پێكهێنانه‌وه‌ی حكومه‌ت یان دوبارەکردنەوەی ڕێكه‌وتننامه‌ی ستراتیژی

ئیرادە میدیا

دوای تێپه‌ڕبوونی پێنج مانگ له‌ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كوردستان  له‌ 20-10-2024، تا ئێستا گرێ كوێره‌ی پێكهێنانی حكومه‌ت له‌ لایه‌ن پارتی و یه‌كێتییه‌وه‌ نه‌كراوه‌ته‌وه‌‌،ئەوە لەکاتێکدایە بەردەوام پارتی و یەکێتی لەڕێگەی لێدوانی بەرپرسە باڵاکانیانەوە بانگەشەی ڕێککەوتن و پێکهێنانی حکومەت دەکەن.

لایەنە سیاسییەکان بەتایبەت "پارتی و یەکێتی" بۆ پێكهێنانی کابینەی دەیەمی حكومه‌ت پێویستاین بە 50+1ی کورسییەکانی پەرلەمانی کوردستان دەبێت ئەوەش بۆ پارتی تاڕادەیەک ئاسانترە بەبەراورد بەیەکێتی پەویش بەپێی ڕێژەی کوردسییەکانیان و نزیکیان لەلایەنە سیاسییەکانی دیکەی کوردستان و دەنگی کۆتاکان، به‌ڵام سەرەڕای ئەوانە و بەپێی گەڕانەوە بۆ مێژووی لایەنە سیاسییەکانی کوردستان کارێکی زەحمەت و گرانه‌ نه‌ریتی سیاسی و چه‌كداری كوردستان و ڕێكه‌وتنی ده‌وڵه‌تانی هه‌رێمی تێبپه‌ڕنرێت و یه‌كێك له‌ دوو حزبه‌ كلاسیكییه‌كه‌ی پێكهێنه‌ری حكومه‌تی هه‌رێم جیاببەنەوەو له‌گه‌ڵ حزبه‌كانی دیکەدا بتوانن حكومه‌ت پێكبهێنن.

پارتی دیموكراتی كوردستان لەدوای پەسەندکردنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکان ئه‌گه‌ر ڕێگرییه‌ ناخۆیی و ده‌ره‌كییه‌كان نه‌بوونایه‌تە بەربەست بۆی  ده‌یتوانی گۆڕانکاری لەنه‌ریتی سیاسی پێكهێنانی حكومه‌تدا بکردایەو "نه‌وه‌ی نوێ"دا جۆرێك له‌هاوپه‌یمانی بکردایەو حکومەتی بەبێ ڕکابەرەکەی دروستبکردایە، ئه‌و خه‌یاڵه‌شیان ده‌مێكه‌ بووە بەخایاڵ له‌سه‌ری نه‌وه‌ تازه‌كانی پارتی دیموكراتیدا.

کاتێک لە ڕۆژی 7ی كانوونی یه‌كه‌می2025، شاسوار عه‌بدولواحید سه‌ردانی توركیای كرد و له‌گه‌ڵ نوح یه‌ڵمازی جێگیری وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا كۆبووه‌وه‌، یه‌كێك له‌ ئامانجەکانی  سه‌ردانه‌كه‌ی سەرۆکی جوڵانەوەی نەوەی نوێ  داواكاری توركیا بووه‌ تا یه‌كێتی په‌راوێز بخرێت و له‌گه‌ڵ پارتیدا حكومه‌ت پێكبهێنن، به‌ڵام ترسی سه‌رۆكی نه‌وه‌ی نوێ له‌ كاردانه‌وه‌كانی یه‌كێتی و به‌تایبه‌ت بافڵ تاڵه‌بانی سه‌رۆكی ئه‌وحزبه‌ وایكرد كه‌ شاسوار عه‌بدولواحید بوێری ئه‌وه‌ نه‌كات هه‌نگاوێكی له‌و جۆرە بنێت، بۆ پێکهێنای حکومەت بەڵام دوای سەردانەکەی بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی فشاره‌ ده‌ره‌كییه‌كانیش له‌سه‌ری، چه‌ند پێشنیازێكی  خسته‌ به‌رده‌م پارتی بۆ پێكهێنانی حكومه‌ت، له‌وانه‌ وه‌رگرتنی سه‌رۆك وه‌زیران یاخود سه‌رجه‌م وه‌زیره‌كانی كابینه‌ی ده‌یه‌م له‌ لایه‌ن حزبه‌كه‌یه‌وه‌ بەڵام بەڕێکەوتن داواکارییەکانی ڕەتکرایەوە.
 
