جیهان بەرەو پشێوییەکی گەورە دەڕوات؛ کۆتایی ئەم هەموو شەڕ و ئاژاوەیە چی دەبێت؟

لە کاتێکدا جیهان هێشتا نەیتوانیوە چارەسەرێکی کۆتایی بۆ شەڕی ڕووسیا و ئۆکرانیا بدۆزێتەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووەتە گۆڕەپانی شەڕێکی فراوان، ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران لە ململا‌نێیەکی سەربازیدان، سعودیە و حوسییەکانی یەمەن ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە و میسر ئامادەیی خۆی بۆ پشتیوانیی سەربازی لە سعودیە ڕاگەیاندووە. لە هەمان کاتدا، فەرەنسا و ئەلبانیا شەپۆلێکی بەهێزی ناڕەزایی و پێکدادانی شەقامەکانیان بەخۆوە بینیوە جگە لەوەی لە ئەفریقاش چەندین ساڵە جەنگ لەنێوان چەند بەرەیەک هەیە.

ئەم هەموو ڕووداوە لە یەک کاتدا پرسیارێکی گەورە دروست دەکات: ئایا جیهان بەرەو شەڕی سێیەمی جیهانی دەڕوات، یان لە قۆناغێکی گواستنەوەی سیاسی و ئابووریدایە کە تێیدا ڕێکخستنی کۆنی نێودەوڵەتی هەڵدەوەشێتەوە؟

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ لە ململا‌نێی دوو وڵاتەوە بۆ مەترسیی شەڕێکی ناوچەیی

شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، یەکێکە لە مەترسیدارترین قەیرانەکانی ئێستای جیهان. ئەم ململا‌نێیە تەنها پەیوەندی بە بەرژەوەندیی سەربازیی ئەو سێ وڵاتەوە نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئاسایشی کەنداو، بازاڕی نەوت، هاتوچۆی دەریایی و هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەوە هەیە.

لە یەمەن، شەڕی حوسییەکان و سعودیە توندتر بووەتەوە. هێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک بۆ سەر ئامانجەکانی سعودیە و وەڵامە سەربازییەکان، ئەگەری فراوانبوونی شەڕەکەیان زیاد کردووە.

لە ١٨ی تشرینی یەکەمدا، دەزگای باڵای ئەمنیی میسر ڕەزامەندی لەسەر پشتیوانیی سەربازی لە سعودیە دەربڕی. بەڵام ئەم هەنگاوە هێشتا نابێت بە مانای چوونەناوی تەواوی میسر بۆ شەڕەکە لێکبدرێتەوە.

مەترسیی گەورە ئەوەیە کە هەر هێرشێکی نوێ بتوانێت وڵاتێکی دیکە ڕابکێشێتە ناو ململا‌نێکەوە. بەم شێوەیە شەڕێکی ناوچەیی دەکرێت کاریگەریی جیهانی هەبێت، تەنانەت ئەگەر هێزە گەورەکان نەیانەوێت شەڕەکە فراوانتر ببێت.

ئۆکرانیا؛ شەڕێک کە ئاسایشی ئەورووپای گۆڕیوە

شەڕی ڕووسیا و ئۆکرانیا کە لە شوباتی ٢٠٢٢ دەستی پێکرد، هێشتا بەردەوامە. لە ١٩ی تشرینی یەکەمدا، هێرشێکی ئاسمانیی ڕووسیا بۆ سەر کیێڤ بووە هۆی کوژران و برینداربوونی هاوڵاتیان و زیانگەیاندن بە بینا و ژێرخانی شار.

لە هەمان ڕۆژدا، مارکۆ ڕۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، جەختی لە پێویستیی کۆتاییهێنان بە شەڕەکە کردەوە و هۆشداریی لە مەترسیی فراوانبوونی نەخوازراوی ململا‌نێکە دا.

ئەم شەڕە ئاسایشی ئەورووپای گۆڕیوە، خەرجییە سەربازییەکانی زیاد کردووە و متمانەی نێوان ڕووسیا و وڵاتانی ڕۆژئاوا بەرەو ئاستێکی نزم بردووە.

