ئیسرائیل بۆچی توركیا وەك ئێرانێكی نوێ دەبینێت؟

ململانێی توركیا و ئیسرائیل لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەمسەربەندی گەورەتر دروست دەكات

ناوەندی هەواڵ

پێش ماوەیەك كە دوور نییە، هاكان فیدان وەزیری دەرەوەی توركیا وێنەی پرۆفایلەكەی لە ئێكس گۆڕی، كە نەخشەیەكی جیهانە و تێیدا نەخشەی توركیا وا دەردەكەوێت زۆرێك لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لەژێر دەسەڵاتدایە.

وێنەیەک بۆ خەونی زیندووكردنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی

زۆرێك ئەم وێنەیە وەك ڕەنگدانەوەی تموحە فراوانخوازییەكانی توركیا لە ناوچەكە دەبینن، لەگەڵ خەونی زیندووكردنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەڵام دوور لە وێنەكە، ئاماژەی زۆر هەن بۆ درێژبوونەوەی رۆڵی توركیا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەت لەگەڵ لاوازبوونی رۆڵی ئێران لە ناوچەكە، بە دیاریكراوی لەم جەنگەی دواییدا لەگەڵ ئەمریكا و ئیسرائیل، كە هەر ئەمەش دوودڵییەكی نوێی بۆ ئیسرائیل دروستكردووە.

نەفتالی بینیت، سەرۆكوەزیرانی پێشووی ئیسرائیل بە ڕوونی ئەم ترس و دوودڵییەی خستووەتەڕوو، كاتێك لە لێدوانێكدا مانگی شوباتی ڕابردوو ڕایگەیاند:"توركیا، ئێرانێكی نوێیە". وتیشی "توركیا لەگەڵ قەتەر هەژموونێكی زۆری لە سوریا پەیداكردووە، هەوڵیش دەدەن لە ناوچەكانی تر هەژموون پەیدا بكەن".

 ئەردۆغان "فێڵباز و مەترسیدارە"

سەرۆكوەزیرانی پێشووی ئیسرائیل، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بە "فێڵباز و مەترسیدار" ناودەبات كە دەیەوێت "ئیسرائیل گەمارۆ بدات".

لەوبارەیەوە، سۆنور كاگاباتای، توێژەری تایبەتمەند بە كاروباری توركیا لە پەیمانگەی واشنتۆن بۆ سیاسەتی رۆژهەڵاتی نزیك، پێی وایە توركیا و ئیسرائیل لە دۆخی ڕكابەری ستراتیژیدان، لە سوریاش ئەنقەرە پێی وایە ئیسرائیل هەڕەشەیە بۆسەر بەرژەوەندییە بنەڕەتیەكانی، ئەویش لەمیانی ئەو پەیوەندییەی ئیسرائیل لەگەڵ دروزەكان و هێزەكانی سوریای دیموكرات هەیەتی، ئەو هەوڵانەش ئاستەنگ بۆ "ناوەندێتی دەوڵەتی سوریا دروست دەكەن".

لە بەرامبەردا، تەلئەبیب پێی وایە، ئەنقەرە لە رێگەی پشتیوانی حەماس كە بەلای ئیسرائیلەوە رێكخراوێكی تیرۆریستییە، لەگەڵ هەڵوێستی توركیا سەبارەت بە غەززە، بەرەیەكی بۆ دژایەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئیسرائیل كردووەتەوە.

ململانێی توركیا و ئیسرائیل جەمسەربەندی گەورەتر دروست دەكات

ململانێی توركیا و ئیسرائیل لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەمسەربەندی گەورەتر دروست دەكات، ئەم جەمسەربەندییەش كاریگەری جەنگی ئێران و ئەمریكا گەورەتر دەكات، كاباگاتای پێی وایە بەوەش دوو هاوپەیمانی لە ناوچەكە دروست دەبن، كە لە باشوری ئاسیاوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست درێژ دەبێتەوە، لەو هاوپەیمانێتیەشدا هێزێكی ئەتۆمیی، لەگەڵ هێزێكی دەوڵەمەندی كەنداو، هێزێكیش لە وڵاتی شامەوە، لەگەڵ چەند هێزێكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە دیاریكراویش ئەو هاوپەیمانێتیە پێكدێت لە (پاكستان، سعودیە، میسر، توركیا) لەلایەك و (ئیسرائیل، هند، ئیمارات، یۆنان) یش لەلایەكی تر.