مه‌حاڵبوونی شكاندنی نه‌ریتی جووت حزبی هه‌رێم

ڕیسكی پێكهێنانی حكومه‌ت به‌بێ یه‌كێتی ڕیسكێكی گه‌وره‌یه‌، چونكه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی حكومه‌تی هه‌رێم زیاتر لە 10 ساڵه‌ گیرۆده‌ی ته‌نگه‌شه‌ی ئابووری بووه‌ و له‌ ڕووی خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كانه‌وه‌په‌كی كه‌وتووه‌ و له‌ ئاستی شه‌قامیشدا نیگه‌رانی و بێزارییه‌كی زۆر به‌رامبه‌ری هه‌یه‌، فه‌رامۆشكردنی یه‌كێتی كه‌ هێزێكی چه‌كداری و كارگێڕی و دارایی گه‌وره‌یه‌ و بۆ خۆی حكومه‌تێكه‌ له‌ناو حكومه‌تی هه‌رێمدا و باڵاده‌ستی ڕاسته‌قینه‌یه‌ به‌سه‌ر نیوه‌ی هه‌ریم، دوو پارێزگا و دوو ئیداره‌ی سه‌ربه‌خۆ هەیە وده‌توانێت ببێته‌ سه‌رئێشه‌یه‌كی گه‌وره‌بۆ كابینه‌ی نوێ، لەکاتێکدا ئاسان نییه‌ پارتی دیموكراتی كوردستان بتوانێت ڕۆڵێ ئێران و مه‌رجی ئێران كه‌ به‌شداری یه‌كێتییه‌ له‌ حكومه‌تی هه‌رێمدا نادیده‌ بگرێت، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی پارتی ده‌زانێت به‌ ته‌نیا و له‌گه‌ڵ لایەنێک یان بزوتنه‌وه‌یه‌كی وه‌ك نه‌وه‌ی نوێ یان پارته‌ ئیسلامییه‌كان كه‌ پێگه‌ی جه‌ماوه‌ریی گه‌وره‌یان نییه‌ ناتوانێت له‌ یه‌ك كاتدا ڕووبه‌ڕووی ئۆپۆزیسیۆنبوونی یه‌كێتی و ناڕه‌زایه‌تی شه‌قام و تاران و به‌غداش ببێته‌وه‌.

ئاستەنگەکانی بەردەم پارتی  لەپێکهێانی حکومەت

پارتی تائێستا نەیتوانیوە هەنگاوێک بنێت بەو ئاراستەیە بێت کەیەکێتی جێبهێڵێت و حکومەت دروست بکات بەڵام داواكاری پارتی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یه‌كێتی هه‌مان بۆچوونی پارتی له‌ناوخۆی هه‌رێم و له‌به‌رامبه‌ربه‌غدا و ته‌نانه‌ت هه‌مان ڕوانگه‌ و سیاسه‌تی پارتی په‌یڕه‌و بكات له‌ په‌یوه‌ندی لەگەڵ وڵاتانی ده‌وروبه‌ردا.

لەهەمانکاتدا بۆ یه‌كێتیش دوو ئه‌وه‌نده‌ ئاسته‌نگی هەیە کەبتوانێت پشت لەپارتی بکات، یه‌كێتی جگه‌ له‌وه‌ی له‌ ڕووی كورسییه‌كانی په‌رله‌مانه‌وه‌ (٢٣ كورسی+ دووکوردسی کۆتاکانی هەیە ) پێویستی به‌ هێزگه‌لێكی زیاتر هه‌یه‌ كه‌ ڕه‌زامه‌ندییان به‌ده‌ستبهێنێت بۆ پێكهێنانی حكومه‌ت، كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ ئه‌سته‌مه‌وه‌ نزیكه‌، جگه‌ له‌وه‌ پارتی دیموكراتی كوردستانیش حكومه‌تی ڕاسته‌قینه‌یسێبه‌ره‌ له‌ناو جه‌سته‌ی حكومه‌تیی ڕواڵه‌تی هه‌رێمدا، باڵاده‌ستی ڕاسته‌قینه‌شه‌ به‌سه‌ر په‌یكه‌ربه‌ندی كارگێڕی وه‌زاره‌ته‌كان و سه‌رجه‌م داموده‌زگا كارگێڕی و داراییه‌ فه‌رمییه‌كانی هه‌رێم، جگه‌ له‌وه‌ی وه‌ك حزب له‌ ڕووی چه‌كداریی و سیاسیشه‌وه‌ باڵاده‌سته‌ به‌سه‌ر پایته‌ختی هه‌رێم، ئه‌گه‌ر ته‌نیا بتوانرێت خه‌یاڵی ئه‌وه‌ش بكرێت هه‌موو ئاسته‌نگه‌ ناخۆییه‌كان تێپه‌ڕێنرێت و یه‌كێتی بتوانێت حكومه‌ت له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی تردا پێكبهێنێت،به‌ڵام ڕێگرییه‌ ده‌ركییه‌كان، له‌سه‌رووی هه‌موویه‌وه‌ ڕێگرییه‌كانی توركیا ده‌بنه‌ئاسته‌نگ.

