانەوەی سیستمی دەسەڵات لە ئێران ئەم هاوپەیمانییە تا ئێستا هیچ هەنگاوێکی نەناوە، ئەوەتا ئەمریکا و ئێرانیش دەیانەوێت رێکبکەون، بەڵام وادیارە ئیسرائیل رێککەوتنەکەی بەدڵ نییە، چونکە ئەو لەگەڵ گۆڕینی رژێمی ئێراندایە و بە مەترسیی دەزانێت، جگە لەوەی ئیسرائیل ئێستا لەگەڵ تورکیا شانیان لەیەک گیرکردووە، بەتایبەتیش لە سوریا، دواتریش لە ئێران، بەهۆی ئەوەی زانیارییە رۆژنامەوانییەکان باس لەوە دەکەن، پلانی ئیسرائیل بۆ چەکدارکردنی حزبە کوردییەکان و بەکارهێنانیان دژ بە دەسەڵاتی ئێران، لەلایەن تورکیاوە تێکدراوە.

ئەم هەموو پلانە ژێر بەژێر و پرسە ئاڵۆزانە دەریدەخەن، روون نییە لە داهاتوو پلانی کام وڵات سەردەگرێت و چی روودەدات، ئیسرائیل لەم کاتەدا لەگەڵ مانەوەی ئێران و تورکیا بە بەهێزی نییە، ئەمریکا بە پێچەوانەوە سیاسەتی وا دەردەکەوێت زیاتر ڕوو لە دەوڵەتە ناوەندییەکانە، هەر ئەم دژییەکیەش دەریدەخات دۆخێکی ئاڵۆز بۆ ناوچەکە و بەتایبەت بۆ کرد بەڕێوەیە، رەنگە هەر ئەمەش هۆکار بێت پەیتا پەیتا سەرکردەکانی کورد داوای یەکڕیزی دەکەن، هەرچەندە خۆیان لە بنەڕەتدا وادیارە لە مەترسی دۆخەکە گەیشتوون، بەڵام هەنگاوەکانیان ئەوە پیشان نادات.

ئێستا باکوری کوردستان لە پرۆسەیەکی ئاڵۆز و گوماناویدایە لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا، دەوڵەت ناوی ناوە "تورکیای بێتیرۆر" کە هەر ئەم ناوە لەلایەن کوردەوە ڕەتکراوەتەوە، هەرچەندە پەکەکە چەکاکانی بێدەنگ کردووە و لە چەند ناوچەیەکیش کشاوەتەوە، بەڵام ئەو لیژنەیەی پەرلەمانی تورکیا بۆ گۆڕانکاریی دەستووری پێکیهێناوە هێشتا هیچ هەنگاوێکی نەناوە، هەر بۆیە پەکەکە داوای هەنگاوی جددی و یاسایی لە تورکیا دەکات، مەرجێکی تریشی ئەوەیە عەبدوڵا ئۆجەلان ئازاد ببێت و خۆی سەرپەرشتی پرۆسەکە بکات.

موراد قەرەیلان، ئەندامی فەرماندەیی ناوەندی پاراستنی گەل ، لە پەیامێکدا بەبۆنەی "مانگی شەهیدانی فیدایی"،   ڕایدەگەیەنێت "قۆناغی داهاتوو قۆناغێکی ئاوارتە و چارەنووسسازە کە تێیدا داهاتووی گەلی کورد یەکلا دەبێتەوە."

سێ خاڵە بنەڕەتییەکەی پەکەکە بۆ پێشوەچوونی پرۆسەی ئاشتی
موراد قەرەیلان بە ڕوونی وەڵامی ئەو دەنگۆیانەی دایەوە کە باس لە چەکدانانی گەریلا دەکەن و ڕایگەیاند "گەریلا بۆ پاراستنی بوون و مافی گەلی کورد چەکی هەڵگرتووە و تا هەنگاوی یاسایی نەنرێت دەست لە چەک هەڵناگرێت". هەروەها سێ مەرج بۆ سەرکەوتنی پرۆسەکە دیاری دەکات. "زۆر ڕوونە، ڕێبەر ئاپۆ لە زینداندا بێت ئەم پرۆسەیە بەڕێوەناچێت. ئەو دانوستانکاری سەرەکی و بەردەنگی یەکەمی پرسی کوردە و دەبێت ئازاد بێت بۆ بەڕێوەبردنی پرۆسەکە."

مەرجی دووەم کە قەرەیلان باسی دەکات " پێویستە بوونی گەلی کورد بە نووسراو لە دەستووری کۆماری تورکیادا بچەسپێنرێت و لە دەرەوەی یاسا دەربهێنرێت".
 سێیەم مەرجیش بە وتەی قەرەیلان "ئەگەر ئەو دوو مەرجەی سەرەوە جێبەجێ کران، پێویستە یاسایەکی گشتگیر بۆ ئینتێگراسیۆنی دیموکراتیکی گەریلا دەربکرێت، بەدەر لەوە پرۆسەکە ناچێتە پێشەوە".

