پەرلەمانێكی بێكار و پەككەوتوو بە مووچە و ئیمتیازاتەوە

كورسییەكان هیچ ڕۆڵیان نیە و ئەوانەی چوونە پەرلەمان و سوێندیان خوارد سوێندەكەیان جێبەجێ نەكرد و بەرامبەر هەموو پرسەكان بێدەنگن، مووچەی خۆیان وەردەگرن

ناوەندی هەواڵ

زیاتر لە ساڵ و نیوێكە، بە دیاریكراوی 566 رۆژە هەڵبژاردنی پەرلەمانی خولی شەشەمی پەرلەمانی كوردستان كراوە، بەڵام پەرلەمان هێشتا لە دۆخی پەككەوتندایە، كاندیدان و حزبەكان بە بەڵێنی بێ كردار وایان كرد خەڵك سندوقەكان بە دەنگەكانی پڕ بكات، بەڵام كورسییەكان هیچ ڕۆڵیان نیە و ئەوانەی چوونە پەرلەمان و سوێندیان خوارد سوێندەكەیان جێبەجێ نەكرد و بەرامبەر هەموو پرسەكان بێدەنگن، مووچەی خۆیان وەردەگرن و ترسیشیان هەیە لەوەی هەڵبژاردن دووبارە بكرێتەوە و مووچە و ئیمتیازاتەكان لەدەست بدەن.

لە 18 مانگی ڕابردوودا، پەرلەمانی كوردستان یەك دانیشتنی ئەنجامداوە، ئەویش لە 2-12-2024 بوو تەنها بۆ سوێندخواردن، بۆ ئەوەی مووچەیان بۆ ببەسترێت و بێبەش نەبن لە ئیمتیازاتەكانیان.

لەوكاتەوە هەر پەرلەمانتارێك مانگانە هەشت ملیۆن و 200 هەزار دیناری تەنها وەك مووچە وەرگرتووە، جگە لەو ئیمتیازاتانەی وەك خانوو و ئۆتۆمبێل پێیان دراوە، ئەمەش لەبەرامبەر هیچ ئەركێكدا، واتە هەر سوێندخواردنەكە 147 ملیۆن دینار لەسەر قوتی خەڵكی هەرێمی كوردستان دراوە بەو پەرلەمانتارانە، لەكاتێكدا ئێستا ئەوان بێكارترین چینی كۆمەڵگەی كوردین.

رۆژی یەكشەممە 10ـی ئایاری 2026، دامەزراوەی پەی بۆ پەروەردە و گەشەپێدان، لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانیدا لە سلێمانی ئاشكرای كرد، ژمارەیەك لە چالاكوانان، نووسەران، مامۆستایانی زانكۆ و كەسایەتییە سیاسی و ئاینییەكان، یاداشتێكی هاوبەشیان بە سێ زمانی كوردی، عەرەبی و ئینگلیزی ئاراستەی رای گشتی و فراكسیۆنە جیاوازەكانی پەرلەمانی كوردستان كردووە سەبارەت بە پەككەوتنی كارەكانی خولی شەشەمی پەرلەمان.

لە یاداشتەكەدا ئاماژە بەوە كراوە كە 18 مانگ بەسەر هەڵبژاردنی خولی شەشەمدا تێپەڕیوە، بەڵام تا ئێستا جگە لە سوێندخواردنی ئەندامان و جێگیربوونی مووچە و ئیمتیازاتەكانیان، پەرلەمان هیچ كۆبوونەوەیەكی ئەنجام نەداوە و ئەركەكانی خۆی جێبەجێ نەكردووە.

"لە بەغداد سەرەڕای ناكۆكی پەرلەمان كارایە"

دامەزراوەی پەی دەڵێت، "لایەنەكان جەختیان لەسەر هەستیاری دۆخی هەرێمی كوردستان و پێویستی بە پەرلەمانێكی كارا و پێكهێنانی كابینەی نوێ كردووەتەوە، هاوكات بەراوردی دۆخەكەیان بە بەغدا كردووە و ستوونیان كردووەتە سەر ئەوەی لە عێراق سەرەڕای ناكۆكییەكان پەرلەمان كارایە، بەڵام لە هەرێم خەمساردییەكی گەورە هەیە".

یاداشتەكە دوو داواكاری سەرەكی لەخۆدەگرێت: یەكەم، كۆبوونەوەی پەرلەمانتاران لە نزیكترین كاتدا بۆ هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتی و جێبەجێكردنی ئەركەكانیان.

