یەکێتی و پارتی تا یەکلابوونەوەی کاندیدی شیعەکان، سەرۆککۆمار یەکلا ناکەنەوە

ئیرادە میدیا

بەپێی زانیارییەکان، پارتی و یەکێتی لەسەر ئەوە رێککەوتوون تا یەکلاکردنەوەی کاندیدی چوارچێوەی هەماهەنگی شیعەکان بۆ سەرۆکوەزیران، کاندیدی پۆستی سەرۆک کۆمار یەکلا ناکەنەوە.

بەوتەی سەرچاوەیەک بۆ ئیرادە میدیا، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان، رێککەوتوون لەسەر ئەوەی تا شیعەکان کاندیدی سەرۆکوەزیرانی عێراق یەکلا نەکەنەوە، کاندیدی پۆستی سەرۆککۆمار یەکلا نەکەنەوە، ئەمەشیان بەپێی رێککەوتنێکی رانەگەیندراوە لەگەڵ لایەنە شیعەکان تا لەڕووی یاساییەوە ئەو ماوەیەی بۆ سەرۆکوەزیران دیاریکراوە تێنەپەڕێت و چوارچیوەی هەماهەنگی نەکەونە ناوکێشەو لێکترازانەوە.

هەفتەی پێشوو پارتی و یەکێتی لە پیرمام لەسەر ئاستی باڵا کۆبوونەوە، دوای کۆبوونەوەکە هیچ راگەیەندراوێکیان بڵاونەکردەوە، بەڵام بەپێی زانیاریی دزەپێکراوی ناو کۆبوونەوەکە رێککەوتنیان لەسەر پۆستی سەرۆک کۆمار کردووە و لەبارەی پێکهێنانی حکومەتیش نەرمییان بۆ یەکتر نواندووە، هەرچەندە دواتر لەرێگەی میدیاکانەوە رێککەوتنیان رەتکردەوە.

ئاڵۆزییەکانی پرۆسەی سیاسیی لە عێراق و پەیوەندییەکانی نێوان هەرێم و بەغدا

1-گرێدانی کاندیدی سەرۆککۆمار بە یەکلاکردنەوەی کاندیدی شیعەکان
ئەم خاڵە ئاماژەیە بۆ "چەقبەستوویی سیاسی" و نەریتی دابەشکاریی لایەنەکان، لایەنە کوردییەکان (پارتی و یەکێتی) مێژوویەکیان هەیە لەوەی کە هەوڵ دەدەن وەک یەک پاکێج لەگەڵ شیعە ڕێکبکەون.

هۆکار: بەپێی قسەی بەرپرسەکانیان، پارتی و یەکێتی نایانەوێت پێشوەختە کاندیدێک تێپەڕێنن کە دواتر لەگەڵ بەرژەوەندیی ئەو فراکسیۆنە شیعەیەی حکومەت پێکدەهێنێت نەگونجێت.

هاوسەنگی: یەکلاکردنەوەی کاندیدی سەرۆکوەزیران (کە پشکی شیعەیە) کێشی هێزەکان لە بەغداد دیاری دەکات؛ هەر بۆیە کورد چاوەڕێ دەکات تا بزانێت کێ دەبێتە "کەسی بەهێز" لە بەغداد بۆ ئەوەی مامەڵەی لەگەڵدا بکات.

ناکۆکی ناوخۆیی: ئەم چاوەڕوانییە کاتێکی زیاتر دەدات بە پارتی و یەکێتی بۆ ئەوەی لەسەر کاندیدی هاوبەش یان سیناریۆی تێپەڕاندنی کاندیدەکان ڕێکبکەون.

2. دواکەوتنی هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار بۆ دوای جەژنی ڕەمەزان

ئەمە پەیوەستە بە کاتە دەستوورییەکان و ئەو گوشارە سیاسییانەی کە لەسەر کۆی لایەنەکان هەیە.

مانۆڕی سیاسی: زۆرجار لایەنەکان "کات" وەک ئامرازێکی گوشار بەکاردەهێنن، دواخستنی پرۆسەکە بۆ دوای جەژن، دەرفەت دەدات بە گفتوگۆ و گەیشتن بە ڕێککەوتنی "ساتە کۆتاییەکان".