ئاڵۆزی دیمه‌نی ناوخۆیی هه‌رێم بۆ هه‌موو پارته‌ سیاسییه‌كانی هه‌رێم ڕوونه‌، به‌ده‌ر له‌ پارتی و یه‌كێتیش بۆ ئه‌م قۆناغه‌ و تا ماوه‌یه‌كی نادیاریش هیچ ئاسۆیه‌ك دیار نییه‌ بتوانرێت نرێت نه‌ریتی جووت حوكمڕانییه‌كێتی و پارتی و شكسته‌ یه‌ك له‌دوایی یه‌كه‌كانیان تێپه‌ڕێنرێت، تاقه‌ سه‌رده‌مێك له‌دوای 1991ه‌وه‌ هاتبێته‌ ئاراوه‌ و ئومێدی ئه‌وه‌ی دروستكردبێت بتوانرێت سیسته‌می شكستخواردووی ناده‌زگایی نیشتمانیی، یه‌كێتی و پارتی تێبپه‌ڕێنرێت، سه‌رده‌می سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان بوو، به‌ڵام ئه‌ویش  به‌ به‌شداری بزوتنه‌وه‌كه‌له‌ حكومه‌تدا و به‌ مردنی نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ناوچوو.

بۆحكومه‌ت پێكناهێنرێت: 

لەئێستادا یه‌كێتی و پارتی زۆر به‌ڕوونی هاوكێشه‌ی سیاسی كوردستانیان خوێندووەته‌وه‌، دڵنیان له‌وەی لەم قۆناغه‌دا حكومه‌ت ته‌نیا به‌هه‌ردووكیان پێكده‌هێنرێت و كۆی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كه‌یان كه‌ له‌ 1992ه‌وه‌ پێكیانهێناوه‌ گۆڕانكاری ئه‌وتۆی به‌سه‌ردا نایه‌ت. 
ئه‌وه‌شی وایكردووه‌ پێكهێنانی حكومه‌ت دوابخه‌ن، ته‌نیا بۆ بچڕینی هه‌ندێك ده‌ستكه‌وتی زیاتره‌ له‌سه‌ر حسابی ئه‌ویتریان له‌ پێكهێنانی كابینه‌ی نوێدا.
 
خه‌ونه‌ ئایدیاڵه‌كانی نه‌وه‌ تازه‌كانی ناو هه‌ردوو خێزانی بارزانی و تاڵه‌بانی:

چ نه‌وه‌ی تازه‌ی حوكمڕانی ناو خێزانی بارزانی، چ نه‌وه‌ی تازه‌ی حوكمڕانی ناو خێزانی تاڵه‌بانی، سه‌ره‌تا خه‌ونی ئه‌وه‌یان هه‌بوو حزبه‌كانیان له‌سه‌ر حسابی ڕكابه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بكه‌نه‌ حزبی یه‌كه‌می ناو كوردستانی عێراق، پێش ئه‌وه‌ی تاڵه‌بانییه‌ نوێیه‌كان ئه‌و خه‌ونه‌یان هه‌بێت یاخود ئاشكرا بكه‌ن، مه‌سرور بارزانی به‌ چه‌ند هه‌نگاوێك هه‌ر له‌سه‌ره‌تای كابینه‌ی پێشووه‌وه‌ ئه‌وه‌ی پیشانی تاڵه‌بانییه‌ نوێیه‌كان دا كه‌ ده‌یه‌وێت چیتر مامه‌ڵه‌ی هاوبه‌شی یه‌كسان له‌گه‌ڵ یه‌كێتیدا نه‌كات، ئه‌وه‌ی نه‌وه‌ی كۆنی یه‌كێتی و پارتی، واته‌ جه‌لال تاڵه‌بانی و مه‌سعود بارزانی به‌ ئه‌زمونێكی درێژی ململانێی خوێناوی تێگه‌شتن كه‌ ئه‌سته‌مه‌ بتوانن ببنه‌ تاكه‌ حزبی باڵاده‌ست و ئه‌وی تری ڕكابه‌ریدێرینه‌یان له‌ناو ببه‌ن، یان تا ئاستێك لاوازی بكه‌ن كه‌ ببێته‌ پاشكۆ، به‌ڵام نه‌وه‌كانیان هه‌مان خه‌ونیان بینییه‌وه‌. 