دووەم، لە ئەگەری جێبەجێ نەكردنی داوای یەكەم، بە میكانیزمی یاسایی كۆتایی بەم خولەی پەرلەمان بهێنرێت، چونكە مانەوەی پەرلەمانێكی پەكخراو تەنها بۆ ئیمتیازات نەنگییەكی گەورەیە.

لە كۆتاییدا داوا لە سەرجەم هێزە سیاسییەكان و فراكسیۆنەكان كراوە بەدەم یاداشتەكەوە بێن و هەنگاوی جدی بنێن بۆ كۆتاییهێنان بەم بۆشاییە یاسایی و چەقبەستووییە سیاسییەی كە دامەزراوەكانی هەرێمی خستووەتە ژێر پرسیارەوە.

ئۆپۆزسیۆن بە 30 كورسییەوە بێدەنگە

لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆنی هەرێمی كوردستان، 30 پەرلەمانتاریان هەیە، لە بنەڕەتدا ئەركی ئەوانە دژی ئەم چەقبەستووییە بووەستنەوە و دەنگی ناڕەزایی هەڵبڕن، بەڵام وەك ئەوەی نە بایان دی بێت نە باران، بێدەنگن و هیچ هەڵوێستێكیان نییە، نە ناڕەزایی دەردەبڕن و نە دەست لەكاردەكێشنەوە، نە دەچنە بەردەم پەرلەمان و كۆنگرەیەك ببەستن یاخود لانیكەم خێمەیەك لەبەردەم پەرلەمان هەڵبدەن.

ئەم بێهەڵوێستییەی پەرلەمانتارانی ئۆپۆزسیۆن، بێئومێدی خەڵك بەرامبەر حزبەكانی ئۆپۆزسیۆن و دواتریش پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان زیاتر دەكەن، لەكاتێكدا هەرێمی كوردستان بە ژمارەیەك قەیراندا تێدەپەڕێت و رۆژ بەدوای ڕۆژ زیاتر لەسەر یەك كەڵەكە دەبن، لەوانەش بێتوانایی حكومەت لە پێدانی مووچە و خزمەتگوزارییەكان، پێكنەهێنانی حكومەتی نوێ، نەبوونی بودجە و دەستور، سەرەڕای ئەوەش جەنگ بەرۆكی ناوچەكەی گرتووەو لە هەر شتێك زیاتر پێویست بوو پەرلەمانێكی كارا و حكومەتێكی نوێ هەبێت تا مامەڵە لەگەڵ ئەم هەموو قەیران و ئاڵۆزییەدا بكات.

هیچ هەوڵێك نەبووە و نییە بۆ ئەوەی پەرلەمان دروست بێت و بكەوێتەوە سەر پێ

دامەزراوەی پەی، ئاماژە بەوەشدەكات كە هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی كوردستان لە (20/10/2024) ئەنجامدرا، تا ئێستا جگە لە دانیشتنی سوێندخواردنی ئەندامان، هیچ هەوڵێك نەبووە و نییە بۆ ئەوەی پەرلەمان دروست بێت و بكەوێتەوە سەر پێ و هەنگاو بۆ پێكهێنانی كابینەیەكی نوێی شەرعیی حكومەتی هەرێمی كوردستان بدرێت.

پەرلەمانی كوردستان بۆ كارا ناكرێتەوە؟

پەرلەمانی كوردستان زیاتر لە ساڵ و نیوێكە كارا نییە سەرەڕای ئەوەی هەڵبژاردن كراوە، ئەوەش زۆر هۆكاری تێدایە، بە گشتی ئەمانەن:

*كێشەی سیاسی نێوان پارت ولایەنە سیاسییەكانی هەرێم و هاوكێشە نەبوونی سیاسی و ناكۆكی لەسەر دەسەڵات و بەشداربوونی كارا لە بەڕێوەبردنی هەرێمی كوردستان.*فشاری ناوخۆ و دەرەوە،  كێشەی دارایی، موچە، و هەروەها كاریگەری هۆكارە ناوخۆیی و هەرێمییەكان.

نەبوونی ڕێككەوتنی گشگیرو كۆتایی بۆ دەستپێكردنەوەو كاراكردنەوەی پەرلەمان وپێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێم، هەرچەندە هەندێ هەنگاو هەبوون، بەڵام نەگەیشتوون بە ڕێككەوتنی كۆتایی.

مەترسیەكانی كارا نەكردنەوەی پەرلەمانی كوردستان چین ؟

كارا نەبوونی پەرلەمان كاریگەرییەكی گەورەی هەیە لەسەر ژیانی خەڵك، بەتایبەت لەڕووی موچە و دۆخی دارایی.

