کڕینی خانوو و شوقە لەلایەن هاووڵاتییانی عەرەب و بیانی لە سلێمانی؛ یاسا و دەستوور چی دەڵێت؟

دوا بە دوای دەرچوونی بڕیاری ژمارە (٥٧/ک/٢٠٢٦) لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ لەلایەن دادگای کارگێڕیی سلێمانییەوە (کە سەر بە ئەنجومەنی شورای هەرێمی کوردستانە)، بابەتی خاوەندارێتیکردنی موڵک و خانوبەرە لەلایەن هاووڵاتییانی پارێزگاکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق و کەسانی بیانی، کاردانەوەی بەرفراوان و دیبەحسی یاسایی لەناو ناوەندەکانی بڕیار و ڕاگەیاندنەکاندا لێکەوتووەتەوە. ئەم بڕیارە دروستبوونی دۆخێکی دووفاقیی یاسایی لەنێوان دەسەڵاتی کارگێڕی ناوچەیی و بنەما سەرەکییەکانی دەستووری عێراقدا دەرخستووە.

ڕەهەندەکانی بڕیاری دادگای کارگێڕی 

بڕیارەکەی دادگای کارگێڕیی سلێمانی لەسەر سکاڵای سێ پارێزەری سلێمانی، بە ناوەکانی ( ئومێد حەمەڕەشید، گەلاوێژ محەممەد، شوانەعەبدوڵڵا) دەرچووە. بەپێی بڕیارەکە، فەرمانێکی کارگێڕیی ساڵی ٢٠١٦ی پارێزگاری سلێمانی هەڵوەشێنراوەتەوە کە ڕێگەی بە تۆمارکردنی خانوو، شوقە و عەقار بەناوی هاووڵاتییانی عەرەبی عێراقی و بیانییان دەدا. دادگا لە پاساوە یاساییەکەیدا جەختی لەسەر دوو خاڵی سەرەکی کردووەتەوە:

نەمانی دەسەڵاتی کارگێڕی: پارێزگار خاوەنی دەسەڵاتی یاسایی نییە بۆ ڕێکخستنی کاروباری خاوەندارێتی موڵک بۆ کەسانی دەرەوەی هەرێمی کوردستان.

پێشێلکاری دەستووری: ڕێگەدان بە تاپۆکردنی موڵک بەو شێوازەی پێشوو، پێشێلکاریی دەقەکانی ماددەی (٢٣)ی دەستووری عێراقە، بەتایبەت ئەو بەندەی کە بەکارهێنانی خاوەندارێتی موڵک بۆ مەبەستی گۆڕینی دیموگرافیای ناوچەکان قەدەغە دەکات.

هەڵوێستی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی سلێمانی

لە بەرامبەردا، سەرۆکایەتیی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی سلێمانی لە ڕوونکردنەوەیەکی فەرمیدا وەڵامی خوێندنەوەکانی دایەوە و ئاماژەی بەوە کرد کە بڕیارەکەی دادگای کارگێڕی تووشی چەواشەکاری و لێکدانەوەی هەڵە بووەتەوە. دادگای تێهەڵچوونەوە ڕوونی کردەوە:

حاڵەتێکی تایبەت و نا بنەبڕ: بڕیارەکە پلەی کۆتایی (پچڕڕەیی/بنەبڕ)ی وەرنەگرتووە و ناوبڕ نییە، بەڵکو تەنها هەڵوەشاندنەوەی فەرمانێکی کارگێڕییە لە ڕووی تایبەتمەندێتی (اختصاص)ی دەرکردنی بڕیارەکەوە، نەک قەدەغەکردنی سەرتاسەریی تاپۆکردن.

بنەمای یەکسانی هاووڵاتییان: بەپێی دەستووری عێراق و یاسای تۆمارکردنی خانووبەرە (التسجيل العقاري)، هاووڵاتییانی عێراق لە ماف و ئەرکدا یەکسانن و هیچ بەربەستێکی یاسایی نییە ڕێگر بێت لەوەی هاووڵاتییەکی ناوچەکانی تری عێراق بێتە خاوەنی یاسایی شوقە و خانوبەرە لە سلێمانی.

چوارچێوەی یاسایی و دەستووریی خاوەندارێتی

بۆ تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی ئەم دۆسیەیە، ڕێکار و یاسا بەرکارەکان لەم خاڵانەدا کورت دەکرێنەوە:

مافی هاووڵاتییان لە دەستووردا (ماددەی ٢٣): خاوەندارێتی تایبەت پارێزراوە و هەر عێراقییەک مافی کڕینی موڵکی لە هەر شوێنێکی وڵاتدا هەیە. بەڵام بڕگەی سێیەمی هەمان ماددە بە ڕوونی قەدەغەی دەکات کڕینی موڵک بەکارهێنرێت بۆ مەبەستی نیشتەجێکردنی هەمیشەیی یان تێکدانی هاوسەنگی و گۆڕینی دیموگرافیا.

موڵکی دەوڵەت (یاسای ٢١ی ساڵی ٢٠١٣): فرۆشتن و بەکرێدانی موڵکی گشتی لە ڕێگەی زیادکردنی ئاشکراوە دەبێت، جگه لەو زەوی و پڕۆژانەی بەپێی هەموارەکانی ساڵی ٢٠٢٥ بۆ وەبەرهێنان و نیشتەجێبوون تەرخان دەکرێن.

خاوەندارێتی بیانییەکان: بەپێی یاساکانی عێراق، بیانییەکان ناتوانن موڵکی نەگواستراوە بکڕن، مەگەر لە چوارچێوەی یاسای وەبەرهێناندا بێت بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەی دیاریکراو.

