ماسکی چاکسازی و دووڕوویی; ململانێی گەندەڵی لە نێوان بەغداد و هەولێردا

ناوەندی هەواڵ

لە کاتێکدا عێراق و هەرێمی کوردستان بە قۆناغێکی یەکجار هەستیار و ئاڵۆزی سیاسیدا تێپەڕ دەبن، دۆسیەی "شەڕی دژ بە گەندەڵی" جارێکی تر بووەتەوە بە ڕۆژەڤی سەرەکی. بەڵام پێکەوەبەستنی لێدوانی لایەنەکان و واقیعی سەر زەمین، دژبەیەکییەکی گەورە لە هەڵوێستی هێزە سیاسییەکاندا دەخاتە ڕوو؛ ئەو بەرپرس و هێزانەی کە خۆیان لە ناو جومگەکانی سیستەمەکەدان، ئێستا بوونەتە دەنگی یەکەمی پێشوازیکردن لە هەڵمەتەکان.

١. هەڵمەتەکەی عەلی زەیدی: لێکۆڵینەوە لە بەرپرسان و لێدوانی سەرکردەکان

دوای ئەوەی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، هەڵمەتی (بەرەبەیان)ی بۆ ڕاوەدوونانی گەندەڵکاران دەستپێکرد، زانیارییە دادوەرییەکان پەردەیان لەسەر گەندەڵییەکی گەورە لە ناو دامەزراوەکانی دەوڵەتدا هەڵدایەوە. زیا جەعفەر، دادوەری لێکۆڵینەوە لە دادگای تاوانەکانی ناوەندیی، ئاشکرای کرد کە لێکۆڵینەوە لە دۆسیەی عەدنان جومەیلی (بریکاری وەزارەتی نەوت) تێوەگلانی کۆمەڵێک ئەندامی پەرلەمانی سەلماندووە کە سامانی دەوڵەتیان بۆ بانگەشەی هەڵبژاردن و بەرژەوەندی لە گرێبەستە حکومییەکاندا قۆستووەتەوە و لەسەر داوای دادگاش پارێزبەندییان لەسەر هەڵگیراوە.

لەم نێوەندەدا، پەیامی بەرپرسانی باڵای عێراق ئاڕاستەیەکی پێشوازیکردنی بەهێزی گرتووە:

نوری مالکی (سەرۆکی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا): لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس پیرۆزبایی لە عەلی زەیدی و دادوەرەکان دەکات و دەڵێت: "تا کۆتایی بەردەوام بن چونکە ئەمە هەنگاوێکە گەلی عێراق مێژوویەکی درێژە چاوەڕوانی دەکەن".

مەسعود حەیدەر (بریکاری پێشووی وەزارەتی دارایی لە پشکی پارتی): داوای وردبینی لە تەواوی بڕیارەکانی حکومەتی پێشووی سودانی دەکات و دەڵێت وەک وەزارەتێکی پۆلیسی کاری کردووە و ملیاران دۆلار بە نایاسایی خەرج کراوە.

ئەم پێشوازییە گەرمە لە کاتێکدایە کە ڕەخنەگرانی دۆخەکە ڕاستی ڕووداوەکان بە شێوازێکی تر دەبینن. محەمەد حەکیم، وتەبێژی کۆمەڵی دادگەری، ئاماژە بە وێنەی دەستگیرکراوەکان دەکات وەک پەیامێک بۆ دەنگدەران کە چەند سادە و کڵۆڵ بوون، چونکە زۆربەی ئەم پەرلەمانتارە دەستگیرکراوانە پێشتر لەسەر شاشەکان دروشمی بریقەداریان بەرز دەکردەوە، کەچی لە ڕاستیدا تەنها خەریکی چەواشەکاری بوون. ئەو جەخت دەکاتەوە: "مەرج نییە ئەوانەی فەرمانی دەستگیرکردنەکە دەرئەکەن، خۆیان پاک بن، چونکە ئەمانە تەنیا ماسییە بچووکەکان دەگرن و دەست بۆ دزە گەورەکان نابەن".

هاوکات ڕێواز فایەق، ئەندامی مەکتەبی سیاسی یەکێتی، ڕەخنەی توند لەو پەرلەمانتارانە دەگرێت کە ئەرکی چاودێرییان فەرامۆش کردووە و دەڵێت: "دەرکەوت بەشێکیان نەک ئەو ئەرکە جێبەجێ ناکەن، بگرە دەڵاڵ و نێوەندگیرن لە نێوان بەرپرسان و سەرمایەداراندا و تۆڕی بەرتیل و خاوە و شیرینی وەرگرتنیان دروست کردووە"، بە جۆرێک کە بۆ گەیشتن بە کورسی پەرلەمان هێندەی کۆکراوەی مووچەی 10 ساڵی خۆیان پارە خەرج دەکەن. تەنانەت گەندەڵی گەیشتووەتە کەرتی وەرزشیش، کە ساڵح محەمەد عێراقی (وەزیری سەدر) داوای گۆڕانکاری خێرا لە کارگێڕی تیمی تۆپی پێی عێراق دەکات بەهۆی ئەو گەندەڵی و بەسیاسیکردنەی تێیکەوتووە.

