گۆرانکارییەکان لایەنەکانی عێراق و هەرێمی تەنگەتاو کردووە؛پێکهێنانی حکومەت بە دەست و خەتی ئەمریکا و تورکیا و ئێران

ناوەندی هەواڵ

له‌ عێراق لایه‌نه‌ شیعه‌كان به‌شێكیان ترسیان لێنیشتووه‌ پرۆسه‌ى چه‌كدانانى گرووپه‌كان ده‌سه‌ڵاتیان له‌ده‌ست ده‌ربهێنێت، ئه‌مریكاش فشاره‌كانى چڕكردووه‌ته‌وه‌ و تۆم باراكى وه‌ك نوێنه‌رى خۆى بۆ عێراق و سوریا دیاریكردووه‌، له‌ هه‌رێمى كوردستانیش لایه‌نه‌كان ترسى پێگه‌ى خۆیان هه‌یه‌ له‌ عێراق و هه‌رێمیش، به‌ڵام خه‌ڵك خه‌مى قه‌واره‌كه‌یه‌تى، كه‌ به‌هۆى گۆڕانكارییه‌كانى ناوچه‌كه‌وه‌ هاوشێوه‌ى ئه‌وه‌ى به‌سه‌ر كوردانى ڕۆژئاوا هات، به‌سه‌ر باشوورى كوردستانیش بێت.

له‌ هه‌رێمى كوردستان و له‌ یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنى دواى ڕاپه‌ڕینى 1991 خه‌ڵك به‌ گڕوتینه‌وه‌ چووه‌ سه‌ر سندوقه‌كانى ده‌نگدان، به‌ڵام  یه‌كێتى و پارتى له‌ برى ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵات به‌پێى به‌ركه‌وته‌ى هه‌ڵبژاردن دابه‌ش بكه‌ن په‌نجا به‌ په‌نجا دابه‌شیان كرد، سه‌رئه‌نجامیش شه‌ڕى ناوخۆى لێكه‌وته‌وه‌، له‌وكاته‌وه‌ له‌برى په‌نابردن بۆ چاره‌سه‌رى نیشتمانى و دروستكردنى هه‌رێمێكى به‌هێز به‌رده‌وام بوون له‌ ململانێ تا گه‌یشتن به‌م دۆخه‌ى ئێستا.

ئێستا له‌دواى زیاتر له‌ ساڵێك وحه‌وت مانگ له‌ هه‌ڵبژاردنى خولى شه‌شه‌مى په‌رله‌مانى كوردستان، هێشتا پارتى و یه‌كێتى له‌ بێنه‌ و به‌رده‌ى دابه‌شكردنى پۆسته‌كاندان، له‌كاتێكدا دۆخى ناوچه‌كه‌ ئاڵۆزه‌ و گۆڕانكارییه‌كان خێران، جه‌نگى ئێران له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا و ئیسرائیل هێنده‌ نابێت كۆتایى هاتووه‌ و ئاگربه‌سته‌كه‌شیان لاوازه‌، له‌ سوریا و عێراق گۆڕانكارى ڕووده‌دات، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێم بێباكن و خه‌مى ئاینده‌ى ئه‌و هه‌رێمه‌یان نییه‌ كه‌ به‌ خوێنى خه‌ڵكى كوردستان و پێشمه‌رگه‌ پێكهاتووه‌، ئه‌وه‌ش له‌كاتێكدایه‌ ئه‌مریكا هاوكات له‌گه‌ڵ فشاره‌كانى بۆسه‌ر گرووپه‌ شیعه‌كان، فشارى بۆ پارتى و یه‌كێتیش هێناوه‌ كه‌ به‌زوویى حكومه‌ت پێكبهێنن، وڵاتانیش به‌تایبه‌تى توركیا و ئێران چاویان له‌وه‌یه‌ جێده‌ستیان له‌ حكومه‌تى داهاتووى هه‌رێم هه‌بێت، هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌نده‌ى تر پێكهێنانى حكومه‌تى ئاڵۆز كردووه‌.

وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ گۆڕانى دۆخه‌كه‌ و سیاسه‌تى ئه‌مریكا به‌رامبه‌ر به‌ عێراق و هه‌رێمى كوردستان، ئه‌و وڵاته‌ تۆم باراكى وه‌ك نوێنه‌رى تایبه‌تى سه‌رۆك بۆ كاروبارى عێراق و سوریا ده‌ستنیشان كردووه‌، ئه‌و سیاسییه‌ى به‌ بۆچوونه‌ ڕاشكاوه‌كانى ناسراوه‌ و له‌گه‌ڵ فیدراڵى و دیموكراسى بۆ ناوچه‌كه‌ نییه‌ و ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌مریكا و خودى خۆى به‌لاوه‌ گرنگه‌.