بە پێی لێدوان و چاوپێکەوتنەکەی موراد قەرەیلان "بڕیاری کۆنگرەی 12یەمینی پەکەکە ئەوە نییە کە چەک دادەنێین، بەڵکو ستراتیژی تێکۆشانی چەکداری ڕادەگرن و ڕایانگرتووە".
ئەم پەیامەی قەرەیلان زۆری نێوان نییە لەگەڵ پەیامەکەی عەبدوڵا ئۆجەلان رێبەری زیندانیکراوی پەکەکە کە ماوەیەک لەمەوبەر ڕایگەیاند "خەباتی هاوبەشی کورد ئەرکێکی مێژوویییە". 

 گەلی کورد بە قۆناغیکی مێژوویدا تێدەپەڕێت

له‌ په‌یامه‌كه‌ى عه‌بدوڵا ئۆجه‌لاندا هاتووه‌، "گه‌لی كورد به‌ قۆناغێكی گرنگی مێژوویی خۆید تێده‌په‌ڕێت، كورد كه‌ سه‌دان ساڵ ڕووبه‌ڕووی سیاسه‌تی نكۆڵی، له‌ناوبردن، پارچه‌كردن و بێ ستاتۆیی بوونه‌ته‌وه‌، به‌ قوربانیدانێكی مه‌زنه‌وه‌ ئیراده‌ی ئازادیی خۆی پاراست، توانستی سیاسه‌تی خۆی گه‌شه‌پێدا، بوونه‌ته‌ دینامیكی جڤاكیی هه‌ره‌ گرنگی ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست، ئیدی ناكرێت باس له‌ هاوكێشه‌یه‌كی خۆرهه‌ڵاتی ناوین بكرێت و حساب بۆ كورد نه‌كرێت و ئیراده‌یان به‌ نه‌بوو له‌قه‌ڵه‌م بدرێت".

پاراستنی ده‌ستكه‌وته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان به‌رپرسیارێتییه‌كی هاوبه‌شی هه‌موومانه‌

له‌ كۆتایی په‌یامه‌كه‌شیدا ڕێبه‌رى زیندانكراوى په‌كه‌كه‌ ئاماژه‌ى به‌وه‌داوه‌، "ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ پێویستییمان پێی هه‌یه‌، هاوكات له‌گه‌ڵ پێویستیی رۆحی به‌هێزی یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌یی نێوان كوردان، پشتیوانی و هاوپشتیی دیموكراتیانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ گه‌لانی خۆرهه‌ڵاتی ناوین و بۆچوونێكی هاوبه‌شی داهاتووه‌ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئازادیی بونیاد بنرێت. هه‌ربۆیه‌، گه‌ڕانی كوردان له‌پێناو یه‌كێتی دیموكراتی، پاراستنی ده‌ستكه‌وته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان و به‌هێزكردنی به‌ها جڤاكییه‌ دیموكراتییه‌كان به‌رپرسیارێتییه‌كی هاوبه‌شی هه‌موومانه‌". 

مەسعود بارزانی: بەرژەوەندییە باڵاكانی گەلەكەمان لەسەرووی بەرژەوەندیی بەرتەسك دابنێن

مەسعود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ئایاری ئەمساڵ پەیامێکی بە بۆنەی جەژنی قوربانەوە بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند "لەو ساتە هەستیار و چارەنووسسازەدا پەیامم بۆ لایەن و هێزە سیاسییەكانی كوردستان ئەوەیە كە هەموو لایەك بیر لە بەرژەوەندییەكانی خەڵكی كوردستان بكەنەوە و بەرژەوەندییە باڵاكانی گەلەكەمان لەسەرووی ئامانج و بەرژەوەندیی بەرتەسك دابنێن و واز لەو ململانێیە بێ ئەنجامە ، ئەو خۆخۆرییە بێنن كە ماوەیەكە پڕۆسەی سیاسیی هەرێم بەدەستیەوە دەناڵێنێت. داوا دەكەم لەدوای جەژنی پیرۆزی قوربان لایەنە سیاسییەكانی هەرێم بە دڵسۆزی و هەستی نیشتیمانپەروەرانەوە بەیەكەوە كۆببننەوە و ئەو چەقبەستووییە سیاسییە چارەسەر بكەن و كۆتایی بەم دۆخە نالەبارە سیاسییە بهێنن. ئەمە ئەركێكی ویژدانی و نەتەوەیی و نیشتیمانییەو پێویستە هەموو لایەك بە هەستی بەرپرسیارێتییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكەن و بگەڕێنەوە سەر ڕێگەی ڕاست".