لە ڕوانگەی سیاسییەوە، ململا‌نێکە تەنها لەسەر خاکی ئۆکرانیا نییە، بەڵکو پەیوەندی بەو پرسیارەوە هەیە کە کێ مافی دیاریکردنی سنووری هەژموون، ئاسایش و هاوپەیمانییە سەربازییەکان لە ئەورووپادا هەیە.

فەرەنسا؛ کاتێک ناڕەزاییی ئابووری دەبێتە قەیرانی سیاسی

لە ١٧ی تشرینی یەکەمدا، فەرەنسا شایەدی خۆپیشاندانێکی فراوان بوو. بەپێی ئامارە حکومییەکان، نزیکەی ٥٥٠ هەزار کەس لە ناڕەزاییەکاندا بەشداربوون.

ناڕەزاییەکان بە داواکاریی چاکسازیی پەروەردە، باشترکردنی بارودۆخی قوتابخانەکان و دژایەتیکردنی گرانیی ژیان فراوان بوون. بەشێکی زۆری خۆپیشاندانەکان ئاشتییانە بوون، بەڵام لە پاریس و چەند شاری دیکە پێکدادان، سووتاندنی موڵک و دەستگیرکردنی خۆپیشاندەران ڕوویدا.

ئەوەی لە فەرەنسا ڕوودەدات، تەنها ناڕەزایی لە حکومەت نییە؛ نیشانەی قەیرانی متمانەی بەشێک لە کۆمەڵگە بە دامەزراوە سیاسییەکانە.

کاتێک هاوڵاتی هەست دەکات دەنگی نابیسترێت، مووچەکەی بەشی ژیانی ناکات و داهاتووی منداڵەکانی نادیارە، داواکاریی ئابووری دەکرێت بگۆڕێت بۆ داواکاریی گۆڕانکاریی سیاسی.

ئەلبانیا؛ گەنجان دژی گەندەڵی و بێئایندەیی

لە ئەلبانیا، ناڕەزاییەکانی خوێندکاران لە تیرانا بەهۆی تێچووی خوێندن، بێکاری، کەمبوونی دەرفەتەکان و تۆمەتەکانی گەندەڵی فراوان بوون.

لە ١٧ی تشرینی یەکەمدا، هەزاران گەنج لە پێنجەمین ڕۆژی ناڕەزاییەکاندا بەشدارییان کرد. بەشێک لە خۆپیشاندەران بەردیان هاویشتە سەر پۆلیس و هێزە ئەمنییەکانیش گازی فرمێسکڕێژ و ئاوهاوێژیان بەکارهێنا. داواکاریی دەستلەکارکێشانەوەی ئەدی ڕاما، سەرۆکوەزیرانی ئەلبانیا، بووە بەشێکی گرنگ لە ناڕەزاییەکان.

هەرچەندە لە هەندێک ناڕەزاییدا مۆلۆتۆڤ بەکارهاتووە، بەڵام ئەمە بە مانای دەستپێکردنی شەڕێکی چەکداریی گشتی لە ئەلبانیا نییە.

هۆکارە قووڵەکان؛ بۆچی جیهان ئەم هەمووە ئاڵۆز بووە؟

لە ڕوانگەی زانستی سیاسییەوە، سێ هۆکاری سەرەکی لە پشت ئەم نائارامییانەن.

یەکەم، لاوازبوونی ڕێکخستنی نێودەوڵەتییە. دوای کۆتایی شەڕی سارد، ئەمریکا وەک هێزێکی باڵادەستی جیهانی دەرکەوت. بەڵام ئێستا چین، ڕووسیا و هێزە ناوچەییەکان هەوڵ دەدەن ڕۆڵێکی گەورەتر لە دیاریکردنی سیاسەتی جیهاندا بگێڕن.

دووەم، قەیرانی ئابووری و نایەکسانیی کۆمەڵایەتییە. شەڕەکان نرخەکانی وزە، گواستنەوە و کاڵا زیاد دەکەن. حکومەتەکانیش بەهۆی خەرجییە سەربازییەکانەوە لە ژێر فشارێکی دارایی زیاتر دەکەون. ئەنجامەکە بریتییە لە گرانی، نائارامی و زیادبوونی بێمتمانەیی هاوڵاتیان.