تۆمارکردنی فەرمی (تابۆ): بەپێی یاسای مەدەنی، گرێبەستی دەرەکی یان نووسینگەیی ناستۆڕێت و هیچ خاوەندارێتییەک ناگوازرێتەوە مەگەر لە فەرمانگەی تۆمارکردنی خانوبەرە بە فەرمی تۆمار بکرێت.

یاسای گەڕاندنەوەی موڵکەکان (یاسای ژمارە ٣ی ساڵی ٢٠٢٥): پەرلەمانی عێراق ئەم یاسایەی پەسەند کرد بۆ هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی ڕژێمی پێشوو و گەڕاندنەوەی زەوی و موڵکە زەوتکراوەکانی کورد و تورکمان لە کەرکووک و ناوچەکانی تر.

پوختەی دەستووری: دەستووری عێراق لە ماددەی (٢٣/یەکەم)دا بنەمای ئازادیی خاوەندارێتی بۆ تەواوی هاووڵاتییانی عێراق بەبێ جیاکاری چەسپاندووە و یەکسانیی لە مافی کڕینی موڵکدا پێبەخشیون.

بەربەستی دەستووری (قەدەغەکردنی تەوتین): لە هەمان کاتدا، ماددەی (٢٣/سێیەم) هێڵێکی سووری دەستووری داناوە کە ڕێگە نادات مافی خاوەندارێتی بکەرێتە ئامرازێک بۆ "گۆڕینی دیموگرافیا" یان سەپاندنی نیشتەجێکردنی هەمیشەیی کە هاوسەنگی کۆمەڵایەتی و ناوچەیی تێکبدات.

لەلایەن خۆیەوە، بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەبەرهێنانی سلێمانی لە روونکردنەوەیەکدا بۆ رای گشتی و وەبەرهێنەران نوسیویەتی: سەبارەت بەو بڕیارەی ئەم دوایەیی دادگای کارگێڕیی سلێمانی (ژمارە ٥٧/ک/٢٠٢٦) کە لە هەندێک دەزگای ڕاگەیاندن و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە هەڵە یان بە ئاڕاستەی جیاواز لێکدانەوەی بۆ کراوە، وەک بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەبەرهێنانی سلێمانی، پاڵپشت بە ڕوونکردنەوەی فەرمیی سەرۆکایەتیی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی سلێمانی، جەخت لەم خاڵانەی خوارەوە دەکەینەوە:
١. بەردەوامیی پرۆسەی وەبەرهێنان و خاوەندارێتی: جەخت دەکەینەوە کە ژینگەی وەبەرهێنان و مامەڵەی کڕین و فروشتنی یەکەکانی نیشتەجێبوون و یاساکانی وەبەرهێنان لە پارێزگای سلێمانی وەک خۆیان جێبەجێ دەکرێن و هیچ گۆڕانکارییەک لە مافی خاوەندارێتیی یاسایی دروست نەبووە.
٢. یەکسانی لە مافی خاوەندارێتی: بەپێی دەستووری عێراق و یاسای تۆمارکردنی خانووبەرە و یاسای وەبەرهێنان، تەواوی هاووڵاتیانی ناوچەکانی تری عێراق بەبێ جیاکاری مافی یاسایی تەواویان هەیە بۆ خاوەندارێتیی کڕینی شوقە، خانوو و یەکەکانی نیشتەجێبوون لە پرۆژەکانی وەبەرهێنان لە شاری سلێمانی.
٣. نەبوونی هێزی یاسایی گشتی لەسەر بڕیارەکە: وەک دادگای تێهەڵچوونەوەی سلێمانی ڕوونی کردووەتەوە، بڕیاری ئاماژەپێکراو تەنها تاوتوێی حاڵەتێکی تایبەتی کردووە لە ڕووی تایبەتمەندێتییەوە (اختصاص)، بڕیاری کۆتایی (پلەی بنەبڕی) وەرنەگرتووە و ناکرێت گشتاندنی بۆ باری گشتیی خاوەندارێتی و وەبەرهێنان لە شارەکەدا بکارێت.
٤. دڵنیایی بە وەبەرهێنەران و هاووڵاتیان: دڵنیایی تەواو دەدەینە تەواوی وەبەرهێنەران، کۆمپانیاکان و کڕیارانی یەکەکانی نیشتەجێبوون کە سلێمانی وەک هەمیشە شارێکی کراوە، ئارام و پڕ لە دەرفەتی وەبەرهێنانە بۆ هەمووان، و سەرجەم مافە یاسایی و داراییەکانی وەبەرهێنەران و هاووڵاتیان بەپێی یاسا بەرکارەکان پارێزراون.

دەرئەنجام: بڕیارەکەی دادگای کارگێڕی ڕەنگدانەوەی بەکاربهێنانی بەندەکانی قەدەغەکردنی گۆڕینی دیموگرافیایە بەهۆی نەبوونی دەسەڵاتی کارگێڕی پارێزگار، لەکاتێکدا ڕوونکردنەوەکەی دادگای تێهەڵچوونەوە جەخت لەسەر بنەمای گشتیی ئازادیی خاوەندارێتی هاووڵاتییان دەکاتەوە. لە کاتی کێشمەکێشدا، دەستوور سەروەرە و پێویستی بە جێبەجێکردنی هەردوو بەندەکەیە بەشێوازێک کە نە مافی هاووڵاتی پێشێل بکات و نە ببێتە هۆی گۆڕینی دیموگرافیی ناوچەکە.