مێژووی دەستکاریکردنی دینار لە 2003وە؛ بارقورسی بڕیارە نادادپەروەرانەکانی حکومەت دەخرێتە سەر شانی هاوڵاتییان

لە هەنگاوێکی نادادپەروەراندا کە بە پلەی یەکەم لە بەرژەوەندی چینێکی دەستڕۆیشتوودا دەرچووە و بارقورسییەکەی کەوتووەتە سەر شان و گیرفانی هاوڵاتییانی هەژار و موچەخۆران، حکومەتی عێراق و بانکی ناوەندی نرخی 100 دۆلاریان بۆ 152 هەزار دینار بەرزکردەوە. ئەم بڕیارە کتوپڕە شەپۆلێکی ناڕەزایەتی بەدوای خۆیدا هێناوە و وەزارەتی دارایی عێراقیش لە ترسی توڕەیی خەڵک، تایبەتمەندی کۆمێنت نووسینی لەسەر پۆستەکانی ڕاگرتووە.

دانیشتنی پەرلەمان و چاوبەستی سیاسییەکان

 بڕیارە ئەمڕۆ (8ی تشرینی یەکەمی 2026)، پارێزگاری بانکی ناوەندی و وەزیری دارایی عێراق لەسەر پرسی گۆڕانکارییەکانی نرخی دینار بەرامبەر بە دۆلار بانگهێشتی پەرلەمانی عێراق بکرێن، و عەباس مالیکی، ئەندامی فراکسیۆنی (دەوڵەتی یاسا)، ئاماژەی بەوە کرد کە واژۆی پەرلەمانتاران بۆ سازدانی دانیشتنی نائاسایی کۆکرەوەتەوە. بەڵام سەرەڕای ئەم جووڵانە، شەقامی عێراقی پێی وایە ئەم هەنگاوانەی پەرلەمانتاران و وەزیرەکان تەنها چاوبەست و کاتکوژتنە بۆ خامۆشکردنی توڕەیی خەڵک و هیچ چارەسەرێکی ڕیشەیی پێشکەش ناکەن.

هۆکاری قەیرانەکە و قۆناغەکانی دەستکاریکردنی دینار

سەرچاوەی سەرەکی داهاتی حکومەت فرۆشتنی نەوتە، بەڵام بەهۆی جەنگی ئێرانەوە هەنارده‌ی نەوتی عێراق کەمبووەوە، ئەو نه‌وتەی لە بەندەرەکانی بەسڕەش دەدرێتە کەشتییەکان، نرخەکەی 30 دۆلار کەمترە لە بازاڕی جیهانی چونکە کەشتییەکان ناتوانن دەرچوونی نەوتەکە لە گەرووی هورمز دابین بکەن. ئێستا حکومەت دەیەوێت بە بەرزکردنەوەی دۆلار داهاتەکەی بەدەستبهێنێتەوە و کورتهێنانی خەرجییەکانی پڕبکاتەوە. لەدوای کەوتنی رژێمی سەدامەوە لە ساڵی 2003وە، ئەمە جاری (پێنجەمە) کە دەستکاری به‌های دیناری عێراقی دەکرێت، و مێژووی گۆڕانکارییەکان بەم شێوەیە بووە:

• 2007: به‌های (100) دۆلار بەرامبەر بە (118،000) دینار بوو.
• 2020: به‌های (100) دۆلار بەرامبەر بە (145،000) دینار بوو.
• 2023: به‌های (100) دۆلار بەرامبەر بە (132،000) دینار بوو.
• 2026: به‌های (100) دۆلار بەرامبەر بە (152،000) دینار بوو (کە زۆترین بەرزکردنەوەی به‌های دۆلاره).

نرخە فەرمییە نوێیەکانی بانکی ناوەندی بەم شێوەیەیە:

• نرخی کڕینی دۆلار لە وەزارەتی دارایی: ١٥٠٠ دینار.
• نرخی فرۆشتنی دۆلار بە بانکییەکان: ١٥١٠ دینار.
• نرخی فرۆشتنی کاش بە هاوڵاتییان: ١٥٢٠ دینار. (لە کاتێکدا حکومەت 100 دۆلار بە 150 هەزار لە وەزارەت دەفرۆشێت و بە 151 هەزار دەیداتە بانکە حکومییەکان و بە 152 هەزار دەیداتە بازرگانان و بانکە ئەهلییەکان).