هه‌رچه‌نده‌ ڕه‌نگه‌ پارتى و یه‌كێتى له‌وه‌ تێگه‌یشتبن مه‌ترسییه‌كان له‌به‌رده‌رگایه‌، به‌ڵام هێشتا ناكۆكیی كه‌سیی و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان ڕێگرن له‌وه‌ى پێكه‌وه‌ كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن نه‌ك لایه‌نى سێیه‌م ده‌ستێوه‌ردان بكات و سه‌رئه‌نجام به‌ زیانى قه‌واره‌كه‌ بشكێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ش ڕه‌نگه‌ چیتر دره‌نگ بكات، له‌كاتێكدا ئه‌و مۆڵه‌ته‌شى ئه‌مریكا بۆ یه‌كخستنه‌وه‌ى هێزى پێشمه‌رگه‌ دیاریكردبوو خه‌ریكه‌ كۆتایى دێت، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌كى ترسناكه‌ و ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ ده‌خاته‌ڕوو، كه‌ ڕه‌نگه‌ هاوشێوه‌ى داواى چه‌ك ڕاده‌ستكردنى گرووپه‌ چه‌كداره‌كان، ئه‌مریكا داواى ئه‌وه‌ش بكات پێشمه‌رگه‌ هاوشێوه‌ى ئه‌و هه‌نگاوه‌ چه‌كه‌كانى ڕاده‌ستى ده‌وڵه‌تى عێراق بكات، به‌مه‌ش زیاتر سیاسه‌ته‌كه‌ى ئه‌مریكا ڕوون ده‌بێته‌وه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ ناوه‌ندیه‌كاندایه‌ و چیتر بۆى گرنگ نییه‌ هه‌رێمێكى كوردى له‌ عێراق هه‌بێت.

ئێستا كه‌ 2026 ه‌ دۆخى هه‌رێمى كوردستان له‌گه‌ڵ 1992 جیاوازه‌، هه‌م به‌ ساڵ و هه‌م به‌ گۆڕانكارییه‌كان، به‌ڵام پێناچێت بیرى سیاسى پارتى دیموكراتى كوردستان و یه‌كێتیی نیشتمانى كوردستان زۆر گۆڕدرابێت، ئه‌وان هێشتا شه‌ڕى پۆست ده‌كه‌ن له‌ به‌غداد و هه‌ولێر، له‌كاتێكدا ده‌ستپێشخه‌ریش هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى پێكه‌وه‌ دابنیشن و كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن.به‌ڵام ئێستا یه‌كێتى ده‌ڵێت له‌گه‌ڵ پارتى 39 به‌ 39 ن له‌ كورسیدا و پارتیش سووره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاته‌كانى بپارێزێت، هه‌ر ئه‌مه‌ش هۆكارى مانه‌وه‌ى ئاڵۆزیه‌كانه‌.

11 ڕۆژی دیکە ئەو ماوەیە تەواو دەبێت، کە یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان لەکاتی دەستپێشخەرییەکەی بۆ پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی دیاریکرد.

ڕۆژى شەممە لە کۆڕبەندی دێڵفی لە سلێمانی بافڵ تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەشداریی لە پانێڵێکدا کرد و وتی: “حکومەتێک دروست نابێت هاوشێوەی حکومەتی پێشوو بێت” لەبارەی دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەتی نوێی هەرێمی کوردستان بافڵ تاڵەبانی وتی:" پەیوەندی بە هەندێک لە بەرپرسانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە هەیە". سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەقسەکانیدا وتیشی "هه‌ندێك سه‌ركرده‌ی پارتی توانای ئه‌وه‌یان نییه‌ له‌ واقعی نوێ تێبگه‌ن".

یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان پێشنیازیکردووە پەرلەمانی کوردستان کارابکرێتەوە و دواتر گفتوگۆکانی پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەت دەستپێبکات، بەڵام یەکێتی مەرجی ئەوەی هەیە بەوپێیەی ئێستا لەگەڵ نەوەی نوێ هاوپەیمانێتیەکیان دروستکردووە، لەکۆی سێ پۆستەکەی دەستەی سەرۆکایەتی پەرلەمانی کوردستان، دوو پۆستیان (سەرۆک و سکرتێر) لەلای یەکێتی و نەوەی نوێ بێت، پارتیش ئەو داواکارییەی ڕەتکردوەتەوە.

پێشتر مەحمود محەمەد وتەبێژی  پارتی دیموكراتی كوردستان لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند: "تا ئێستا هیچ وادەیەك دیاری نەكراوە بۆ كۆبوونەوە لەگه‌ڵ یەكێتی، لە كاتی گفتوگۆدا قسە لەسەر ئەو لێدوانی بافڵ تاڵەبانی دەكەین كە وتی (39 بە 39) كورسین".

مەحمود محەمەد وتی " ناكرێت ئەو عینادیەی هەندێك لایەن هەیانە تا سەر بەردەوام بێت، ئەگەر نەگەینە رێككەوتن لەسەر كاراكردنەوەی پەرلەمان و پێكهێنانی حكومەت، دەبێت بەرەو هەڵبژاردن بڕۆین".