شرۆڤەكاران پێیان وایە بۆیەكەمجارە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و رۆژهەڵاتی ئاسیا دەبنە دوو جەمسەر، پێشبینیش دەكرێت هێزێكی ئەفریقا بێتە ناو دیمەنەكەوە، ئەو جەمسەربەندییەش ئێستا بەڕوونی لە سۆماڵ دەركەوتووە، كاتێك توركیا و ئیسرائیل بە جیا پشتیوانی لایەنە ناكۆكەكان دەكەن، بۆیە دەبێت چاوەڕێی ململانێی نوێبین كە چەندین وڵات لەدوو بەرەی دژ بەیەكدان.

توركیا لە هەوڵدایە هێزێكی ناوچەیی بۆ بەرپەرچدانەوەی ئیسرائیل دابمەزرێنێت

شرۆڤەكاران پێیان وایە پەیوەندی ئەنقەرە و ئیسلام ئاباد تەنها لەچوارچێوەی بەرپەرچدانەوەی ئەتۆمیدا نییە، بەڵكو توركیا لە هەوڵدایە هێزێكی بەرپەرچدانەوەی ئیسرائیل دابمەزرێنێت، ئەویش لە ڕێگەی پیشەسازیی بەرگریی توركیاوە، وەك چۆن ئێران لە جەنگی لەگەڵ ئیسرائیل پشت بە موشەك دەبەستێت بۆ شكاندنی بەرگریی ئاسمانیی ئیسرائیل، ئێستاش توركیا لە رێگەی موشەكی خێراتر لە دەنگ و لە رێگەی كۆمپانیای "رۆكیتسان" لە هەوڵی بەرپەرچدانەوەی توانا بەرگرییەكانی ئیسرائیلدایە، چونكە ئەو چەكە لە جەنگی 2025 تاقیكراوەتەوە و سەركەوتوو بووە.

بەوتەی چاودێران بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمیی لە هەر ململانێیەكدا لەگەڵ ئیسرائیل ئەگەرێكی دوورە، بە لەبەرچاوگرتنی ئاڵۆزی سیاسی و ئەوەش كە ئیسرائیل خاوەنی چەكی ئەتۆمییە هەرچەند بە ئاشكرا ڕاینەگەیاندووە.

دوودڵی ڕاستەقینەی ئیسرائیل تەنها لە موشەك نییە

بۆ نمونە روسیا هەرچەندە خاوەنی چەكی ئەتۆمییە لە بەرەنگاربوونەوەی ئۆكرانیا بەكاری نەهێناوە، بەڵام لە ڕووی تەكنیكیەوە پیشەسازی بەرگریی و چەكی توركیا پێشكەوتووە، بەتایبەت لە دروستكردنی درۆندا، جگە لەوەی توركیا ئەندامی ناتۆیە و هاوپەیمانیشی لەگەڵ ئۆكرانیا هەیە كە بەمدواییە بەرەوپێشچوونی بەرچاوی لە درۆن و دژە درۆن بەدەستهێناوە.

بەڵام دوودڵی ڕاستەقینەی ئیسرائیل تەنها لە موشەك نییە، بەڵكو لە دیپلۆماسیەتی وزەیە، كە ئەنقەرە پەیڕەوی دەكات، بەوەی توركیا سەركەوتوو بوو لە تێكشكاندنی كۆڕبەندی رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست" كە تایبەتە بە پەراوێزخستنی، هەروەها وایكرد میسر بەرەو بێلایەنی لەو پرۆژەیە هان بدات و بژاردەی ستراتیژی پێبدات كە دووربێت لە ئیسرائیل، هەروەها لە رێگەی پرۆژەی گۆڕینی ئیستانبوڵ و سوریا بە ناوەندی كۆكردنەوە و هەناردەی غاز بۆ ئەوروپا، گورزێكی كوشندە لە ئیسرائیل دەوەشێنێت، رێگای بەهاراتیش كە ناوەندەكەی شاری حەیفای ئیسرائیلە لە رێگەی هەژموونی توركیا لە دەریای سور و هاوپەیمانی لەگەڵ سودان و سۆماڵ دەبێتە خەون.