كاتێك پەرلەمان كارا نییە:چاودێری ڕاستەقینە لەسەر حكومەت نامێنێت.

پرسی موچە و داهات ئاڵۆزتر دەبن

خەڵك هەست بە نائاسایشی دارایی دەكات (قەرز، بێكاری، گرانبەهایی)

لەڕووی  یاسا و مافەكان

یاسای نوێ لەهەرێم دەرناچێت و چەقبەستوونی دروست دەبێت و یاساكانی ساڵانی ڕابردوو هەموار ناكرێنەوەو گۆڕانكارییان بەسەدا نایەت، بەجۆرێك:مافی فەرمی خەڵك بەگشتی لەهەموو ڕووكانەوە بێ‌ پشتگیری پەرلەمانی دەبێت و هاوڵاتیان وادەزانن بەشداری پرۆسەی دەنگدانیان نەكردووە و بەوەش لاوازبوونی سیاسی دروست دەبێت ومتمانە بە سیستەمی سیاسی كەم دەبێتەوە، شڵەژانی سیاسی دروسی دەبێت و گەنجان هیوایان نامێنێت وڕێژەی كۆچكردن زۆرتر دەبێت.

خزمەتگوزارییە گشتییەكان

بەهۆی ئەوەی پەرلەمان چاودێری كەرتەكانی تەندروستی، پەروەردە، كارەبا، نەوت و كۆی داهاتەكان دەكات، كاتێك پەرلەمان كارا نییە بەگشتی خزمەتگوزارییەكان خراپتر دەبنبە كورتی پەرلەمانی كارا = پاراستنی ماف، ژیانێكی ئارامتر.

پەرلەمانی داخراو = ژیانی سەخت و بێ‌ئومێدی

كێ هۆكارە لە كارانەكردنەوەی پەرلەمانی كوردستان ؟

بۆكارانەكردنەوەی پەرلەمانی هەرێمی كوردستان كۆمەڵێك هۆكار و بەربەست بونیان هەیە بە كورتی، ئەمانەن گرنگترین هۆكارەكان:

1. كێشەی نێوان پارتە سەرەكییەكان

كێشە سیاسییەكانی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی و هەروەها هێزەكانی دیكەی دەرەوەی ئەو دوو لایەنە بۆ دەسەڵات، یاسا، و بەشداریكردن لە بڕیارەكان.

2. ناكۆكی لەسەردەسەڵات و سەرۆكایەتییەكان

جێبەجێنەكردنی ماددە یاساییەكان، بەتایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە سەرۆكایەتی هەرێم و سنووری دەسەڵاتەكانەوە هەیە.

3. ناكۆكی دەربارەی ئەنجامەكانی هەڵبژاردن

هەندێك لایەن ئەنجامی هەڵبژاردنەكان قبووڵ ناكەن یان داوای گۆڕانكاری یاسایی دەكەن، كە ئەمە كاری پەرلەمان دەوەستێنێت.

4. فشاری دەرەكی و ناوخۆیی

كێشە داراییەكان، پەیوەندییەكان لەگەڵ بەغدا، و فشاری نێودەوڵەتی هەمووی كاریگەرییان هەیە.

5. لاوازی كولتووری دیموكراسی

زۆرجار بڕیارەكان لە دەرەوەی پەرلەمان دەدرێن، نەك لە ناو پەرلەمان، كە ئەوە رۆڵی پەرلەمان لاواز دەكات.

بۆیە، ناتوانرێت بڵێین "تاكە كەس یان تاكە حزب"هۆكارە، سیستمێكی سیاسی پڕ لە ناكۆكی و نەبوونی ڕێككەوتنی نێوان لایەنەكان هۆكاری سەرەكییە.

ڕۆڵی لایەنەكانی دەرەوەی دوو حزبە دەسەڵاتدارەكە چین؟

ڕۆڵی لایەنەكانی هەرێم لە دەرەوەی دوو حزبە دەسەڵاتدارەكەی هەرێم لە كاراكردنەوەی پەرلەماندا ئەمانەن:

فشار و ناڕەزایی سیاسی دروست دەكەن بۆ كاراكردنەوەی پەرلەمان و كۆتایی هێنان بە داخستنی و دەڵێن داخستنی پەرلەمان پێچەوانەی بنەمای دیموكراسییە.هەوڵی ڕێكخستنەوەی هەڵوێستی ئۆپۆزسیۆن دەدەن و بەشێكیان  هەوڵی  بەشداری لە بڕیار و هێزی سیاسی دەدەن.بەگشتی  لایەنە ناوەخۆییەكانی هەرێم توانای گۆڕینی بڕیاریان نیە، بەڵام دەتوانن فشاردروست بكەن بۆ ناچاركردنی دوو حزبە دەسەڵاتدارەكانی هەرێم بۆ كاراكردنەوەی پەرلەمان.

