بازدانی نەوتی عێراق؛ ڕێککەوتنی نوێ لەگەڵ تورکیا و پڕۆژەیەکی مێژوویی لەگەڵ سووریا بە چاودێری ئەمریکا

لە سایەی ئاڵۆزییە بەردەوامەکانی گەرووی هورمز کە هەناردەی نەوتی عێراقی خستووەتە ژێر هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەوە، بەغدا ستراتیژییەتی خۆی گۆڕیوە بۆ دۆزینەوەی دەرچەی جێگرەوە لە دەریای ناوەڕاستەوە. عێراق لە دوو قۆڵی جیاوازەوە هەنگاوی خێرا دەنێت؛ لەلایەک لە چەند ڕۆژی داهاتوودا ڕێککەوتنێکی نوێ بۆ کارپێکردنی بۆری کەرکووک-جەیهان لەگەڵ تورکیا واژۆ دەکات، لەلایەکی دیکەشەوە بە هاوبەشی لەگەڵ دیمەشق و بە چاودێری ڕاستەوخۆی واشنتن، پڕۆژەی مێژوویی هێڵی "بانیاس" زیندوو دەکاتەوە بۆ کەمکردنەوەی وابەستەیی تەواوەتی بە ئاوەکانی کەنداوەوە.

بۆری کەرکووک-جەیهان؛ لێکگەیشتنی نوێی بەغدا و ئەنقەرە

دوای چەندین ساڵ لە گرژیی یاسایی و وەستانی هەناردەکردن، پەیوەندییە ئابوورییەکانی نێوان عێراق و تورکیا دەچنە قۆناغێکی نوێوە. هەفتەی ڕابردوو هەردوو وڵات گەیشتنە لێکگەیشتنی کۆتایی بۆ واژۆکردنی ڕێککەوتنێکی نوێ بۆ ماوەی یەک ساڵی تر، چونکە ڕێککەوتنی پێشوو لەم مانگەدا کۆتایی دێت.

بەنەخشە و ڕێککەوتنە نوێیەکە، حکوومەتی فیدراڵیی عێراق سەرپەرشتی و بەرپرسیارێتی تەواوی هەناردەکردنی نەوتی کەرکووک و نەوتی هەرێمی کوردستانیش لە ئەستۆ دەگرێت، کە لە ڕێگەی ئەم بۆرییە نێودەوڵەتییەوە لەلایەن عێراق خۆیەوە بەرەو تورکیا دەنێردرێت

ئامانجەکانی هەناردە لەم بۆرییەدا:

پلان و خواستی عێراق: بەغدا دەیەوێت لەم قۆناغەدا ئاستی هەناردەکردن بۆ 750 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا بەرز بکاتەوە.

پلان و چاوەڕوانیی تورکیا: ئەنقەرە تەنیا چاوی لە نەوتی هەرێمی کوردستان نییە، بەڵکو دەیەوێت نەوتی بەسرە و کەرکووکیش بخرێتە ناو بۆرییەکەوە و ئاستی هەناردە بگەیەنرێتە 2.5 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا.

پێشتر ئەڵپ ئەرسەلان بایرەکتار، وەزیری وزەی تورکیا ڕایگەیاند: عێراق دەیەوێت ڕۆژانە 750 هەزار بەرمیل نەوت لە ڕێگەی بۆری کەرکووک-جەیهانەوە هەناردە بکات، ئەمەش بەگوێرەی ڕێککەوتنێکی نوێ دەبێت بۆ کارپێکردنی بۆرییەکە بۆ ماوەی ساڵێک.

پاشخانی یاسایی و مێژووی کێشەکان

هەناردەی نەوت بەم بۆرییەدا لە ساڵی 2023 بەتەواوی ڕاوەستا، دوای ئەوەی دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی لە پاریس (شوباتی 2023) لەسەر سکاڵایەکی عێراق بڕیاریدا کە تورکیا ڕێککەوتنی ساڵی 1976ی پێشێل کردووە بەهۆی هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان بەبێ ڕەزامەندی بەغدا (لە ساڵانی 2014 بۆ 2018).

ئەنجامی بڕیارە داراییەکان:

دادگاکە تورکیای پابەندکرد بە پێدانی 1.5 ملیار دۆلار قەرەبوو بە عێراق. بەڵام دوای هەژمارکردنی کرێی گواستنەوەی کۆنی نەوت لە ساڵانی نەوەدەکاندا کە لای عێراق قەرزار بوو (سەرووی 500 ملیۆن دۆلار)، پێویست بوو تورکیا بە خاوێنی نێزیکەی یەک ملیار دۆلار بە عێراق بدات. ئەم کێشەیە بووە هۆی ڕاوەستانی هەناردەکە بۆ ماوەی نزیکەی دوو ساڵ و نیو، تا دواجار لە کۆتاییەکانی ساڵی ڕابردوودا هەناردەکردنەکە بە سەرپەرشتی بەغدا دەستی پێکردەوە.

وەزارەتی نەوتی عێراق لە ئێستادا سەرقاڵی چاککردنەوەی هێڵی بۆری کەرکووک-نەینەوایە بە ئاراستەی جەیهان، بەهۆی ئەو زیانە زۆرانەی لە ساڵی 2014 بەهۆی هێرشەکانی داعشەوە بەری کەوتبوو).