پشووی فەرمی: جەژنی ڕەمەزان وەک وەرچەرخانێکی زەمەنی دەبینرێت؛ چونکە لە ڕووی عورفییەوە لە عێراقدا، بڕیارە هەستیارەکان ناخرێنە ناو پشووەکانەوە.

کاریگەری: ئەم دواکەوتنە دەبێتە هۆی بەردەوامیی حکومەتی کاربەڕێکەر و سستبوونی پرۆسەی یاسادانان، بەڵام لە هەمان کاتدا مەودایەکی فراوانتر بۆ نێوەندگیرییە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەکان دەڕەخسێنێت.

ئەم دوو خاڵە ئەوە دەسەلمێنن کە پرۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆککۆمار لە عێراقدا پرسێکی "تەکنیکی یان تەنیا کوردی" نییە، بەڵکو گرێدراوی هاوکێشە گەورەکەی بەغداد و ڕێککەوتنی لایەنە شیعەکانە لەسەر پۆستی سەرۆکوەزیران.

مێژووی پۆستی سەرۆککۆمار لە نێوان پارتی و یەکێتیدا

لە دوای ساڵی 2003وە، بەپێی عورفێکی سیاسی (نەک دەستووری)، پۆستی سەرۆککۆمار بۆ کورد، سەرۆکوەزیران بۆ شیعە و سەرۆکی پەرلەمان بۆ سوننە دیاریکراوە.

لەناوکوردیشدا، دابەشکارییەکە بەمشێوەیە بووە:

قۆناغی ڕێککەوتنی ستراتیژی (2005 - 2017)

لەو قۆناغەدا بەهۆی ڕێککەوتنی نێوان (مام جەلال و مەسعود بارزانی)، پۆستی سەرۆککۆمار بۆ یەکێتی بوو، بەرامبەر ئەوەی پۆستی سەرۆکی هەرێم بۆ پارتی بێت، لەوزەمەنەدا کاندیدەکان (مام جەلال تاڵەبانی و فوئاد مەعسوم) بەبێ کێبڕکێی توند تێپەڕین و بوون بەسەرۆک کۆمار.

قۆناغی شکانی عورفەکان (2018)

ئەم ساڵە وەرچەرخانێکی گەورە بوو، پارتی دیموکراتی کوردستان ڕایگەیاند کە پۆستی سەرۆککۆمار "ئیستحقاقی" لایەنێک نییە و پێویستە بەپێی ژمارەی کورسییەکان بێت، بۆ یەکەمجار دوو کاندیدی بەهێز (بەرهەم ساڵح لە یەکێتی و فوئاد حوسێن لە پارتی) چوونە ناو هۆڵی پەرلەمان و لە ململانێیەکی کراوەدا بەرهەم ساڵح پۆستەکەی لەسەر پشکی یەکیتی بردەوە.

قۆناغی چەقبەستوویی (2022)

دوای هەڵبژاردنی 2021، ململانێکان گەیشتنە لوتکە،پارتی هاوپەیمانی لەگەڵ (سەدر و حەلبوسی) پێکهێنا بۆ تێپەڕاندنی کاندیدی خۆی (ڕێبەر ئەحمەد)، لە بەرامبەردا یەکێتی لەگەڵ (چوارچێوەی هەماهەنگی) مایەوە بۆ پاراستنی کاندیدی خۆی (بەرهەم ساڵح)، ئەو دۆخە زیاتر لە ساڵێکی خایاند تا دواجار لەسەر (کاندیدی سازان) کە لەتیف ڕەشید بوو، ژێربەژێر ڕێککەوتن و د.لەتیف ڕەشید بوو بەسەرۆک کۆمار.

مێژووی ململانێکانی پارتی و یەکێتی نیشانی دەدات کە بۆچی ئێستا هەردوو لایەن چاوەڕێی شیعەکان دەکەن؛ چونکە ئەزموونی 2018 و 2022 سەلماندی کە بەبێ "گڵۆپی سەوزی" کوتلە گەورەکانی شیعە، هیچ کاندیدێکی کورد (چ یەکێتی بێت یان پارتی) ناتوانێت دەنگی (2/3)ی ئەندامانی پەرلەمان بەدەستبهێنێت بۆ بوون بە سەرۆککۆمار.