مه‌سرور بارزانی به‌هۆی دابه‌زینی ئاستی جه‌ماوه‌ری یه‌كێتی و په‌یدابوونی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان و پاشان مردنی مام جه‌لال و  دواهه‌مینیشیان ململانێی ئامۆزاكان له‌ناویه‌كێتیدا، ئه‌و خه‌یاڵه‌ ئایدیاڵه‌ی له‌سه‌ردا زیندوو كرده‌وه‌ كه‌ ئێستا ئیدی ده‌رفه‌ته‌
یه‌كێتی وه‌ك هاوبه‌شێكی یه‌كسانی پارتی مامه‌ڵه‌ نه‌كرێت و ئه‌و وتاره‌شی له‌زۆربۆنه‌دا ئاشكرا كردووه‌.

شكستی یه‌كێتی و بافل تاڵه‌بانی له‌وه‌ی بتوانن ئه‌وه‌نده‌ كورسی مسۆگه‌ر بكه‌ن كه‌جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌گه‌ڵ پارتی نه‌بێت، "ئه‌گه‌ر بابه‌تی ده‌ستكاری كردنی ئه‌نجامه‌كان و دیزاینكردنیشی فه‌رامۆش بكه‌ین" ئه‌وانی هۆشیار كرده‌وه‌ كه‌ لاوازكردنی پارتی له‌مقۆناغه‌دا كارێكی نه‌كرده‌نییه، هه‌روه‌ك له‌ گفتوگۆی له‌گه‌ڵ مامۆستایانی مانگرتووله‌ كۆتایی مانگی كانوونی یه‌كه‌م به‌ ئاشكرا وتبووی پارتی له‌ به‌غدا و له‌ هه‌ولێریشله‌ ئێمه‌ باڵاده‌ستتره‌‌.

ئێستا ئه‌وه‌ی به‌ڕێوه‌ده‌چێت له‌نێوان پارتی و یه‌كێتیدا بۆ پێكهێنانی حكومه‌ت، هه‌وڵدانه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ هاوسه‌نگییه‌ دێرینه‌یه‌كه‌یان، کە گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ حوكمڕانی جوت حزبی و چه‌سپاندنه‌وه‌ی‌ دابه‌شكارییه‌كانیان و هه‌وڵدانیشە بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن ده‌ستكه‌وتی زیاتر له‌م دووباره‌ هاوسه‌نگكردنه‌وه‌ی سیسته‌مه‌كه‌ به‌ده‌ستبهێنن و كه‌متر له‌ده‌ست بده‌ن.

داواكاری پارتی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یه‌كێتی هه‌مان بۆچوونی پارتی له‌ناوخۆی هه‌رێم و له‌به‌رامبه‌ربه‌غدا و ته‌نانه‌ت هه‌مان ڕوانگه‌ و سیاسه‌تی پارتی په‌یڕه‌و بكات له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ وڵاتانی ده‌وروبه‌ره‌وه‌، هه‌روه‌ها وه‌ك ئاشكراشە یه‌كێتی ده‌یه‌وێت سه‌رجه‌م ئه‌و بڕیارانه‌ی كه‌ به‌ بێ به‌شداری ئه‌و ده‌ركراون و
تێیدا ئه‌وان به‌ئامانجگیراون هه‌ڵبوه‌شێنرێته‌وه‌.

