دواین پەیامەکانی ئیمراڵی و قەندیل؛ ئۆجالان، بایک و قەرەیلان نەخشەڕێگەی نوێ ئاشکرا دەکەن

ڕەشبینیی کورد لە بەرامبەر گەشبینیی دەوڵەتی تورکیا؛ ئەم قسانە مانای چیین؟

دواین پەیامەکانی ئیمراڵی و قەندیل؛ ئۆجالان، بایک و قەرەیلان نەخشەڕێگەی قۆناغی نوێی پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا ئاشکرا دەکەن، ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکە دەڵێت   «ئینتێگراسیۆنی دیموکراتیک» ئازادیی ناسنامەیە و تێکۆشانی نوێ ئیتر تێکۆشانی چەک نییە، قەرەیلان و بایکیش هۆشداری لە بنبەستبوونی پرۆسەی ئاشتی دەدەن.

پەیامی ڕاستەوخۆی عەبدوڵا ئۆجالان: پەڕینەوە بۆ تێکۆشانی سیاسی و ئینتێگراسیۆنی دیموکراتیک

 له‌ ٣٤ـەمین فێستیڤاڵی کەلتووریی کوردی لە دۆرتموندی ئەڵمانیا، پەیامێکی نوێی ڕێبەری گەلی کورد، عەبدوڵا ئۆجالان، لەلایەن وەیسی ئاکتاش (ئەندامی سکرتاریەتی ئیمراڵی) خوێندرایەوە. ئۆجالان لە پەیامەکەیدا جەختی لەوە کردەوە کە پرۆسەی نوێ تەنها هەڵوێستێکی سیاسی نییە، بەڵکو دەستپێکردنی قۆناغێکی مێژووییە بۆ بەجێهێشتنی شەڕ و پەڕینەوە بۆ «ئینتێگراسیۆنی دیموکراتیک». ڕوونی کردەوە کە ئەم ئینتێگراسیۆنە بە مانای دەستبەرداربوون لە ناسنامە و کەلتوور نایەت، بەڵکو زامنی ئازادیی کۆمەڵگەیە. ئۆجالان گوتی: «لە تێکۆشانێکی سەختتر لە پێشمانە، بەڵکو ئەم تێکۆشانە ئیدی تێکۆشانی چەک نییە؛ بەڵکو تێکۆشانی سیاسەت، ڕێکخستنبوون، کەلتوور و ئابوورییە.» هەروەها داوای کرد چاکسازیی یاسایی ڕاستەقینە بکرێت و ئاستەنگییەکانی بەرپێی سیاسەتی دیموکراتیک لاببرێن تا متمانەی تەواو دروست ببێت.

جەمیل بایک: یاسای نوێی تورکیا پرۆسەکە دەخاتە مەترسییەوە

 هاوکات، جەمیل بایک، هاوسەرۆکی کۆنسەی بەڕێوەبەریی کەجەکە لە چاوپێکەوتنێکدا هۆشداری دا لە بنبەستبوونی پرۆسەکە و ڕەخنەی توندی لەو یاسایە گرت کە لە پەرلەمانی تورکیا پەسەند کراوە. بایک ئاماژەی بەوە کرد یاساکە بەهۆی پۆلێنکردنی ئەندامانی تەڤگەرەکەیان و هێشتنەوەی بەرپرسان لە دەرەوەی پرۆسەکە، ئاراستەی ئاشتیی ڕاستەقینە لاری دەکاتەوە. ناوبراو وتی: «دیموکراتیکبوونی تورکیا و چارەسەریی پرسی کورد وەک گۆشت و نینۆکن.» بایک جەختی کردەوە سپاردنی دۆسیەکە بۆ بیرۆکراسیی ئەمنی هەڵەیەکی مێژووییە و داوای کرد ڕێگە بدرێت سەرۆک ئاپۆ ڕاستەوخۆ دیدار لەگەڵ ڕۆژنامەنووسان و ڕێکخراوەکان بکات بۆ ڕێگری لە ئاژاوەگێڕییەکان.