لێدوانی کەسایەتییەکان و هەڵوێستی لایەنەکان

• یوسف کیلابی (ئەندامی لێژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق): لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند کە سەرۆک وەزیران دژی ئەوە بووە موچە 45 ڕۆژ جارێک دابەش بکرێت. ئاماژەی بەوەش کرد کە حکومەتی کازمی 70 ترلیۆن دینار پارەی زیادەی کاشی ڕادەستی حکومەتی سودانی کردووە، لە بەرامبەردا حکومەتی زەیدی نزیکەی 210 ترلیۆن دینار قەرزی لە حکومەتی سودانی وەرگرتووە، و دەبێت لێپرسینەوە لەو حکومەتە بکرێت کە نازانێت ئەو 210 ترلیۆن دینارەی لە چیدا خەرج کردووە، جگە لەو پارانەی بە فیڕۆ چوون.
• عەباس مالیکی (ئەندامی فراکسیۆنی دەوڵەتی یاسا): جەختیکردەوە کە بەرزبوونوەی نرخی ئاڵوگۆڕی دراو کاریگەری نەرێنی لەسەر هەمووان دەکات، چ دەوڵەمەند بن یان هەژار، هاوڵاتی زیاتر لە 20%ی جیاوازیی موچە لەئەستۆ دەگرێت.
• حزبی دەعوەی ئیسلامی (بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی): لە بەیاننامەیەکدا بە نیگەرانییەوە چاودێری ناسەقامگیری و بەرزوبوونەوەی شێتانەی نرخی دۆلاری کرد و داوای کرد سنورێک بۆ ئەم دۆخە دابنرێت، چارەسەری ڕیشەیی بکرێت، پشتیوانی بەرهەمی نیشتمانی بکرێت و ڕێگری لە گەندەڵی و بەفیڕۆدان بێت، هەروەها داوای لە بازرگانان کرد ڕەچاوی دۆخی سەختی هاوڵاتییان بکەن.
• پەرلەمانتار ئەحمەد حاجی ڕەشید: ئاماژەی بەوەکرد بانکی ناوەندی نوسراوی کردووە بۆ هەرێم و دەبێت جێبەجێبکرێت.
• بانکی ناوەندی عێراق: لە بەرامبەردا لە ڕاگەیەندراوەکەیدا پاساوی بۆ بڕیارەکە هێناوەتەوە و بە هەنگاوێکی ستراتیژی بۆ سەقامگیریی دارایی، پشتگیریکردنی بەرهەمی نیشتمانی، کەمکردنەوەی بێکاری و بەهێزکردنی یەدەگی بیانی ناوی بردووە.

زیانە زەبەلاحەکانی دابەزینی بەهای دینار لەسەر موچەخۆران 

 توێژینەوە و داتاکان دەریدەخەن کە داڕمانی به‌های دینار مانگانە زیاتر لە 161 ملیۆن دۆلار لە هێزی کڕینی موچەخۆران کەمدەکاتەوە:

• کۆی موچەی مانگانەی موچەخۆرانی هەرێمی کوردستان بە نمونە (951 ملیار و 666 ملیۆن) دینارە.
• ئاستی بنەڕەتی (نرخی پێشوو - 1320 دینار): کۆی موچەی هەرێم یەکسان بووە بە 720 ملیۆن و 959 هەزار دۆلار.
• ئاستی فەرمیی ئێستا (1520 دینار): بەهای کۆی موچە دادەبەزێت بۆ 626 ملیۆن دۆلار؛ واتە زیانی فەرمی مانگانە دەکاتە 94 ملیۆن دۆلار (13.16%) و کەمبوونەوەی 123 ملیار و 716 ملیۆن دینار.
• ئاستی ڕاستەقینەی بازاڕی ئازاد (1700 دینار): لە کاتێکدا کاڵا و پێداویستی بە نرخی بازاڕی ئازاد دەفرۆشرێن، بەهای کۆی موچە دادەبەزێت بۆ 559 ملیۆن دۆلار؛ واتە زیانی ڕاستەقینەی مانگانە 161 ملیۆن و 155 هەزار دۆلارە (داڕمانی 22.35%ی هێزی کڕین) کە هاوتای 209 ملیار و 366 ملیۆن دینار لەدەستچوونی توانای کڕینە لە گیرفانی موچەخۆراندا.
• لە ئاستی تاکە موچەخۆرێکدا (کە 1 ملیۆن دینار وەرگرێت): لە نرخی پێشوودا بەرامبەر 758 دۆلار بوو، بەڵام لە نرخی فەرمیدا بۆتە 658 دۆلار (100 دۆلار زیان / 130 هەزار دینار)، لە بازاڕی ئازاددا بۆتە 588 دۆلار؛ واتە زیانی ڕاستەقینەی مانگانەی دەکاتە 169 دۆلار و داڕمانی 22.35%ی هێزی کڕین کە دەکاتە 220 هەزار دینار کەمبوونەوەی توانای کڕین لە گیرفانی ئەو موچەخۆرەدا.