ئاماری کورسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانیی کوردستان لە "پێنج خولی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقدا" ئەم ژمارانە ئەوە دەخەنەڕوو کە بۆچی پارتی داوای پۆستەکە دەکات و یەکێتیش بەرگری لە پێگەی خۆی دەکات.

خشتەی بەراوردی کورسییەکانی پارتی و یەکێتی (2005 - 2021)

سەردەمی زێڕینی یەکێتی (2005-2010): لەم قۆناغەدا جیاوازی کورسییەکان زۆر کەم بوو، بۆیە ڕێککەوتنی ستراتیژی و دابەشکردنی پۆستەکان (سەرۆککۆمار بۆ یەکێتی و سەرۆکی هەرێم بۆ پارتی) زۆر جێگیر بوو.

هەڵکشانی پارتی و پاشەکشەی یەکێتی (2018-2021): وەک لە خشتەکەدا دیارە، پارتی توانی پێگەی خۆی وەک "فراکسیۆنی یەکەمی کوردی" بچەسپێنێت، ئەوهەڵکشانەی دەنگەکانی پارتی بووە هۆی ئەوەی پارتی بڵێت: "عورفی سیاسی دەبێت بگۆڕێت و گەورەترین فراکسیۆنی کوردی مافی پۆستە سیادییەکانی هەیە."

سەنگی یەکێتی: سەرەڕای کەمی کورسییەکانی بەراورد بە پارتی، یەکێتی سوودی لە هاوپەیمانییەکانی لەگەڵ جەمسەرە بەهێزەکانی شیعە بەتایبەت(چوارچێوەی هەماهەنگی) وەرگرتووە بۆ ئەوەی پۆستەکە لای خۆی بهێڵێتەوە.

ئە ئامارانەی سەرەوە نیشانی دەدەن کە ململانێی ئێستا تەنها لەسەر "ناوەکان" نییە، بەڵکو لەسەر "سەنگی سیاسی"یە، پارتی دەیەوێت بەهێزی کورسییەکانی ڕەنگدانەوەی هەبێت لە بەغداد، یەکێتیش دەیەوێت لە ڕێگەی پۆستی سەرۆککۆمارەوە هاوسەنگیی هێز لە ناوخۆی هەرێمدا بپارێزێت.

دیاریکردنی کاندیدەکان لەم قۆناغەدا تێکەڵەیەکە لە "کاندیدی فەرمی" و "کاندیدی فشار"، لێرەدا ناوی ئەو کەسایەتییانە دەخەینە ڕوو کە زۆرترین دەنگۆیان لەسەرە وەک پاشخانی ڕاپۆرتەکەت:

1- کاندیدە ئەگەرەکان لە یەکێتی نیشتمانی کوردستان

یەکێتی پێیوایە ئەم پۆستە "ئیستحقاقی" ئەوانە و نایانەوێت بە ئاسانی دەستبەرداری بن.

لەتیف ڕەشید (سەرۆککۆماری ئێستا): وەک کاندیدێکی بەهێز دەمێنێتەوە بۆ خولی دووەم هەرچەندر خۆی بەکاندیدی سەربەخۆ ناساندووە، خاڵی بەهێزی ئەوەیە کە کەسایەتییەکی لەسەرخۆیە و پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ لایەنە شیعەکان (چوارچێوەی هەماهەنگی) هەیە.

نزار ئامێدی: پێگەی ئێستا، وەزیری ژینگەی عێراق لە حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی.

پێگەی حزبی: ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.

پێشتر سەرۆکی دیوانی سەرۆکایەتی کۆمار بووە لە سەردەمی دکتۆر بەرهەم ساڵح، ئەوەش وای لێدەکات شارەزایەکی وردی " کۆبوونەوە نهێنی و داخراوەکان و سیاسیاسییەکان" و ڕێکارە یاساییەکانی ناو کۆشکی سەلام بێت.

