سکاڵای سەر حکومەتیشی دواخست؛ دادگای فیدراڵی داوای هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی کوردستانی ڕەتکردەوە

دادگای فیدراڵی عێراق داوای هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی كوردستانی رەتكردەوە، سكاڵای ناساندنی حكومەتی هەرێمیشی بە كاربكەڕێكەر بۆ 14ى كانوونی یەكەمی داهاتوو دواخست.

 سکاڵای یەکەم لەلایە پەرلەمانتاری نەوەی نوێ ئەکبەر غەریب ئەحمەد بوو، کە لەسەر سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کۆردستان کردوویەتی تایبەت بەوەی ماوەی یاسایی حکومەتی هەرێمی کوردستان تەواو بووەو نابیت دەسەڵاتەکانی بەکاربهێنێت.

سکاڵای دووەم لەلایەن رێبوار ئەورەحمان سەرۆکی فراکسیۆنی نەوەی نوێوە لەسەر مەسرور بارزانی تۆمارکراوە تایبەت بەوەی ماوەی یاسایی حکومەتی هەرێمی کوردستان تەواو بووەو نابێت دەسەڵاتەکانی بەکاربهێنێت.

سکاڵای سێیەم لەلایەن عەلی حەمەساڵح ئەندامی پەرلەمانی کوردستانەوە تۆمارکراوە لەسەر سەرۆکی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان، کە داوای کردووە خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان ماوەی دەستوری تەواو بووەو پێویستە هەڵبوەشێتەوە.

سەرەڕای ئەوەی زیاتر لە دوو ساڵ بەسەر بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستاندا تێپەڕیوە، هێشتا لایەنە سیاسییەکان نەبوونه‌تە خاوەنی ڕێککەوتنێکی تۆکمە بۆ پێکهێنانی کابینەی دەیەم.

بڕیارە چاوەڕوانکراوەکانی دادگای فیدراڵی دەتوانن گۆڕانکاریی ریشەیی لە هاوکێشە ئیداری و داراییەکاندا دروست بکەن.ئەگەر دادگا بڕیاری کۆتاییهاتنی ماوەی یاسایی کابینەی ئێستا بدات و بە کاربەڕێکەر بیناسێنێت، ئەوا سەرجەم ئەو گرێبەستە ستراتیژییانەی لە سێکتەری نەوت و گاز واژۆ کراون یان گۆڕانکارییان تێدا کراوە، دەكەونە ژێر پرسیارەوە و ئەگەری هەڵوەشاندنەوەیان دەبێت.

لەو حاڵەتەدا، حکومەت ناتوانێت هیچ بڕیارێکی ستراتیژی دەربکات کە پابەندیی دارایی یان سیاسیی درێژخایەن بۆ کابینەکانی داهاتوو دروست بکات. ئامانجی سەرەکیی سکاڵاکاران ئەوەیە کە دەسەڵاتەکانی هەرێم ناچار بکرێن تەنیا ئەرکە هەنووکەیییەکان بەڕێوە ببەن (تصریف الأعمال)، تا ئەو کاتەی کابینەیەکی نوێ بە شێوازێکی فەرمی متمانە لە پەرلەمانی کوردستان وەردەگرێت.

 ژینگەی سیاسی و قەیرانی مێژوویی دامەزراوەکان

ئەم ئاڵۆزییە یاساییانە لە کاتێکدا سەریان هەڵداوە کە چاودێرانی سیاسی ئاماژە بە لاوازیی پەیوەندییەکانی نێوان لایەنە ناوخۆیی و هەرێمییەکان دەکەن. بە بڕوای شارەزایان، نەبوونی دیدگا و ستراتیژێکی نیشتمانی لەلایەن کابینەی نۆیەمەوە، بووەتە هۆی بەرتەوازەیی و لێکترازانی زیاتری نێو ماڵی کورد، کە ئەمەش زەمینەی بۆ دەستوەردانی دەرەکی خۆشکردووە و سەرچاوەکەی بۆ فەرزکردنی دەسەڵاتێکی حزبی بەسەر جومگە سەرەکییەکانی حکومڕانیدا دەگەڕێتەوە.

قەیرانی درێژکردنەوەی تەمەنی دامەزراوەکان دیاردەیەکی نوێ نییە لە هەرێمدا. لە دوای یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢ و دروستبوونی حکومەتی هاوبەشی پارتی و یەکێتی، پرۆسەی سیاسی هەمیشە ڕووبەڕووی قەیران بووەتەوە. هەرچەندە لە ساڵانی ٢٠٠٥، ٢٠٠٩، ٢٠١٣ و ٢٠١٨دا هەڵبژاردن ئەنجام دراون، بەڵام ناکۆکیی سەبارەت بە یاسای هەڵبژاردن و درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمان بەردەوام دووبارە بووەتەوە.

درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان

لە مێژووی ئەم دواییەشدا، پێشتر لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣، دادگای فیدراڵی یاسای درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستانی بە نادەستووری دانا و سەرجەم کارەکانی هەڵوەشاندەوە، ئەمەش وایکرد کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق ئەرکی بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنەکان بگرێتە ئەستۆ.

سەرەڕای ئەوەی سەرۆکایەتی هەرێم لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤، مەرسوومی بۆ بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەرکرد، بەڵام بەهۆی نەبوونی ڕێککەوتنی سیاسی بۆ پێکهێنانی کابینەی نوێ، هەرێم جارێکی تر لەبەردەم هەڕەشەی بۆشایی یاساییدایە. گەر بڕیارەکەی دادگای فیدراڵی دژی کابینەی ئێستا بێت، دەسەڵاتەکانی حکومەت لەڕووی بەڕێوەبردنی دارایی و ئیدارییەوە دادەبەزێتە نزمترین ئاست و دەیان پڕۆژە و گرێبەستی گەورە ڕووبەڕووی پەککەوتن دەبنەوە.

داڕمانی سیستمی پشکپشکێنە و پەککەوتنی سیستمی حوکمڕانی

لە بنەڕەتدا، پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان هەمیشە بە تەواوی بەند بووە بە ڕێککەوتنی دوو هێزی سەرەکی و دەسەڵاتدار، واتە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. کاتێک ئەم دوو هێزە لەسەر دابەشکردنی پۆستەکان، داهاتە گشتییەکان، یان هەژممون و زۆنە کارگێڕییەکان تووشی ناڕێکی و ناکۆکی دەبن، پرۆسەی گشتی بە تەواوی پەکی دەکەوێت. هۆکاری سەرەکی ئەوەیە کە هیچ میکانیزمێکی ناوخۆیی کاریگەر بوونی نییە کە بتوانێت ئەم هاوکێشەیە تێکشکێنێت، چونکە مۆدێلی دیموکراسیی پشکپشکێنە کە لە ڕابردوودا بەڕێوەدەچوو، لەم قۆناغەدا بە تەواوی تووشی داڕمان و پەککەوتنی سیستماتیکی بووە و نەیتوانیوە وەڵامگۆی پێویستییەکانی کۆمەڵگە و دەرەنجامی سندوقەکانی دەنگدان بێت.