ڕێڕەوی جوگرافی بۆری کەرکووک-جەیهان (نزیکەی 1000 کیلۆمەتر)

1. بەشی عێراق (نزیکەی 350 کم): لە کێڵگەکانی کەرکووک (باباگرگر و بای حەسەن) دەستپێدەکات ⬅️ بە لای شاری بێجی (سەڵاحەدین)دا تێدەپەڕێت ⬅️ بە درێژایی پارێزگای نەینەوا و نێزیک مووسڵدا دەڕوات ⬅️ دەگاتە فیشخاپوور (خاڵی سنووری و وێستگەی سەرەکی پێوانەکردن کە بۆری هێڵی هەرێمیش لەوێ دەبەسرێتەوە).
2. بەشی تورکیا (نزیکەی 650 کم): دوای سنوور، بە ئاراستەی باشووری ڕۆژئاوای تورکیا (باکووری کوردستان) لە ناوچە شاخاوییەکان و چەندین پارێزگادا تێدەپەڕێت تا دەگاتە بەندەری جەیهان لەسەر دەریای ناوەڕاست.

بەشی دووەم: هێڵی "بانیاس"؛ پڕۆژەی مێژوویی عێراق و سووریا بە هاوبەشی ئەمریکا

هاوشانی هێڵی تورکیا، بەغدا و دیمەشق لە واشنتن ڕێککەوتنێکی مێژووییان بۆ زیندووکردنەوەی هێڵی بۆریی "بانیاس" واژۆ کرد. ئەم هەنگاوە کە بە پاڵپشتیی ڕاستەوخۆی ئیدارەی ترەمپ دەستی پێ کردووە، هەوڵێکی تری بێوچانە بۆ دۆزینەوەی دەرچەیەکی نوێ لە دەریای ناوەڕاستەوە.

چیرۆکی سەرەکیی

ئەم ڕێککەوتنە تەنیا نۆژەنکردنەوەی هێڵە کۆنەکەی ساڵی 1950 نییە، بەڵکو پلانی دروستکردنی بۆرییەکی زەبەلاحی نوێی 56 ئینجی لەخۆگرتووە. ئەم بۆرییە نەوتی کێڵگەکانی باشووری عێراق (بەسرە) دەگەیەنێتە ناوچەی حەدیسە لە ڕۆژئاوا، وە لەوێوە بۆ سووریا، ئوردن و تورکیا ڕەوانە دەکرێت.

ئامانجی سەرەکی: بەرزکردنەوەی توانای هەناردەیە بۆ 2 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، ئەمەش وادەکات پێگەی گەرووی هورمز لە داهاتوودا لاواز بێت و کارتێکی گوشاری گەورە لە دەستی ئێران دەربهێنێت.

پێگەی واشنتن لە پڕۆژەکەدا

واشنتن لە ڕێگەی کۆمپانیای زەبەلاحی شێڤرۆن (Chevron)ـەوە دەیەوێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکومەتەکەی عەلی زەیدی لە هەماهەنگیی ئەمنییەوە بۆ هاوبەشیی ئابووریی درێژخایەن بگۆڕێت. بۆ ئەمریکا، ئەم پڕۆژەیە دەرفەتێکە بۆ کۆتاییهێنان بەو هەژموونە سیاسییەی کە تاران لە ڕێگەی وزەوە بەسەر بەغدادا دەیسەپێنێت. وەک نێردەی ئەمریکی، تۆم باراک دەڵێت: "نموونەیەکی نوێ لە ناوچەکە خەریکە لەدایک دەبێت.

ئاڵنگارییە هاوبەشەکان و داهاتووی ستراتیژی (خاڵە نەرێنییەکان)

سەرەڕای ئەم ئاسۆ گەشە ئابوورییە، هەردوو پڕۆژەکە (جەیهان و بانیاس) بەدەست چەندین ئاڵنگارییەوە دەناڵێنن:

مەترسی ئەمنی: پاشماوە و چالاکییەکانی داعش لە بیابانەکانی ڕۆژئاوا و ناوچە سنوورییەکان، مەترسییەکی بەردەوامن بۆ سەر هێڵەکانی گواستنەوە.

تێچووی ئابووری: تێچووی زۆری گواستنەوەی نەوت بۆ بازاڕەکانی ئاسیا لە ڕێگەی دەریای ناوەڕاستەوە (بەراورد بە کەنداو) لەمپەرێکی دارایی گەورەیە.

دەرەنجام

بۆ عێراق، هێڵی کەرکووک-جەیهان و پڕۆژەی نوێی بانیاس وەک "گەرەنتییەکی ستراتیژیی نیشتمانی" وایە. ڕەنگە تێچووی دارایی ئەم پڕۆژانە زۆر بێت، بەڵام گەرەنتییەکی کۆنکرێتییە بۆ ئەوەی لە کاتی تەقینەوەی هەر جەنگ و ململانێیەک لە ناوچەی کەنداو، بودجەی وڵات و بازاڕی وزەی جیهان تووشی داڕمان و پەککەوتن نەبن.