 تا چەند ئەنقەرە ئامادەیە پشتیوانی بریكارەكانی پێشووی ئێران بكات؟

كاردانەوەی ئیسرائیل لەبارەی هێرشی حەوتی ئۆكتۆبەری 2023 كە حەماس ئەنجامیدا، وایكرد زۆرێك لە باڵەكانی ئێران لە ناوچەكە لەلایەن ئیسرائیلەوە لاواز بكرێن، بەتایبەتیش حەماس و حزبوڵای لوبنان، ئێستاش پێویستە ئەو پرسیارە بكرێت، ئایا تا چەند ئەنقەرە ئامادەیە پشتیوانی بریكارەكانی پێشووی ئێران بكات و بیانكاتە باڵی خۆی لە ناوچەكە، لەناو سیاسەتی توركیاشدا ئەوە تێڕوانینێكی زاڵە، هەرچەندە چاودێران پێیان وایە توركیا ئەو كارە ناكات بەتایبەت دوای كوژرانی عەلی خامنەیی ڕابەری پێشووی ئێران، چونكە مامەڵە لەگەڵ ئەمری واقیع و دەوڵەت نەك لەگەڵ رێكخراوەكان زیاتر بۆ توركیا سودبەخشە، چونكە پشتیوانی ئەو گروپانە بەتایبەتیش حزبوڵا زیان بە پەیوەندیەكانی توركیا و ئەمریكا دەگەیەنێت، لەبری ئەوە توركیا دەیەوێت سوپای سوریا بەهێز بكات، بەوپێیەی وەك هێڵی بەرگریی یەكەم دەیبینێت.

خواستی بەهێزكردنی سوپای سوریا، لەو نێوەندگیریەدا دەركەوت كە توركیا بۆ سوپای سوریا و ئۆكرانیای كرد، تا راهێنان بە سوپای سوریا بكەن و هاوكاری بەرگریی پێشكەش بكەن، ئەمەش لە سەردانی ئەم دواییەی ڤۆلۆدمیر زیلینسكی سەرۆكی ئۆكرانیا بۆ دیمەشق دەركەوت.

ئەم ڕێبازە توركیا دەكاتە ئێرانێكی نوێ

ئەم ڕێبازە توركیا دەكاتە ئێرانێكی نوێ، بەڵام بە بەرگێكی شەرعییەوە، چونكە پاڵپشتی میلیشیا ناكات بۆ بێهێزكردنی دەوڵەت، بەڵكو لەبری ئەوە دەوڵەتانی دەوروبەری ئیسرائیل دادەڕێژێتەوە و پڕچەكیان دەكات، تا ببنە ئاستەنگ بۆ تموحەكانی ئیسرائیل، ئەمەش كارەكە بۆ ئیسرائیل قورس دەكات، چونكە بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەت كە ئابوری و تەكنەلۆجیا و هاوپەیمانی هەیە، قورسترە لە بەرەنگاربوونەوەی ئێران و گروپەكانی كە شەرعیەتی نێودەوڵەتییان لاوازە و بەهۆی هێرشی ئەمریكا و ئیسرائیلەوە گورزی بەهێزیان بەركەوتووە.

بەوتەی چاودێران، ساڵانێكە دیپلۆماسیەتی توركیا كار بۆ تێكشكاندنی پلانە ناوچەییەكانی ئیسرائیل دەكات، وادیارە توانیویشیەتی كاریگەری لەسەر ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دروست بكات بەوەی جەنگی لەگەڵ ئێران سنوردار بكات بە لاوازكردنی نەك ڕووخاندنی دەوڵەتەكەی وەك ئەوەی ئیسرائیل خواستی بوو، بەوپێیەی ڕووخانی دەوڵەتی ئێران زیان بە ئاسایشی نەتەوەیی توركیا دەگەیەنێت.

هۆکاری کەسییش رۆڵی هەیە

بەدەر لەو هۆكارانەی باس كران، هۆكاری كەسیی رۆڵی هەیە لە بە بەهاكردنی ڕكابەری ستراتیژی نێوان توركیا و ئیسرائیل، بەوتەی چاودێران هەریەك لە بنیامین نەتەنیاهۆ سەرۆكوەزیرانی ئیسرائیل و ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا، ڕقی كەسییان بەرامبەر یەكتر هەیە، بۆیە قورسە بەمزوانە توركیا و ئیسرائیل بگەنە زمانێكی هاوبەش بۆ چارەسەركردنی ناكۆكییەكانیان، بەوەش تەنها رێگایەكیان لەبەردەمە بۆ چارەسەركردنی ململانێكانیان، ئەویش ئەوەیە كە هەردووكیان نزیكن لە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا و تەنها ئەو دەتوانێت گرژییەكانیان تا ڕادەیەك خاو بكاتەوە نەك كۆتایی پێبهێنێت، بێگومان چارەسەرەكەی لای ئەمریكاش ئەوەیە، توركیا تێبگەیەنێت غەززە جێ هەژموونی ئیسرائیلە و ئیسرائیلیش تێبگەیەنێت سوریا جێ هەژموونی توركیایە، بەڵام پێناچێت تموحی سیاسی و ئابوریی هەردوو وڵات ئەم رێگە چارەیەش ئاسان بكات.