موراد قەرەیلان: ئازادیی جەستەیی ئۆجالان مەرجی سەرەکیی سەرکەوتنی پرۆسەکەیە

 لە پەیامێکی ڤیدیۆییدا بۆ هەمان فێستیڤاڵ، موراد قەرەیلان، ئەندامی فەرماندەیی ناوەندی پاراستنی گەل (نەپەگە) ڕایگەیاند، تێکۆشانی ئازادیی کوردستان بە قۆناغێکی زۆر هەستیار و مێژووییدا تێپەڕ دەبێت کە تێیدا لە ستراتیژی شەڕی چەکدارییەوە دەکشێنەوە بۆ سیاسەتی دیموکراتیک. قەرەیلان ڕاشکاوانە وتی: «گرنگترین بابەتی بەڕێوەبردنی پرۆسە نوێیەکە، ئازادیی جەستەیی ڕێبەر ئاپۆیە. دەبێت ڕێبەر ئاپۆ ئازاد بێت و خۆی ئەم پرۆسەیە بەڕێوە ببات، ئەگەر ئەمە بەدی نەیەت، پرۆسەکە سەرکەوتوو نابێت.»

قەرەیلان ئاماژەی بەوەش کرد دەوڵەتی تورک لەبەر ئەوەی بە هاوکاریی ناتۆ و چەکی مۆدێرن نەیتوانی تەڤگەرەکە تێکبشکێنێت، پەنای بۆ ئۆجالان بردووە؛ بۆیە داوای لە هەموو لایەنە کوردییەکان کرد ستراتیژییەکی هاوبەشی نەتەوەیی دابمەزرێنن.

هەڵوێستی سەرکردەکانی تر و پێشینەی ڕووداوەکان

 لە لایەکی ترەوە، مستەفا قەرەسوو چەمکی «کامپنشینکردن»ی گەریلای ڕەت کردەوە و داوای گواستنەوەی خەباتی کرد بۆ کایەی مەدەنی. لە بەرامبەردا، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا دروستکردنی «تورکیای بێ تیرۆر»ی بە ئامانجی سەرەکی ناوبرد و داوای هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی ڕێکخراوەکەی کرد. ئەم پێشهاتانە زنجیرەیەکە کە لە داواکارییەکەی دەولەت باخچەلی لە کۆتایی 2024، کۆنگرەی 12ی پەکەکە لە ئایاری 2025، چەکدانان لە ئەشکەوتی جاسەنە لە تەممووزی 2025 و پەسەندکردنی یاسای چوارچێوە لە پەرلەمانی تورکیا لە 10ی ئابی 2026ەوە دەستی پێکردووە.

ڕەشبینیی کورد لە بەرامبەر گەشبینیی دەوڵەتی تورکیا؛ ئەم قسانە مانای چیین؟

ئەو پەیامانەی لەلایەن عەبدوڵا ئۆجالان، جەمیل بایک و موراد قەرەیلانەوە بڵاوکراونەتەوە، بە ڕوونی ئاماژە بە هەبوونی تێڕوانینێکی دژبەیەک دەکەن لە نێوان لایەنی کوردی و دەوڵەتی تورکیادا. ئەم جیاوازییە لە نێوان «ڕەشبینیی هۆشیارانەی کورد» و «گەشبینیی ئامانجدارانەی دەوڵەتی تورکیا»دا کورت دەبێتەوە:

مانای قسەکانی سەرکردایەتیی کورد (ئۆجالان، بایک، قەرەیلان):

دەستبەرداربوونی چەک بەبێ دەستبەرداربوون لە خەبات

پەیامەکەی ئۆجالان و قەرەیلان دووپاتی دەکاتەوە کە چەکدانان یان کۆتاییهێنان بە شەڕی چەکداری، بە مانای خۆدەستبەدەستەوەدان یان توانەوە (ئاسیمیلاسیۆن) نایەت. بەڵکو گواستنەوەی گۆڕەپانی شەڕە بۆ «سیاسەت، کەلتوور و ڕێکخستنی جەماوەری» کە بە گوێرەی ئۆجالان قۆناغێکی زۆر سەختتر دەبێت.

مەرجدارکردنی پرۆسەکە بە ئازادیی ئۆجالان

قەرەیلان ڕاستەوخۆ دەستنیشانی دەکات کە پرۆسەکە بێ ئازادیی جەستەیی ئۆجالان ئاقارێکی ڕوون ناگرێتە بەر. ئەمەش ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی کە کورد باوەڕی بە «دەستپێشخەریی نیوەچڵ» نییە.