بۆچی پەرلەمانی كوردستان ساڵ لەدوای ساڵ لاوازتر دەبێت ؟

پەرلەمانی كوردستان ساڵ بە ساڵ لاوازتر دەبێت بۆ ئەم هۆكارانەی خوارەوە، بە كورتی:

دەسەڵاتی پارتە سیاسییەكان زیاترە لە دەسەڵاتی پەرلەمان، بڕیارە سەرەكییەكان لە دەرەوەی پەرلەمان دەدرێن.

دوابەشبوونی سیاسی (دەسەڵاتی دوو لایەن) وای كردووە پەرلەمان نەبێت بە ناوەندی بڕیار.

نەبوونی چاودێری ڕاستەقینە لەسەر حكومەت، زۆربەی پەڕلەمانتاران پشتگیری پارتەكانی خۆیان دەكەن.

قەیرانی یاسایی و هەڵبژاردنەكان (دواخستن یان نەكردنی هەڵبژاردن) متمانەی گەلی لاواز كردووە.

دەستتێوەردانی حكومەت و هێزە باڵاكان لە كار و بڕیاری پەرلەمان.

پەرلەمان بووە شوێنی پەسەندكردنی بڕیار، نە شوێنی دروستكردنیان.

لە غیابی پەرلەمانی كوردستان ئێستا حكومەت چۆن هەرێم بەرێوە دەبات؟

لە غیابی پەرلەمانی كوردستان، حكومەتی هەرێم بە شێوەیەكی كاتی و بە پشتگیری یاساكانی پێشووتر هەرێم بەرێوە دەبات و دەسەڵاتی یاسادان زۆر كەمە، بۆیە حكومەت زیاتر پشت بە بڕیارە كۆنەكان، فەرمان و بڕیارەكانی ئەنجومەنی وەزیران دەبەستێت.

هاوكات، پڕۆژە یاسا نوێكان ناتوانرێت بە شێوەی ئاسایی پەسەند بكرێن، بۆیە بەرێوەبردن زیاتر دەبێت بە شێوەی بەڕێوەبردنی كارگێڕی (ئیداری) نەك چاكسازی یاسایی.

بەگشتی، ئەم دۆخە دەبێتە هۆی سنوورداربوونی چاودێری دیموكراتی و كێشە لە ڕوونی و بەرپرسیارێتی حكومەت، بەڵام بۆ بەردەوامبوونی كارەكان، دامەزراوەكان بە شێوەی نائاراستە و كاتی كار دەكەن.

هەڵبژاردن و پێكهێنانی حكومەت لە هەرێمی كوردستان 1992 - 2025

خولی یەكەمی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە 19/5/1992 بەڕێوەچوو، پاش تێپەڕبوونی (46) ڕۆژ و لە 4/7/1992 كابینەی یەكەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان پێكهێنرا.

خولی دووەمی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە 30/1/2005 بەڕێوەچوو، پاش تێپەڕبوونی (462) ڕۆژو لە 7/5/2006 كابینەی پێنجەم _یەكگرتنەوە_ حكومەتی هەرێمی كوردستان پێكهێنرا.

خولی سێیەمی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە 29/7/2009 بەڕێوەچوو، پاش تێپەڕبوونی (95) ڕۆژو لە 28/10/2009 كابینەی شەشەم و دوای دوو ساڵ كابینەی حەوتەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان پێكهێنرا.

خولی چوارەمی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە 21/9/2013 بەڕێوەچوو، پاش تێپەڕبوونی (270) ڕۆژو لە 18/6/2014 كابینەی هەشتەمی بنكە فراوانی حكومەتی هەرێمی كوردستان پێكهێنرا.

خولی پێنجەمی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە 30/9/2018 بەڕێوەچوو، پاش تێپەڕبوونی (282) ڕۆژو لە 10/7/2019 كابینەی نۆیەمی سێ قۆڵی حكومەتی هەرێمی كوردستان پێكهێنرا.

هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی كوردستان لە (20/10/2024) لەسەر ئاستی پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان بەڕێوەچوو، تا ئێستا كە ساڵیك و زیاتر لە شەش مانگ تێپەڕیوە، ئاسۆیەكی ڕوون نییە بۆ پێكهێنانی كابینەی دەیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان و سیناریۆی جیاواز لە ئارادایە.