یاسای داماڵینی چەك لە كورد؛ هەنگاوێكی مێژوویی یان مانۆڕێكی سیاسی؟

هەرچەندە یاسای چەكداماڵینی پەكەكە و لێبوردنی بەشەكیی بۆ زیندانیەكان هەنگاوێكی مێژووییە، بەڵام داواكارییە بنەڕەتیەكانی كورد پڕناكاتەوە، ڕەنگە لەلای ئەردۆغان ئامانجی تر بوونی هەبێت.

لەنێوان پرۆسەی چەكداماڵینی پەكەكە و حساباتەكانی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بۆ مانەوەی لە دەسەڵات، یاسایەكی نوێ دەرگای لەبەردەم ئاشتیدا لە توركیا كردووەتەوە، بەڵام لێرەدا پرسیارێكی قورس لەبارەی ئایندەی كورد لە باكور دێتە كایەوە.

هەرچەندە یاسای چەكداماڵینی پەكەكە و لێبوردنی بەشەكیی بۆ زیندانیەكان هەنگاوێكی مێژووییە، بەڵام داواكارییە بنەڕەتیەكانی كورد پڕناكاتەوە، ڕەنگە لەلای ئەردۆغان ئامانجی تر بوونی هەبێت.

گۆڕانكاری لە گوتاری سەركردەكانی توركیا ڕوویداوە، تەنانەت دەوڵەت باخچەلی كە سیاسیەكی ڕاستڕەوی توندڕەوە و سەرۆكی پارتی نەتەوەیی توركیایە و هاوپەیمانی ئاكپارتییە كە ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكایەتی دەكات، هەر ئەوەش نا بەڵكو باخچەلی داوایكردووە عەبدوڵا ئۆجەلان ڕێبەری زیندانكراوی پەكەكە كە 27 ساڵە لە زینداندایە ئازاد بكرێت.

پێش چەند ساڵێك لە توركیا، ئەگەر خەڵك ئەو هەواڵەی بەناوی باخچەلییەوە ببیستایە بە درۆی دەزانی، چونكە باخچەلی یەكێك بوو لەو كەسانەی زۆر پێداگری دەكرد كە دەبێت ئۆجەلان لەسێدارە بدرێت.

بەڵام ئۆجەلان رۆڵێكی میحوەری بینیوە لە نزیكبوونەوەی پارتی كرێكارانی كوردستان و دەوڵەتی توركیا، ساڵی ڕابردوو لە ئیمراڵییەوە داوای لە ئەندامانی پەكەكە كرد چەكەكانیان دابنێن، تەئكیدی كردەوە ئەوە شكست نییە بەڵكو دەستكەوتێكی مێژووییە، دوای 13 مانگ لە دەستپێكردنی پرۆسەكەش پەرلەمانی توركیا بە زۆرینەی دەنگ یاسایەكی پەسەند كرد بۆ پرۆسەی چەكداماڵینی پەكەكە.

ئەو یاسایەی ناوی نراوە چوارچێوە دەكرێت لە ڕێگەیەوە هەزاران زیندانی كورد و لایەنگر و ئەندامی پەكەكە ئازاد ببن، جگە لەوەی رێگە بە بەشێك لە كادر و ئەندامانی پەكەكە دەدرێت بگەڕێنەوە بۆ توركیا و باكوری كوردستان.

بەڵام یاساكە ڕێگە بەو كەسانە نادات بگەڕێنەوە كە بە كوشتنی ئەنقەست بەپێی یاساكانی توركیا تۆمەتبار كراون، لەگەڵ ئەو زیندانیانەی پێش حوزەیرانی 2005 سزای زیندانی هەتاهەتایی دراون، لەوانەش خودی عەبدوڵا ئۆجەلان ڕێبەری زیندانكراوی پەكەكە.

جێبەجێكردنی یاساكەی پەرلەمانی توركیا بەستراوەتەوە بە ڕەزامەندبوونی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی توركیا لەسەر چەكدانانی پەكەكە بە تەواوەتی، ئەوەش چەند مانگێك كاتی دەوێت، بەڵام وەك ئۆجەلان خۆی دەڵێت ئەمە هەنگاوی یەكەمی گەشتێكی دوورودرێژە، لە هەموو دۆخێكیشدا هەر دەرچوونی یاسایەكی لەوشێوەیە لە پەرلەمانی توركیاوە ڕووداوێكی مێژووییە.

لە ساڵی 1984 ەوە شەڕی چەكداری لەنێوان پەكەكە و سوپای توركیا دەستیپێكردووە، لەوكاتەوە زیاتر لە 13 جار هەوڵی ڕێككەوتن و پرۆسەی ئاشتی دراوە، هەموو جارەكانیش شكستیان هێناوە، ئێستا زیاتر لە ساڵێكە چەكەكان بێدەنگ بوون و یاساش دەرچووە، كات دەریدەخات ئەم پرۆسەیەش شكست دەهێنێت یان وەك هەنگاوێكی مێژوویی دەمێنێتەوە.