ڕێكه‌وتننامه‌ی ستراتیژی

ڕێكه‌وتننامه‌ی ستراتیژی یه‌كه‌می یه‌كێتی و پارتی له‌ 2007 تا 2013 درێژه‌ی خایاند له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌ردوو حزب، پێكه‌وه‌به‌ره‌نگاری ئۆپۆزیسیۆنێكی توندی وه‌ك بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان بوونه‌وه‌ و توانییان هه‌ر پێكه‌وه له‌ نیسانی 2011 دا‌ گه‌وڕه‌ترین خۆپیشاندان و ناڕه‌زایی كه‌ زیاتر له‌ دوومانگی خایاند كۆتایی پێ بهێنن.

سه‌ركرده‌ و لایه‌نگرانی هه‌ردوو حزب پێیان وایه‌پێكه‌وبوونی پارتی و یه‌كێتی و ڕێكه‌وتننامه‌ی ستراتیژی نێوانیان بووبووە هۆی ئارامی و ئاوه‌دانی و سه‌قامگیری له‌ هه‌رێمدا،  پێگه‌ی هه‌رێمیشی له‌سه‌رئاستی ده‌ره‌وه‌ و له‌به‌رامبه‌ر به‌غدادا به‌هێز كردبوو‌، له‌به‌رامبه‌ریشدا زۆرینه‌یه‌ك له‌ خه‌ڵكی كوردستان و هێزه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كان له‌سه‌رووی هه‌موویانه‌وه‌ بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان پێیان وابوو ئەو ڕێكه‌وتننامه‌یه‌ داڕشتنی مۆنۆپۆلی سیاسی و ئیداری كوردستانه‌ بۆ دوو حزب، هه‌روه‌ك بناغه‌ی دابه‌شكاری دارایی و گه‌نده‌ڵییه و هێشتنه‌وه‌ی دابه‌شكاری هه‌رێمه‌ كه‌ شه‌ڕی ناوخۆیی نه‌وه‌ده‌كان سه‌پاندویه‌تی‌.

دەکرێت ئاماژە بەوەبدرێت به‌ پێكهێنانه‌وه‌ی نزیك یان دووری حكومه‌ت له‌ لایه‌ن یه‌كێتی و پارتییه‌وه‌، جگه‌ له‌ دووباره‌ زیندووكردنه‌وه‌ی داموده‌زگا شه‌رعییه‌كان كه‌ دوو ساڵه‌ واده‌ی یاساییان تێپه‌ڕیوه‌، زیندوكردنه‌وه‌ی هاوسه‌نگی سیسته‌مێكی سیاسیی و كارگێڕییه‌ كه‌ ده‌مێكه‌ خه‌ڵكی كوردستان چاوه‌ڕوانییه‌كی
ئه‌وتۆی لێ نه‌ماوه‌ كه‌ بتوانێت یان بیه‌وێت به‌ده‌م كێشه‌ و گرفته‌كانیه‌وه‌ بچێت.

به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ریشدا  قۆناغی ئێستا،‌ تا ئاینده‌یه‌كی نادیار، هیچ ئومێدێكی سیاسی یان بزوتنه‌وه‌یه‌كی نوێی سیاسی له‌ ئاسۆی هه‌رێمدا به‌ده‌رنه‌كه‌وتووه تا‌ بتوانێت ئه‌زموونی شكست و گه‌نده‌ڵی، و باڵاده‌ستی ده‌زگای حزبی و چه‌كداری حزبی و دارایی حزبی به‌سه‌ر داموده‌زگا ڕواڵه‌تی و شكڵییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان تێپه‌ڕێنێت
و حكومه‌تێكی سه‌رتاپاگیری نیشتمانی خزمه‌تگوزار دابمه‌زرێنێت.

 ژمارەی کورسیی لایەنەکان بەمشێوەیەن: 
پارتی: 39
یەکێتی: 23
نەوەی نوێ: 15
یەکگرتوو: 7
کۆمەڵ: 3
رەوتی هەڵوێست: 4
بەرەی گەل: 2
هاوپەیمانیی هەرێمی کوردستان: 1
گۆڕان: 1

به‌شێكیش له‌ هێز و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان كه‌ كورسی كه‌میان به‌ده‌ست هێنابوو ناڕه‌زایه‌تییان ده‌ربڕی و ڕایان گه‌یاند كه‌ سه‌رجه‌می هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ ده‌ستكاری و دیزاین كراوه، سه‌ره‌ڕای تانه‌دان له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌ڵام كۆمسیۆنی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌كانی عێراق ئه‌نجامه‌كانی په‌سه‌ندكرد‌.