پێشتر مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان بەبۆنەی ساڵیادی دامەزراندنیەوە، پەیامێکی فەرمیی پیرۆزبایی ئاراستەی بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ئەندامانی مەکتەبی سیاسی و ئەنجوومەنی باڵای سیاسی و بەرژەوەندییەکانی ئەو حزبە کرد.

پارتى ڕایگه‌یاند "جارێكی دیكە جەخت دەكەینەوە سەر هەماهەنگی و تەبایی نێوان سەرجەم هێز و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان بۆ چارەسەركردنی ڕاست و دروستی كێشە و پرسە هەنووكەییە چارەنووسسازەکان و پاراستنی دەستكەوتەكانمان و بەهێزکردنی دامەزراوەکان و داکۆکیکردن لە قەوارەی دەستووری و سیاسی هەرێمی کوردستان".

پێش ئه‌و په‌یامه‌، به‌بۆنه‌ى جه‌ژنى قوربانه‌وه‌، مه‌سعود بارزانى سه‌رۆكى پارتى دیموكراتى كوردستان په‌یامێكى بڵاوكرده‌وه‌ و ڕایگه‌یاند: لەو ساتە هەستیار و چارەنووسسازەدا پەیامم بۆ لایەن و هێزە سیاسییەكانی كوردستان ئەوەیە كە هەموو لایەك بیر لە بەرژەوەندییەكانی خەڵكی كوردستان بكەنەوە و بەرژەوەندییە باڵاكانی گەلەكەمان لەسەرووی ئامانج و بەرژەوەندیی بەرتەسك دابنێن و واز لەو ململانێیە بێ ئەنجامە و، ئەو خۆخۆرییە بێنن كە ماوەیەكە پڕۆسەی سیاسیی هەرێم بەدەستیەوە دەناڵێنێت".

مه‌سعود بارزانى وتى:" داوا دەكەم لەدوای جەژنی پیرۆزی قوربان لایەنە سیاسییەكانی هەرێم بە دڵسۆزی و هەستی نیشتیمانپەروەرانەوە بەیەكەوە كۆببننەوە و ئەو چەقبەستووییە سیاسییە چارەسەر بكەن و كۆتایی بەم دۆخە نالەبارە سیاسییە بهێنن. ئەمە ئەركێكی ویژدانی و نەتەوەیی و نیشتیمانییەو پێویستە هەموو لایەك بە هەستی بەرپرسیارێتییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكەن و بگەڕێنەوە سەر ڕێگەی ڕاست".

له‌گه‌ڵ ئاڵۆزبوونى دۆخى سیاسى له‌ عێراق و هه‌رێمى كوردستان، ترافیكى سه‌ردانه‌كانیش قه‌ره‌باڵغ بوون، پێشتر چه‌ند جارێك ئیسماعیل قائانى فه‌رمانده‌ى فه‌یله‌قى قودسى سوپاى پاسداران سه‌ردانى به‌غدادى كردووه‌، به‌رپرسانى هه‌رێمى كوردستانیش به‌تایبه‌ت پارتى سه‌ردانى توركیایان كردووه‌، ئانل بۆرا ئینان باڵیۆزى توركیاش له‌ عێراق سه‌ردانى به‌رپرسانى پارتییان كردووه‌،پرسى سه‌ره‌كیش دۆخى ناوچه‌كه‌ و پێكهێنانى حكومه‌ت و ئابووریى بووه‌، به‌مه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت هه‌م توركیا و هه‌م ئێرانیش ده‌یانه‌وێت جێده‌ستیان دیاربێت له‌ پێكهێنانى حكومه‌ت له‌ عێراق و هه‌رێمى كوردستان.

هه‌رچه‌نده‌ پێكهێنانى حكومه‌ت له‌ عێراق هێنده‌ى نه‌ماوه‌، به‌ڵام به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌و گۆڕانكاریانه‌ى عه‌لى زه‌یدى سه‌رۆكوه‌زیرانى نوێ له‌سه‌ر ڕاسپارده‌ و به‌ فشارى ئه‌مریكا ده‌یانكات، كه‌ مه‌رجى ئه‌وه‌یه‌ گرووپه‌ چه‌كداره‌كان به‌شدارى نه‌كه‌ن، له‌ هه‌رێمى كوردستانیش دیار نییه‌ پارتى و یه‌كێتى مه‌ترسیه‌كان له‌به‌رچاو ده‌گرن و سازش بۆ یه‌كتر ده‌كه‌ن له‌پێناو ئه‌وه‌ى قه‌واره‌ى هه‌رێم بمێنێته‌وه‌، یاخود ناكۆكییه‌كان و یارییه‌ ده‌ره‌كییه‌كان به‌ ئاقارێكى تردا ده‌یانبات.