سیستمى ئه‌سیكۆدا چییه‌ و بۆچى هه‌رێمى كوردستان كێشه‌ى له‌گه‌ڵ جێبه‌جێكردنیدا هه‌یه‌؟

ناوەندی هەواڵ

وه‌زاره‌تى دارایى و ئابوورى هه‌رێمى كوردستان وه‌ڵامى جێگرى یه‌كه‌مى سه‌رۆكى په‌رله‌مانى عێراق ده‌داته‌وه‌، ده‌ڵێت سیستمى ئه‌سیكۆدا بۆ گه‌مارۆدانى هه‌رێم به‌كارده‌هێنێت و خه‌رجى ڕاسته‌قینه‌ش وه‌ك چه‌وسانه‌وه‌ به‌سه‌ر هه‌رێمى كوردستاندا ده‌سه‌پێنێت.

وەزارەتی دارایی و ئابووریی هەرێمی کوردستان ڕاشیگه‌یاندووه‌، بەغداد لە ساڵی 2025ـدا مووچەی دوو مانگی فەرمانبەرانی هەرێمی نەناردووە، هەرێم تەواوی پابەندییەکانی خۆی بەپێی یاسای بودجەی فیدراڵی بۆ ساڵەکانی 2023، 2024 و 2025 جێبەجێ کردووە و هەمیشە ئامادەی پاکتاوی دارایی بووە.

 وەزارەتەکە ئاشکرای کردووه‌ لە ساڵی 2025ـدا هەرێم پشکی گەنجینەی فیدراڵی ناردووە، بەڵام بەغداد تەنیا مووچەی 10 مانگی ڕەوانە کردووە و مووچەی مانگەکانی تشرینی دووەم و کانوونی یەکەمی فەرمانبەرانی هەرێمی نەناردووە، لە کاتێکدا فەرمانبەرانی دیکەی عێراق لەو دوو مانگەدا مووچەیان وەرگرتووە.

کەمیی داهاتی نانەوتی لە ساڵی 2026

سەبارەت بە داهاتی پێنج مانگی یەکەمی ساڵی 2026، وەزارەتی دارایی ڕوونی کردەوە، پشکی گەنجینەی فیدراڵی لە داهاتی نانەوتی ڕادەست کراوە. ئاماژەی بەوەش کردووه‌ لە مانگەکانی ئازار و نیساندا بەهۆی بارودۆخی شەڕ لە ناوچەکە و ئاستەنگەکانی جێبەجێکردنی سیستەمی گومرگیی ئەسیکۆدا، داهاتی نانەوتیی هەرێمی کوردستان کەمبووەتەوە، کەچی ئەم دۆخە وەک کارتێک بۆ ئابڵۆقەی ئابووری لە دژی هەرێمی کوردستان بەکارهێنراوە و کراوەتە هۆکارێک بۆ نەناردنی شایستە داراییەکان.

کێشەی "خەرجیی ڕاستەقینە"

وەزارەتی دارایی ئاشکرای کردووه‌، لەگەڵ حکومەتی پێشوو ڕێککەوتن هەبووە کە 50%ـی داهاتەکان بنێردرێت، بەڵام لایەنی فیدراڵ لە دەرکردنی بڕیاری کۆتایی لەسەر سیستەمی ئەسیکۆدا خەمسارد بووە.

وەزارەتى دارایى و ئابورى هه‌رێمى كوردستان، ڕەخنەی لە عەدنان فەیحان گرتووه‌ لەبری داکۆکیکردن لە مافی مووچەخۆران، پشتگوێی لە کێشەی "خەرجیی ڕاستەقینە" کردووە، کە بە شێوازێکی چەوسێنەرانە تەنیا بەسەر هەرێمدا دەسەپێنرێت و بووەتە هۆی نەناردنی پشکەبودجەی کوردستان بە تەواوی و بێبەشکردنی فەرمانبەران لە مووچەکانیان.

"جێگه‌ى سه‌رسوڕمانه‌"

وەزارەتی دارایی هەرێم جەختی کردەوە  "جێگەی سەرسوڕمانە کەسایەتییەک لە پۆستی جێگری یەکەمی سەرۆکی پەرلەماندا بێت و لەبری چەسپاندنی یەکسانی، داوای بڕینی مووچەی چینێکی هاووڵاتییانی دەوڵەت بکات. وەزارەت دووپاتی کردەوە کە ئەرکی سەرەکیی ئەو پۆستە پاراستنی مافی سەرجەم عێراقییەکانە بەبێ جیاوازی، نەک دروستکردنی ئاستەنگ لەبەردەم بژێویی فەرمانبەران و بەکارهێنانی قوتی خەڵک بۆ ململانێی سیاسی".

