مافە دەستوورییەکانی هەرێم لە یاسای نەوت و غازدا: دەرفەت یان دووبارەبوونەوەی هەڵەکان؟

لە دوای زیاتر لە دوو دەیە لە پەکسختنی بەردەوام و ناکۆکییە قووڵەکانی نێوان بەغدا و هەولێر، بەپێی ڕاپۆرتە فەرمییەکان، کەشوهەوایەکی ئەرێنی و سازانێکی سیاسی نوێ لە نێوان لایەنە سەرەکییەکانی عێراقدا دروستبووە بۆ تێپەڕاندنی یاسای نەوت و غاز.

 ئامانجی سەرەکی لەم ڕێککەوتنە، خستنەڕوو و پەسەندکردنی "پڕۆژەیاسای نەوت و غازی فیدراڵی"یە لە خولی یاسادانانی ئێستای پەرلەماندا. ئەم جووڵەیەی پەرلەمان و دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە دوای جەختکردنەوەی بەردەوامی "هاوپەیمانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت" دەستپێدەکات، کە تەئکیدیان لەسەر پێویستی پێسپاردنی رەشنووسی یاساکە بە پەرلەمان کردووەتەوە. ئەم پڕۆژەیاسایە بە بەردی بناغە و پایەی سەرەکی بۆ ڕێکخستنی کەرتی وزە و کۆتاییهێنان بە کێشە هەڵپەسێردراوەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵ، هەرێمی کوردستان و پارێزگا بەرهەمهێنەرەکان دەژمێردرێت.

ئیرادەی پەرلەمانی و هەڵوێستی لیژنە تایبەتمەندەکان

ئەندامانی لیژنەی نەوت و غازی پەرلەمانی عێراق ئاماژە بەبوونی نیەتێکی جدی دەکەن بۆ ئامادەکردنی ڕەشنووسێک کە ڕەنگدانەوەی بەرژەوەندی گشتگیر بێت، زەینەب تەمیمی ئەندامی لیژنەی نەوت و غاز  جەخت دەکاتەوە دەستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان و لیژنەکەیان گرنگییەکی دەستبەجێ بەم پڕۆژەیە دەدەن، و پشتگیرییەکی بەرچاو لەلایەن پەرلەمانتارانی پارێزگا بەرهەمهێنەرەکان (بە تایبەت بەسرە) هەیە بۆ ئەوەی یاساکە لەم خولەدا دەنگدانى لەسەر بكرێت.

بناس دۆسکی، ئەندامی لیژنەی نەوت و غاز، ئاماژە بەوە دەکات نەبوونی یاسایەکی فیدراڵی لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بووەتە هۆی پەککەوتنی کەرتی نەوت و قووڵبوونەوەی کێشە داراییەکان. ناوبراو پێیوایە کە قۆناغی ئێستا ئیرادەیەکی سیاسی ڕوونی پێویستە بۆ دیاریکردنی دەسەڵاتەکان و بەڕێوەبردنی پرۆسەکانی هەناردەکردن و فرۆشتن.

لەلایەن خۆشیەوە، عادل مەحلاوی پەرلەمانتار، دووپاتی دەکاتەوە ڕێککەوتنێکی ڕاستەقینە لە نێوان هێزە سیاسییەکان دروستبووە بۆ هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتی جێبەجێکردن بە مەبەستی ڕێکخستنەوەی پەیوەندییە یاساییەکانی نێوان بەغدا و ناوچە بەرهەمهێنەرەکان.

بنەما دەستوورییەکان و مافە بنچینەیییەکانی هەرێمی کوردستان

ئەگەر لە ڕەشنووسی یاسای نەوت و غازدا مافە بنچینەیییەکانی هەرێمی کوردستان بە ڕوونی جێگیر نەکرێن، ئەوا نەک هەر مافی هەرێم پێشێل دەکرێت، بەڵکو خودی دەستووری عێراقیش ڕووبەڕووی پاشەکشە دەبێتەوە. بەپێی ماددەی (١) لە دەستووری هەمیشەیی ساڵی ٢٠٠٥، عێراق وڵاتێکی فیدراڵییە؛ هەروەها لە ماددەی (٤)ی قانونی ئیدارەی دەوڵەتی ساڵی ٢٠٠٤یشدا (کە بە سەرپەرشتی ئیدارەی ئەمریکا و حاکمی مەدەنی پۆڵ بریمەر ئامادەکرا) جەخت لەسەر سیستەمی فیدراڵی کراوەتەوە.