سێیەم، قەیرانی ڕەوایی دەسەڵاتە. لە زۆر وڵاتدا خەڵک پرسیار دەکەن بۆچی حکومەتەکان دەتوانن ملیارەها دۆلار بۆ چەک و شەڕ تەرخان بکەن، بەڵام ناتوانن چارەسەری بێکاری، هەژاری، پەروەردە و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بکەن.

ئەمە نیشانەی ململا‌نێیەکی قوڵە لە نێوان بەرژەوەندیی دەسەڵات و پێداویستییەکانی کۆمەڵگە.

ئایا شەڕی سێیەمی جیهانی لەبەردەمدایە؟

هەبوونی چەند شەڕێکی هاوکات بەڵگەی ئەوە نییە کە شەڕی سێیەمی جیهانی حەتمییە. بەڵام ئەگەری هەڵەیەکی سەربازی، هێرشێکی نەخوازراو یان بەشداریی دەوڵەتێکی نوێ لە شەڕێکدا، مەترسیی فراوانبوونی قەیرانەکان زیاد دەکات.

ئەگەر ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی هێزە گەورەکان ڕووبدات، ئەوا دەرئەنجامەکانی دەکرێت زۆر لە سنووری شەڕە ئێستاکان تێپەڕێت.

بەڵام هێشتا دیپلۆماسی، گفتوگۆ و بەرژەوەندییە ئابوورییە هاوبەشەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ لە ڕێگریکردن لە شەڕێکی فراوانتر بگێڕن.

کوردستان لە ناو ئەم گەردەلوولەدا

هەرێمی کوردستان، بەهۆی شوێنە جوگرافییەکەی لە نێوان عێراق، ئێران و تورکیا، ناتوانێت لە دەرئەنجامەکانی ئەم قەیرانانە دوور بمێنێتەوە.

مەترسیی هێرشە سەربازییەکان، زیادبوونی گرانی، کێشەی هەناردەکردنی نەوت، لاوازبوونی بازرگانی و نائارامیی سیاسی دەکرێت کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر ژیانی هاوڵاتیان هەبێت.

لە هەمان کاتدا، ناکۆکیی نێوان هێزە سیاسییەکان، درەنگکەوتنی پێکهێنانی حکومەت و لاوازیی دامەزراوەکان دەکرێت توانای هەرێم بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ئاڵنگارییانە کەم بکەنەوە.

لەبەر ئەوە، کوردستان پێویستی بە سیاسەتێکی واقیعبینانە، یەکگرتوویی ناوخۆیی، پاراستنی ئاسایش و دوورکەوتنەوە لە بەشداریی ململا‌نێی هێزە ناوچەییەکان هەیە.

کۆتایی؛ جیهان لە نێوان دوو سەردەمدا

لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە، ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین دەکرێت وەک قەیرانی گواستنەوە لە ڕێکخستنێکی کۆنی جیهانی بۆ ڕێکخستنێکی نوێ لێکبدرێتەوە.

هێزە گەورەکان بۆ هەژموون ململا‌نێ دەکەن، حکومەتەکان بۆ مانەوە لە دەسەڵات تێدەکۆشن و گەلانیش داوای ئازادی، دادپەروەری و ژیانێکی شایستە دەکەن.

ئەوەی ئەمڕۆ لە تاران، ڕیاز، کیێڤ، پاریس و تیرانا ڕوودەدات، هەمووی یەک هۆکاری نییە؛ بەڵام هەموویان لە جیهانێکدا ڕوودەدەن کە فشارە سیاسی و ئابوورییەکانی بەیەکەوە گرێدراون.

پرسیاری گەورە ئەوە نییە کە شەڕی داهاتوو لە کوێ دەست پێدەکات؛ بەڵکو ئەوەیە کە ئایا سیستەمی سیاسیی جیهان دەتوانێت بە ئاشتی خۆی نوێ بکاتەوە، یان مرۆڤایەتی جارێکی دیکە دەبێت نرخی شکستەکانی دەسەڵات بە خوێن، هەژاری و وێرانی بدات؟

جیهان هێشتا نەکەوتووەتە ناو شەڕێکی جیهانی، بەڵام لە قۆناغێکدایە کە هەڵەیەکی سیاسی یان سەربازی دەتوانێت دەرئەنجامێکی زۆر گەورەی هەبێت.