"مووچەی هەرێمی کوردستان هێڵی سوورە”

فەرهاد ئەتروشی، جێگری دووەمی سەرۆکی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند، مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان هێڵی سوورە و نابێت تێکەڵ بە هیچ پرسێکی دیکە بکرێت.

 لە وەڵامی عەدنان فەیحان، جێگری یەکەمی سەرۆکی پەرلەمان، کە داوای راگرتنی مووچەی هەرێمی کردبوو، فەرهاد ئەتروشی دەڵێت، نابێت قوتی هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان بکرێتە بارمتە و تێکەڵ بەبابەتی داهات و ناکۆکییەکانی نێوان هەولێر و بەغداد بکرێت جەختی لەوەشکردووەتەوە، لێدوانەکەی عەدنان فةیحان دژی بڕیارەکانی دادگای فیدراڵییە سەبارەت بە مووچەی هەرێمی کوردستان.

"هەموو عێراقییەکان لە ماف و بەرپرسیارێتی یەکسانن"

عالیە نسەیف، پەرلەمانتاری هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوەو گەشەپێدان لەبارەی بەیاننامەكەی فەرهاد ئەتروسی دەڵێت، هەموو عێراقییەکان لە ماف و بەرپرسیارێتی یەکسانن، بۆیە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان هاوشێوەی مووچەی فەرمانبەرانی حکومەتی ناوەندی و پارێزگاکان، هێڵی سورە بۆ هەموو ئەوانەی بەشدارن لە پڕۆسەی سیاسی، لە یاسادانانەوە تا بەرپرسانی جێبەجێکردن. 
بەڵام لە ئێستادا روبەڕوی قەیرانێکی دارایی بووینەتەوە کە لە ساڵی 1921ەوە لە عێراقدا وێنەی نەبووە، هەناردەکردنی نەوت کە تاکە سەرچاوەی داهاتمانە، زیاتر لە شەش مانگە هەناردە نەكراوە، ئەمەش پێویستی بە هاوكاری و تەواوكاری دارایی هەیە.
عالیە نسەیف، لە سەكۆی "ئێكس" نوسیویەتی، ئەمڕۆ یاسای بودجەمان هەیەو رێککەوتنی سیاسیمان هەیە سەبارەت بە رادەستكردنی داهاتە نانەوتییەکان لە هەرێمی کوردستانەوە بۆ حکومەتی ناوەند، بەڵام ئەو بڕە پارەیەی تا ئێستا رەوانەكراوە تەنها 10%ی ژمارە راستەقینەکانن.

سیستەمی ئەسیکودا ( ASYCUDA System ) چیە؟

سیستەمی ئەسیکودا ( ASYCUDA System ) کورتکراوەی سیستەمی ئۆتۆماتیکی بۆ داتای گومرگیە. سیستەمێکە بەکاردێت بۆ ڕێکخستنی کارەکانی گومرگی لە ڕێگەی ئۆتۆماتیکیکردنی پرۆسەکانی وەک کۆکردنەوەی زانیاری و شیکاری لە خاڵە گومرگییەکان.

ئەم جۆرە سیستەمە لە ئاستی جیهانیدا شتێکی نامۆ نییە، چونکە زۆرێک لە وڵاتان سیستەمی ئۆتۆماتیکی هاوشێوە بەکاردەهێنن بۆ بەرزکردنەوەی کارایی و ئاسایشی گومرگی. وەهەروەها ، سیستەمی ئەسیکودا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە بەدواداچوون و شیکردنەوەی سەرچاوەکانی داهاتی حکومەت، بە تایبەت ئەگەر زیادبوون هەبێت.

بە ئۆتۆماتیکیکردنی کۆکردنەوە و شیکردنەوەی زانیاریی لە خاڵە گومرگییەکان، سیستەمەکە دەتوانێت تێڕوانینێک بۆ ڕەوت و سەرچاوەکانی داهات دابین بکات، ئەمەش یارمەتیدەرە لە باشتر بەڕێوەبردنی دارایی و شەفافیەت.

سیستەمی ئەسیکودا بە تایبەتی بۆ بەرزکردنەوەی شەفافیەت و کارایی لە بەدواداچوونی سەرچاوەکانی داهاتی حکومەتدا داڕێژراوە، بەتایبەتی لە حاڵەتەکانی زیادبوونی داهاتدا و وە ئەو داهاتەش لە چی سەرچاوەیەک یان لەکوێ هاتووە، لە ڕێگەی تواناکانی کۆکردنەوەی زانیاریی و شیکاری ئۆتۆماتیکی لە خاڵە گومرگییەکان، سیستەمەکە دەتوانێت تێڕوانینێکی ورد لەبارەی ڕەوت و سەرچاوەکانی داهاتەوە پێشکەش بکات، ئەمەش بەشدارە لە باشتر بەڕێوەبردنی دارایی و شەفافیەت و لێپرسینەوە.