سەرنج لەسەر ئاستەنگە یاساییەکان

 ڕەخنەکانی جەمیل بایک لە یاسا نوێیەکەی پەرلەمانی تورکیا نیشانی دەدات کە لایەنی کوردی مەترسیی ئەوەی هەیە دەوڵەت تەنها بیەوێت پرسی چەکدانان بە بێ چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسیی گشتگیر جێبەجێ بکات و ئینجا سەرکردایەتیی پەکەکە پەراوێز بخات.

هۆکاری ڕەشبینیی لایەنی کوردی

ئەزموونی مێژوویی نەرێنی

 کورد چەندین جار ئەزموونی پرۆسەی ئاشتیی نیوەچڵی لەگەڵ ئەنقەرە تاقیکردووەتەوە (وەک ساڵانی 2009 و 2013-2015) کە لە کۆتاییدا بە دەستگیرکردن و هێرشی سەربازی کۆتاییان هاتووه‌.

یاسا و ڕێکارە تاکلایەنەکان

 پەسەندکردنی یاسایەک لە پەرلەماندا کە چوارچێوەی لێبوردن یان بەشداریی سیاسی بۆ هەموو رێکخستنەکانی تەڤگەرەکە دەستەبەر نەکات، لای کورد وەک هەوڵێک بۆ «پارچەکردن و تەسفیەکردن» دەبینرێت.

بەرەوپێشنەچوونی دۆخی ئیمراڵی

 سەرەڕای ئامادەیی لایەنی کوردی بۆ گۆڕینی ستراتیژی، هێشتا ئۆجالان لەژێر مەرجی توندی زینداندایە و ڕێگەی پێ نەدراوە ڕاستەوخۆ بە شێوەیەکی کراوە پرۆسەکە لەگەڵ ڕای گشتی بەڕێوە ببات.

هۆکاری گەشبینیی دەوڵەتی تورکیا (ئەردۆغان و باخچەلی):

دیدگای «تورکیای بێ تیرۆر» (تەسفیەی بێ باج): دەوڵەتی تورکیا پرۆسەکە لە گۆشەنیگای سەرکەوتنی سەربازی و ئەمنیی خۆیەوە دەبینێت. ئامانجی سەرەکیی دەوڵەت کۆتاییهێنانە بە هەڕەشەی چەکداریی پەکەکە، بێ ئەوەی ئامادە بێت باجی گەورەی دەستووری یان سیاسی بدات (وەک پێدانی ئۆتۆنۆمی یان ڕادەستکردنی مافی نەتەوەیی بەرفراوان).

کەڵکوەرگرتن لە هاوکێشە هەرێمییەکان

 تورکیا پێیوایە بەهۆی گوشارە نێودەوڵەتییەکان و گۆڕانکارییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پەکەکە ناچار بووە بێتە سەر مێزی گفتوگۆ؛ بۆیە دەوڵەت بە هەڵوێستێکی بەهێزترەوە خۆی دەبینێت و گەشبینە بەوەی بێ تووشبوون بە قەیرانی ناوخۆیی دۆسیەکە بپێچێتەوە.

دەستکەوتی هەڵبژاردن و ناوخۆیی: هاوپەیمانیی ئاکپارتی و مەهەپە دەیەوێت بە کۆتاییهێنان بە شەڕی چەکداری، دەستکەوتێکی مێژوویی بۆ ڕای گشتیی تورک تۆمار بکات تا پێگەی خۆی لە دەسەڵاتدا بەهێزتر بکات.

ئەنجام

پرۆسەکە لە نێوان دەستکەوتی ئەمنی بۆ دەوڵەت و مافی سیاسی و ئازادی بۆ کورددا هەڵپەسێردراوە. هۆکاری ڕەشبینیی کورد ئەوەیە کە دەوڵەت دەیەوێت «پرۆسەی چەکدانان» سەربکەوێت، بەڵام ئامادە نییە «پرۆسەی دیموکراتیکبوون» بە تەواوەتی بباتە پێشەوە. تا ئەو کاتەی پشتبەستن بە لۆجیکی ئەمنی بگۆڕدرێت بۆ دانپێدانانی سیاسیی کراوە و ئازادکردنی ئۆجالان، ئەم جیاوازییە لە نێوان ڕەشبینیی کورد و گەشبینیی تورکیا وەک بەربەستێکی سەرەکی دەمێنێتەوە.