دەستوورنووسان و ڕاوێژکارە ئەمریکییەکانی وەک «براندن ئۆڵیری» دوو مەبەستی سەرەکییان لە چەسپاندنی ئەم دەستوورەدا هەبوو:

1.    رێگرتن لە دیکتاتۆرییەت: دروستنەبوونەوەی دەسەڵاتێکی ناوەندیی بەهێز کە حوکمی تاکڕەوانە بکات و پێکهاتەکانی دیکە بچەوسێنێتەوە.

2.    چەسپاندنی دیموکراسی: بەپێی ماددەی (٢ / بڕگەی ١ - ئەلف) لە دەستووردا هاتوو دەڵێت: "لا يجوز سن قانون يتعارض مع مبادئ الديمقراطية" (ڕێگە نادرێت هیچ یاسایەک دابڕێژرێت کە پێچەوانەی پرەنسیپە دیموکراتییەکان بێت).

لەسەر ئەم بنەمایە، بۆ ئەوەی یاسای نوێی نەوت و غاز شەرعییەتی دەستووری هەبێت، پێویستە دوو کۆڵەکەی سەرەکی بۆ هەرێمی کوردستان بچەسپێنێت:

• یەکەم: بڕگەی سەربەخۆیی ئیداری لە کەرتی وزەدا بەم شێوەیە بچەسپێت: "هەرێمی کوردستان مافی تەواوەتی دەرهێنانی نەوت، ئەنبارکردن، پاڵاوتن، گواستنەوە و بە-بازاڕکردنی هەیە." (شایەنی باسە دادگای نێوبژیوانی پاریس ICC-یش دان بەم مافەدا دەنێت).
• دووەم: جێگیرکردنی مافی یاسایی بۆ دامەزراندنی کۆمپانیای نیشتمانی: "هەرێمی کوردستان مافی دامەزراندنی کۆمپانیای نیشتمانیی کوردیی هەیە لە بواری خزمەتگوزارییە نەوتییەکاندا بۆ کارکردن لە ناوەوە و دەرەوەی هەرێم." (ئەم بڕگەیە لە یاسای ژمارە ٢٢ی ساڵی ٢٠٠٧ی پەرلەمانی کوردستانیشدا هاتبوو، و جێگیرکردنی لە بەغدا بڕیارەکەی دادگای فیدراڵیی عێراق دژی یاسای نەوتی هەرێم بێبایەخ دەکات).

سێیەم: هەڵسەنگاندنی ڕەخنەیی بۆ بڕیارە ئابوورییەکانی ڕابردوو

لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ەوە، بەهۆی نەبوونی کۆمپانیای نیشتمانیی بەهێز و پەرەنەدانی پێویست بە توانای پیشەسازی و مرۆیی ناوخۆیی، حکومەتی هەرێم پەنای بردە بەر بەستنی دەیان گرێبەست لەگەڵ کۆمەڵێک کۆمپانیای نێودەوڵەتی. ئەم هەنگاوە نەبووە هۆی جێبەجێکردنی ئامانجە ئابوورییەکان، بەڵکو بەهۆی کەمتەرخەمی و بێ‌ئەزموونیی هەندێک لەو کۆمپانیایانە، زیانی جیۆلۆجی و ژینگەیی گەورە لە کێڵگەکان دروستبوو و دەیان ملیار دۆلار زیانی دارایی بە هەرێم گەیاند. سەرۆکی کابینەی نۆیەم، مەسرور بارزانی، جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە ئەم کەمتەرخەمی و هەڵە کەڵەکەبووانەی کابینەکانی پێشوو بارگرانییەکی زۆریان بۆ کابینەی ئێستا دروستکردووە.

پڕۆژەیاساکە و ئاسۆی پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا

پڕۆژەیاسای نوێی نەوت و غاز تێکەڵەیەکە لە ڕەشنووسەکانی ساڵانی ٢٠٠٥، ٢٠٠٧ و ٢٠١١. ئەم یاسایە دەیەوێت نەخشەڕێگەیەکی گشتگیر و هاوچەرخ بۆ بەڕێوەبردنی وزە لە عێراقدا بنێت. لە دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢٢ دادگای باڵای فیدراڵی یاسای نەوت و غازی هەرێمی هەڵوەشاندەوە، ئەم یاسایە تاکە دەروازەی ڕێگەپێدراوە بۆ چارەسەرکردنی ڕیشەییی کێشەکانی هەناردەکردن و بەرهەمهێنان.

لە ئێستادا، داڕشتنی سیاسەتی نیشتمانیی کەرتی وزە و داستەبەرکردنی ڕۆڵی هەرێمی کوردستان و پارێزگاکان، تەنیا بابەتێکی یاسایی نییە، بەڵکو تەوەرێکی سەرەکی و گرنگی ئەجێندای سەرکردە سیاسییەکان دەبێت لە سەردانەکاندا بۆ بەغدا بە مەبەستی پاراستنی مافە دەستوورییەکان.