بەوتەی بەشێك لە چاودێران دەرچوونی ئەو یاسایە بە مانای چارەسەری پرسی كورد نیە، چونكە داواكارییە سەرەكییەكانی كورد لەخۆناگرێت، كە داننانە بە زمانەكەیان، لەگەڵ ئیدارەدانی ناوچەكانیان، لەگەڵ سوككردنی یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

ئێستاش یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە توركیا هێندە توندە، ڕەنگە هەر وتەیەك بۆ پشتیوانی كورد زیندانیكردن بەدوای خۆیدا بهێنێت، بەڵام وەك بەشێك لە چاودێران دەڵێن ئێستا ئەوەی گرنگە بەو یاسایە دۆسیەی كورد لە تیرۆر و توندوتیژی پەڕیوەتەوە بۆ یاسا و سیاسەت، دەكرێت داواكارییەكانی تر لە قۆناغەكانی داهاتوودا بن.

هەرچەندە دەم پارتی ڕەخنەی لە یاساكەی پەرلەمانی توركیا گرتووە، بەڵام دەنگی پێداوە و بەوەش ڕەنگە لە داهاتوودا نزیكبوونەوە لەنێوان ئەو حزبە و حزبەكەی ئەردۆغان ڕووبدات.

ئاكپارتی پێویستی بە دەنگی كوردە لە پەرلەمان و بۆ هەڵبژاردنیش، چونكە رەجەب تەیب ئەردۆغان دەیەوێت دوای كۆتایی هاتنی ماوەی دەسەڵاتی لە 2028، وەك سەرۆكی توركیا بمێنێتەوە، بەڵام دەستوور ڕێگە بە دوو خولی سەرۆكایەتی دەدات، تەنها لەو دۆخەدا نەبێت كە هەڵبژاردنی پێشوەختە ئەنجام بدرێت.

ئێستا ئاكپارتی و مەهەپە پێویستیان بە دەنگی دەم پارتیی دەبێت بۆ گۆڕانكاری دەستووریی، ئەوەش هەلێكە بۆ كورد تا داواكارییەكانی لە دەستووردا جێ بكاتەوە، پێشبینی كراویشە كورد دەنگ بە گۆڕانكاری دەستووری دەدات تەنانەت ئەگەر وابكات ئەردۆغان لە پۆستەكەیدا بمێنێتەوە، چونكە ئەوە پرسێكی یەكلاكەرەوەیە بۆ چارەسەری پرسەكەیان.

بەڵام ئەمە تەنها پاڵنەری دەوڵەتی توركیا و بە دیاریكراوی سەرۆك كۆماری توركیا نییە، بەڵكو پاڵنەری سیاسەتی دەرەوەش هەیە، یاساكە و باشكردنی دۆخی ناوخۆیی، وادەكات رۆڵی توركیا لە ناوچەكە بەهێزتر ببێت.جگە لەوەی سەرگرتنی ئەو پرۆسەیە وادەكات، هەستیاری توركیا بەرامبەر كوردانی ڕۆژئاوای كوردستان كەم ببێتەوە و ئەوانیش داواكارییەكانیان بۆ خۆبەڕێوەبەری كەمتر بكەنەوە.

لە عێراقیش كشانەوەی سوپای توركیا ئەگەر ڕووبدات، هاریكاری ئابووری شوێنی دەگرێتەوە، جگە لەوەی توركیا دەتوانێت سەقامگیری ناوخۆی پیشانی ئەوروپا بدات و زیاتر وەك هاوبەشێك خۆی لەبەرامبەریان نمایش بكات.چونكە زۆرجار پێشێلكاریەكان بەرامبەر كورد و بەتایبەت یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە توركیا لەلایەن ئەوروپا و ڕێكخراوەكانیەوە ڕەخنەی لێگیراوە، بۆ نمونەش زیندانیكردنی دەیان سەركردەی باكور لەوانەش سەڵاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆكی پێشووی هەدەپە كە 10 ساڵە لە زینداندایە،دادگای ئەوروپا داوای ئازادكردنی دەكات.

هەرچی سەبارەت بە عەبدوڵا ئۆجەلانە، یاسای چوارچێوە كە پەسەندكراوە هیچ هەلومەرجێكی بۆ ئازادبوونی لەم كاتەدا نە خوڵقاندووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەو توركە نەتەوەییانەی تا دوێنێ خواستی لەسێدارەدانیان هەبوو وەكو باخچەلی، ئێستا داوای ئەوە دەكەن مافی هیوا بیگرێتەوە.