بۆچی یەکێتی نزار ئامێدی کاندید دەکات؟ 

ڕەهەندی ناوچەیی (دیاریکردنی کاندید لە بادینان): نزار ئامێدی خەڵکی ناوچەی بادینانە (ئامێدی)، کاندیدکردنی ئەو لەلایەن یەکێتییەوە پەیامێکی سیاسییە بۆ پارتی، کە یەکێتی دەیەوێت بڵێت: "ئێمە نوێنەرایەتی هەموو جوگرافیای هەرێم دەکەین، نەک تەنها سلێمانی" ئەمە هەوڵێکە بۆ شکاندنی ئەو قۆرغکارییە ناوچەییەی کە زۆرجار لە ململانێی پارتی و یەکێتیدا باس دەکرێت.

کاندیدی "قبوڵکراو" لای شیعەکان: وەک وەزیر لە حکومەتەکەی سودانی، نزار ئامێدی پەیوەندییەکی زۆر نزیک و متمانەپێکراوی لەگەڵ چوارچێوەی هەماهەنگی (الاگار التنسیقی) دروست کردووە، ئەوە چانسی تێپەڕبوونی لە پەرلەمان زیاد دەکات، چونکە لایەنە شیعەکان وەک کەسایەتییەکی "بێ کێشە و میانڕەو" دەیناسن.

جێگرەوەیەک بۆ بەرهەم ساڵح و لەتیف ڕەشید: نزار ئامێدی نوێنەرایەتی نەوەی نوێی سەرکردایەتی یەکێتی دەکات کە لە باڵی (بافڵ تاڵەبانی)یەوە نزیکن، ئەوەش وادەکات پشتیوانییەکی ناوخۆیی بەهێزی هەبێت.

خالید شوانی: ناوێکی ترە کە باس دەکرێت، بەهۆی ئەزموونی لە بەغداد وەک وەزیر و پەیوەندییە فراوانەکانی لەگەڵ لایەنە عێراقییەکان، وەک کاندیدێکی "تەکنۆکرات و سیاسی" دەبینرێت.

2- کاندیدە ئەگەرەکان لە  پارتی دیموکراتی کوردستان

پارتی دەیەوێت کەسێک بنێرێت  بۆ بەغدا کە گوزارشت لە "هێزی یەکەمی کورد" بکات و ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتی سیاسەتی هەولێر بکات لە بەغداد.

ڕێبەر ئەحمەد: وەزیری ناوخۆی هەرێم، کە لە خولی پێشووشدا کاندیدی فەرمی پارتی بوو، ئەو وەک کەسێکی "بڕیاردەر و جێگەی متمانەی پارتی" دەناسرێت.

فوئاد حوسێن: هەرچەندە ئێستا وەزیری دەرەوەیە، بەڵام هەمیشە وەک کاندید ناوی دەهێنرێت بەهۆی ئەزموونی زۆری لە بەغداد و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی.

تا ئەم ساتە، هیچ کام لەم ناوانە "کۆتایی" نین؛ چونکە لە سیاسەتی عێراقدا زۆرجار لە "کاتژمێری سفردا" ناوەکان دەگۆڕدرێن، ئەوەی چانسی کاندیدەکان دیاری دەکات تەنها کورد نییە، بەڵکو ئەو "پاکێجە"یە کە لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی نوێی شیعەدا ڕێککەوتنی لەسەر دەکرێت.

دەسەڵاتە دەستوورییەکانی سەرۆککۆمار

تێگەیشتن لە دەسەڵاتەکانی سەرۆککۆمار بەپێی دەستووری عێراق ساڵی 2005، وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کە بۆچی پارتی و یەکێتی ئامادەن پڕۆسەی سیاسی پەکبخەن لەپێناو ئەم پۆستەدا،  هەرچەندە زۆرجار دەوترێت پۆستێکی "تەشریفاتییە" یان بێدەسەڵاتە، بەڵام لە ڕاستیدا لە کاتە هەستیارەکاندا دەبێتە "کلیل"ی هەموو دەرگاکان.