"هیوادارم ئەم جەژنە دەستپێكێك بێت بۆ باشتربوونی بارودۆخی هەرێمی كوردستان و تێپەڕبوونی گرفتە سیاسییەكان و هەروەها بەرقەراربوونی ئاشتی و ئارامی و سەقامگیری لە ناوچەكەمان و سەرانسەری جیهان" مەسعود بارزانی وای وت.

دوای ماوەیەکیش لە پەیامێکی تردا کە پەیوەندی بە دیاریکردنی تۆم باراک بە نێردەی تایبەتی سەرۆکی ئەمریکاوە بۆ عێراق هەبوو، مەسعود بارزانی ڕایگەیاند "ماوەیەكە بە هۆی ئەو بارودۆخە سیاسییە تایبەتەی هاتۆتە ئاراوە، هەندێ لایەن باس لە چەكی پێشمەرگە دەكەن و لەوبارەیەوە لێكدانەوەی هەڵە و بۆچوونی ناڕاست دەخەنەڕوو. لێرەدا پێویستە هەموو لایەك ئەوەیان لەبیر بێت كە پێشمەرگە لەدایكبووی خوێن و ڕەنج و فرمێسكی گەلی كوردستانە".

"چەكی پێشمەرگە، پارچەئاسن و جبەخانە و ئامرازی شەڕکردن نییە. چەكی پێشمەرگە مێژوو و فیداكاری و كەرامەت و بیروباوەڕیەتی. چەكی پێشمەرگە ئەو سۆز و پابەندبوونەیە كە هەمیشە بۆ گەل و خاك و نیشتیمانەكەی هەیەتی". مەسعود بارزانی وای وت.

عەبدوڵا حەسەن زادە:ئەمریکا ستراتیژێکی روونی بۆ ئێران نییە

عەبدوڵڵا حەسەنزادە، سکرتێری پێشووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ماوەیەک لەمەوبەر لە وتووێژێکی تایبەتدا لەگەڵ ماڵپەڕی  (The Amargi) ڕایگەیاند: "هەر جۆرە بەشداریکردنێکی سەربازیی کوردەکان لە شەڕی ئێستای ئێراندا بەبێ گەرەنتیی ڕوونی نێودەوڵەتی، ''هەڵەیەکی ستراتێژی'' گەورەیە و دەکرێت ببێتە هۆی شکست و کارەساتێکی مرۆیی نوێ".

''ئەم شەڕە، شەڕی کورد نییە' و کورد لە هێرشەکان ناپارێزێت و ناشیکاتە هاوپەیمانی ئەمریکا؛ چونکە ئامانجەکانی کورد لەگەڵ هێزە دەرەکییەکان جیاوازن، جووڵەی سەربازی تەنیا لە کاتی هەرەسی ڕێژیم یان ڕاپەڕینی سەرتاسەریدا دروستە، ئەویش بە مەرجی یەکڕیزی و لەبەرچاوگرتنی ناوچە هەستیارەکانی وەک ورمێ و کرماشان". عەبدوڵا حەسەن زادە وای وت.

سکرتێری پێشووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران دەشڵێت " واشنگتۆن ستراتێژییەکی ڕوونی بۆ ڕووخاندنی ڕێژیم نییە و مافی مرۆڤ لای ئەوان بابەتێکی پەراوێزییە؛ بۆیە بەبێ گەرەنتی، هەر هاوکارییەک تەنیا وەک ئامراز بەکارهێنان و پاشان جێهێشتنی لێدەکەوێتەوە".

"دڵنیا نیین خەباتی چەکداری وەک ڕابردوو کاریگەر بێت، بۆیە پێویستە خەباتی سیاسی و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی بخرێتە پێشینە. دەبێت سەرەتا بەدیلێکی دێموکراتیک لە ئێراندا بێتە ئاراوە و کورد لە ڕێڕەوێکی قۆناغ بە قۆناغی سیاسیدا بجووڵێتەوە تا ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی خولی شەڕ و ئاوارەیی بکرێت". عەبدوڵا حەسەن زادە وا دەڵێت.

بە وتەی بەرپرسانی کورددا دەردەکەوێت، گۆڕانکارییەکان لەبەردەرگان و ڕێگرتن لێیان ئەستەمە، تەنها کارێک کە دەکرێت سەرکردایەتی کورد بیکات ئەوەیە خۆی ئامادە بکات و خۆیشی لەگەڵیدا بگونجێنێت، جگە لەوەی پێویستییەکی مێژووییە کە هەموو لایەنەکان دەبێت بەرژەوەندی حزبیی بکەنە ئەولاوە و یەکڕیز بن، ئەو کارەش رۆژانی داهاتوو ڕوون دەبێتەوە.