٢. هەرێمی کوردستان: دروشمی دژە گەندەڵی لە سێبەری حوکمڕانییەکی پەککەوتوودا

دژبەیەکیەکە لە هەرێمی کوردستان بە شێوازێکی زەقتر خۆی پێشان دەدات. لایەنە سیاسییەکانی هەرێم لە کاتێکدا کێبڕکێ دەکەن لەسەر پاڵپشتیکردنی هەڵمەتەکەی عێراق، کە زیاتر لە ساڵێک و هەشت مانگە (نزیکەی 20 مانگ) بەهۆی ناکۆکی، ململانێی حزبی و ڕێکنەکەوتن لەسەر دابەشکردنی پۆست و دەسەڵاتەکان، نەیانتوانیوە حکومەتی نوێی هەرێم پێکبهێنن و دامەزراوە شەرعییەکان کارا بکەنەوە.

قوباد تاڵەبانی لە کۆبوونەوەی لەگەڵ باڵیۆزانی ئەوروپا بە ڕاشکاوی دانی پێدا دەنێت کە: "حکومەتی کاربەڕێکەر بووەتە خاڵێکی لاواز بۆ هەرێم و ناتوانێت لە ئاستی ئاڵنگارییەکاندا بێت".

لە بەرامبەردا، مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ڕاگەیەندراوێکدا لایەنەکانی تر تۆمەتبار دەکات بەوەی سەرەڕای پێشکەشکردنی چەندین سیناریۆ و دەستپێشخەری لەلایەن مەسعود بارزانییەوە، بەدەم پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتەوە نەهاتوون و پرۆسەکەیان تووشی چەقبەستوویی کردووە.

سەرەڕای ئەم چەقبەستووییە نێوخۆییە، فراکسیۆنی پارتی لە بەغدا بەیاننامە دەردەکات و پاڵپشتی تەواوی خۆی بۆ عەلی زەیدی ڕادەگەیەنێت و داوا دەکات پرۆسەکە تەنها لە بەغدا کورت نەبێتەوە و سەرجەم پارێزگاکان بگرێتەوە. هەروەها هۆشیار زێباری، ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی، جەخت دەکاتەوە کە: "کوردستان هەرگیز نابێتە پەناگەیەک بۆ تاوانباران و گەندەڵکاران و ئەوانەی سامانی گشتی دەدزن".

لە لایەکی ترەوە، سەرکردە ئیسلامییەکانیش هاتوونەتە سەر هێڵ؛ سەڵاحەدین بەهائەدین، ئەمینداری گشتی یەکگرتوو، لە نامەیەکی فەرمیدا بۆ عەلی زەیدی دەنووسێت کە ئەم هەنگاوە بە "وەرچەرخانێکی مێژوویی دادەنرێت لە کاروانی چاکسازی و گێڕانەوەی شکۆی دەوڵەت" و داوای چەسپاندنی سەروەری یاسا دەکات.

٣. واقیعی پێکهاتەیی: پرسیارە جدییەکە

کۆکردنەوەی ئەم هەموو لێدوانە دژبەیەکە یەک ڕاستی تاڵمان بۆ دەسەلمێنێت؛ چۆن دەکرێت بەرپرسانی هەرێم باس لە شەڕی گەندەڵی و پاراستنی سامانی گشتی بکەن، لە کاتێکدا خۆیان و حزبەکانیان پرۆسەی سیاسی و ژیانی خەڵکیان بۆ نزیکەی 20 مانگ پەکخستووە تەنها لەپێناو "پۆست و ئیمتیازات"؟ پەکخستنی دامەزراوەکانی دەوڵەت لە پێناو بەرژەوەندی حزبیدا، خۆی لە خۆیدا لوتکەی گەندەڵی سیاسی و کارگێڕییە.

وەک چۆن عەلی حەمەساڵح، پەرلەمانتاری پێشووی کوردستان، لە لێدوانێکدا پەردە لەسەر واقیعەکە لادەدات و دەڵێت: "لەو پرۆسەیەی عێراقدا بەرپرسی کوردیشی تێدایە لە ئاستی وەزیر و سێ بریکاری وەزیر... بەڵام لە هەرێمی کوردستان لەسەر ئەو هەموو وەزیر و بەرپرسە تا ئێستا کەس دەستگیرنەکراوە". ئەو بە ڕاشکاوی هاوکێشەکە کورت دەکاتەوە: "لە هەرێمی کوردستان ئەو پرۆسەیە بکرێت، هەرچی بەرپرسە دەگیرێت".

دەرئەنجام

پێکەوەبەستنی پەیامی بەرپرسانی بەغدا و هەولێر دەری دەخات کە دروشمی "دژایەتی گەندەڵی" بۆ زۆربەیان تەنها وەک ماسکێک یان ئامرازێکی سیاسی بۆ مانەوە لە دەسەڵات، لێدانی نەیارەکان، یان خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی بەکاردێت. قسەکردن لەسەر پاکی لە عێراقێکدا کە پەرلەمانتارەکانی دەڵاڵی گرێبەستەکانن، یان لە هەرێمێکدا کە 20 مانگە لایەنەکان ناتوانن لەسەر دابەشکردنی کورسییەکانی دەسەڵات ڕێکبکەون، متمانەی هاووڵاتیانی بە تەواوی بەم سیستەمە لەناو بردووە. تەنها کاتێک چاکسازی ڕاستەقینە ڕوودەدات کە یاسا بەسەر دزە گەورەکان و سەرکردە سەرەکییەکانی پشت پەردەدا جێبەجێ بکرێت، نەک تەنها وەک دروشمێکی میدیایی بمێنێتەوە.