بۆچى عێراق ده‌یه‌وێت ئه‌و سیسته‌مه‌ جێگیر بكات؟

حکومەتی عیراقی فیدڕاڵ ئامانجی لە دانانی سیستەمی ئەسیکودا لە سەرجەم خاڵە گومرگییەکانی عیراق لەبەر چەند هۆکارێکی سەرەکیە لەوانە : 1. زیادکردنی ئاسایش: سیستەمی ئەسیکودا یارمەتی بەهێزکردنی ڕێوشوێنە ئەمنییەکان دەدات لە خاڵە گومرگییەکان بە ئۆتۆماتیکیکردنی کۆکردنەوە و شیکردنەوەی زانیاریی، بەمەش مەترسی چالاکییە نایاساییەکانی وەک قاچاخچێتی و ساختەکاری کەمدەکاتەوە. 2. کارایی: بە ئۆتۆماتیکیکردنی کارەکانی گومرگی، سیستەمی ئەسیکودا پرۆسەکان ڕێکدەخات، پەڕاو و کاغەز کەمدەکاتەوە، و ڕێکارەکان خێراتر دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی کاراتر کردنی کارەکانی گومرگی. 3. شەفافیەت: سیستەمەکە شەفافیەت لە کارەکانی گومرگیدا بەرەوپێش دەبات لەڕێگەی دابینکردنی داتای ورد لەسەر هاوردە و هەناردەکردن، یارمەتیدەرە بۆ ڕێگریکردن لە گەندەڵی و دڵنیابوون لە پابەندبوون بە یاسا و ڕێساکان. 4.زیادبوونی داهات: لە ڕێگەی چاودێریکردن و شیکاری باشتری چالاکییە بازرگانییەکانەوە، سیستەمی ئەسیکودا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە دیاریکردنی سەرچاوەکانی داهات و ناوچە ئەگەرییەکان بۆ گەشەکردنی داهات، کە بەشدارە لە زیادبوونی داهاتی حکومەت. 5. شیکاری داتـــا : تواناکانی شیکاری داتاکانی سیستەمەکە ڕێگە بە دەسەڵاتداران دەدات کە ڕەوتەکان بەدواداچوون بکەن، مەترسییەکان دەستنیشان بکەن، و بڕیاری ئاگادارانە بدەن بۆ باشترکردنی کارەکانی گومرگی و ئاسانکاری بازرگانی گشتی. 6.مۆدێرنیزاسیۆن( Modernization ) : جێبەجێکردنی سیستەمی ئەسیکودا ڕەنگدانەوەی پابەندبوونی حکومەتە بۆ مۆدێرنکردنی کارەکانی گومرگی بەگوێرەی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان، بەرزکردنەوەی ژینگەی بازرگانی عیراق و توانای کێبڕکێ. 

"پێشكه‌وتووترین سیسته‌مه‌"

شێروان میرزا ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و شارەزای ئابووری له‌وباره‌یه‌وه‌ دەڵێت: "ئەو سیستمەی حکومەتی فیدراڵ پەسەندی کردووە بۆ چاودێریی دەروازەکان و ناوی (سیستمی ئەسیکۆدا)یە، جیهانییە و پێشکەوتووترین سیسته‌مە".

باس لەوەشدەکات، "هەر وڵاتێک ویستی شەفافیەتی لە مامەڵەکردندا هەبێت لە بوارەکانی باج و گومرگدا، پێویستە ئەم سیستمە پەیڕەوبکات، لەئێستاشدا باشترین سوودی بۆ عێراق ئەوەیە، کە لە رێگەی ئەم سیسته‌مەوە چیتر دۆلار بەشێوازێکی نایاسایی ناچێتە دەرەوە".

وتیشی:" حکومەتی هەرێم ناچارە و دەبێت جێبەجێی بکات، چونکە سیسته‌مکە سوودی بۆ بازاڕەکانی هەرێمی کوردستان دەبێت و پشێویی لە بازاڕی دۆلاردا، ناهێڵێت".

" سیستمی ئەسیکۆدا، بازرگانی راستەقینە لە بازرگانی وەهمی جیادەبێتەوە، ئەو کاڵایەی کە بە راستەقینە دەهێنرێت، گومرگی دەخرێتەسەر، بازرگانی راستەقینەش سوودمەنددەبێت". شێروان میرزا وا ده‌ڵێت.