تراژیدیای "٧ دەفتەر دۆلارەکە"؛ قەزای خورماتوو بە هەواڵێکی شۆکهێنەر ڕاچڵەکی

شەوێکی ئاسایی لە گەڕەکی "کۆماری"ی قەزای خورماتوو، لە پڕێکدا بووە دۆزەخێک بۆ مێرمنداڵێکی تەمەن ١٦ ساڵ و خێزانەکەی؛ ڕووداوێک کە تێیدا جیهانی مەجازیی و ئەپڵیکەیشنە ئەلیکترۆنییەکان، سنوری کۆمپیوتەر و مۆبایلەکانیان بڕی و بوونە هۆی قوربانیبوونی گیانی مرۆڤێک.

چیرۆکەکە لەوێوە دەستپێدەکات کە ئەم مێرمنداڵە بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک لە ڕێگەی پلاتفۆرمی "تیکتۆک"ەوە لەلایەن چەند کەسێکەوە هەڵدەخەڵەتێندرێت. لە ڕێگەی کلیک کردن لەسەر لینکێکی مەترسیداری یارییە ئەلیکترۆنییەکان، دەستگەیشتنی بە هەژماری بانکیی خێزانەکەی پەیدا کردووە. لە تاقیکردنەوەیەکی کورتخایەن و خولیاکانی دنیای ئۆنلایندا، مێرمنداڵەکە سەرجەم سەرمایەی ماڵەوەیان دەدۆڕێنێت کە بڕی ٧٠ هەزار دۆلاری ئەمریکییە.

کاتێک خێزانەکەی بەم ک کارەساتە داراییە دەزانن، لەبری پەنابردن بۆ یاسا یان ڕێگەچاره‌ی عەقڵانی، تووڕەیی جڵەوی ئارامییان دەپچڕێنێت. باوک و خاڵی مێرمنداڵەکە بە توندترین شێوە و بە بێبەزەییانە ئەشکەنجەی جەستەیی دەدەن. کاتێک بەپەلە جەستە بێگیانەکەی دەگەیەننە نەخۆشخانەی گشتیی خورماتوو، ئیتر زۆر درەنگ بووبوو. مێرمنداڵەکە بەهۆی تووندی شوێنەواری ئەشکەنجەکەوە پێش گەیشتنی بۆ نەخۆشخانە گیانی لەدەستداوە.

بە وتەی عەمید بەدر خەڵەف، بەڕێوەبەری پۆلیسی خورماتوو، هێزەکانیان توانویانە هەر زوو باوک و خاڵی کوڕەکە دەستگیر بکەن و لە لێکۆڵینەوە سەرەتاییەکاندا هەردووکیان دانیان بە تاوانەکەدا ناوە. لە ئێستادا بە فەرمانی دادوەر بەندکراون تا رووبەڕووی سزای یاسایی ببنەوە.

ڕووی تاریکی تیکتۆک: بەکارهێنانی کەمپێکهاتەکان و یارییە مەترسیدارەکان

ئەم کارەساتە جارێکی تر پەردەی لەسەر ڕووە مەترسیدارەکانی پلاتفۆرمی تیکتۆک (خاوەندارێتی کۆمپانیای بایت دانسی چینی) لادایەوە. تیکتۆک کە زیاتر لە ١.٥ ملیار بەکارهێنەری لە سەرانسەری جیهاندا هەیە، جگه لە مەترسییە ئاسایشییەکانی (کە بووە هۆی قەدەغەکردنی لەسەر مۆبایلی کارمەندانی حکومەت لە چەندین وڵات)، بووەتە زەمینەیەکی بەپیت بۆ:

· فێڵ و هەڵخەڵەتاندنی دارایی: دروستکردنی لینکی ساختەی یارییەکان و ڕاوکردنی منداڵان و مێرمنداڵان کە هێشتا تێگەیشتنی تەواویان بۆ بەهای پارە و مەترسییەکانی سایبەر نییە.

·ڕاکێشانی مێرمنداڵان بۆ کۆیلایەتی دیجیتاڵی: دروستکردنی ئاڵوودەبوونی دەروونی بە یاری و لایڤەکان، کە وا لە بەکارهێنەر دەکات هەموو شتێک بەخت بکات بۆ بردنەوە لە چەند خولەکێکدا.

·دابڕانی کۆمەڵایەتی و توندوتیژی: گۆڕینی خولیای یاری پەڕڕەوکردن بۆ قەیرانی خێزانی کە هەندێک جار بە تاوانی خوێناوی کۆتایی دێت.

ئایا تیکتۆک هیچ لایەنێکی ئەرێنی هەیە؟

سەرڕای زیانە قورسەکانی، پلاتفۆرمەکە لە بنەڕەتدا وەک ئامرازێکی پەیوەندیکردن و کارکردن دروستکراوە و هەندێک لایەنی ئەرێنیشی هەیە:

1.     سەرچاوەی داهات بۆ ئینفلەوەنسەرەکان: لە ڕێگەی پەخشی ڕاستەوخۆ (لایڤ) و ناردنی دیاریی مەجازی لەلایەن بەکارهێنەرانەوە.

2.     سیستەمی مۆنێتایز (Monetization): نیشاندانی ڕیکلامی براندەکان لەسەر ڤیدیۆکان (لە وڵاتانی وەک ئەمریکا، بەریتانیا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا و چەند وڵاتێکی دیکە) کە ڕێگە بە دروستکەرانی ناوەڕۆک دەدات داهاتی سەربەخۆیان هەبێت.

3.     دروستکردنی دەرفەتی کار و ڕیکلام: بۆ خاوەن کارە بچووکەکان و ناساندنی بەرهەمەکانیان بە جیهان.

هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و هەنگاوەکانی ئاسایش

ئەم ڕووداوە تراژیدییە هاوكات بوو لەگەڵ بڕیارێکی نوێی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی گەرمیان، کە تێیدا فرۆشتنی باڵانسی یارییە ئەلیکترۆنییەکانی وەک (پۆبجی، ڕۆبلۆکس و تیکتۆک)ی بە منداڵان بەبێ ئامادەبوونی دایک و باوکیان قەدەغە کرد.

ئەم هەنگاوە ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ئەوەی کە کۆنتڕۆڵکردنی جیهانی دیجیتاڵی تەنها ئەرکی ڕاگەیاندن یان پۆلیس نیە، بەڵکو پێویستی بە چاودێریی بەردەوامی دایک و باوکان، هۆشیارکردنەوەی منداڵان لە مەترسییەکانی فێڵی ئۆنلاین، و دوورکەوتنەوە لە توندوتیژی خێزانی هەیە تا لەبری چاککردنی هەڵەیەک، کارەساتی گەورەتر ڕوونەدات.