گرنگترین دەسەڵاتەکانی سەرۆک کۆمار

1- ڕاسپاردنی کاندیدی گەورەترین کوتلە (ماددەی 76)

ئەوە گرنگترین دەسەڵاتی سەرۆککۆمارە،ئەو کاندیدی سەرۆکوەزیران ڕادەسپێرێت بۆ پێکهێنانی حکومەت.

گرنگی بۆ کورد: ئەگەر سەرۆککۆمار لە لایەنێکی دیاریکراو بێت، دەتوانێت لە کاتی ململانێی شیعەکاندا، لایەنگری ئەو بەرەیە بکات کە زۆرترین دەستکەوت بە کورد دەدات.

2-پارێزەری دەستوور و یەکپارچەیی (ماددەی 67)

سەرۆککۆمار نوێنەرایەتی سەروەری وڵات دەکات و بەرپرسە لە جێبەجێکردنی دەستوور.

گرنگی بۆ کورد: لە کاتی دروستبوونی کێشە لە نێوان هەولێر و بەغداد (وەک بودجە یان ناوچە جێناکۆکەکان)، سەرۆککۆمار دەتوانێت وەک "ناوبژیوانێکی یاسایی" ڕێگری بکات لە تێپەڕاندنی ئەو یاسایانەی دژی هەرێمن.

3- واژۆکردنی یاساکان و لێبوردنی تایبەت (ماددەی 73)

هەموو ئەو یاسایانەی لە پەرلەمان دەردەچن، پێویستیان بە واژۆی سەرۆککۆمار هەیە بۆ ئەوەی ببنە یاسای کارپێکراو.

هەرچەندە سەرۆککۆمار ناتوانێت یاساکان "ڤیتۆ" بکات، بەڵام دەتوانێت واژۆیان نەکات و بیانگەڕێنێتەوە بۆ پەرلەمان، ئەمەش کاتێکی زۆر دەکوژێت و دەبێتە کارتی فشار.

ململانێی پارتی و یەکێتی تەنها لەسەر "پۆستەکە" نییە، بەڵکو لەسەر "مافی قسەکردنە بەناوی کوردەوە لە بەغداد"، هەر لایەنێکیان پۆستەکەی لابێت، لایەنی بەرامبەر وا هەست دەکات کە لە هاوکێشە گەورەکاندا پەراوێز خراوە.

گرێکوێرەی پۆستی سەرۆککۆمار

 دۆخی ئێستا و کاتی سیاسی:هەڵبژاردنی سەرۆککۆماری عێراق چاوەڕوانی دوو وێستگەی یەکلایەکەرەوە دەکات؛ 

یەکەمیان ڕێککەوتنی لایەنە شیعەکان لەسەر پۆستی سەرۆکوەزیران، چونکە بەبێ "گلۆپی سەوزی" کوتلە گەورەکانی شیعە، هیچ کاندیدێکی کورد ناتوانێت دەنگی یاسایی (2/3) لە پەرلەمان بەدەستبهێنێت.

دووەمیان، وەرچەرخانی دوای جەژنی ڕەمەزان کە وەک وادەیەکی عورفی بۆ دەستپێکردنی گفتوگۆ جدییەکان دیاریکراوە.

2-ململانێی پارتی و یەکێتی (مێژوو و پێگە)

یەکێتی نیشتمانی: پۆستەکە بە "ئیستحقاقێکی مێژوویی" و پارێزەری هاوسەنگیی هێزی خۆی لە بەغداد دەبینێت.

پارتی دیموکرات: بەپشتبەستن بە ئەنجامی هەڵبژاردنەکان (31 کورسی لە بەرامبەر 18 کورسی یەکێتی لە ٢٠٢١)، داوای گۆڕینی عورفی سیاسی و وەرگرتنی پۆستەکە دەکات.

"سەرەڕای ئەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان بە بەدەستهێنانی 27 کورسی لە هەڵبژاردنی 2025، پێشەنگی خۆی پاراست، بەڵام یەکێتی نیشتمانی  کوردستان بە 18 کورسیی و  بەپشتبەستن بە هاوپەیمانییە شیعەکانی، هێشتا پۆستی سەرۆککۆمار بە مافی خۆی دەزانێت، ئەم جیاوازییە لە ژمارەی کورسییەکان وای کردووە پرۆسەی یەکلاکردنەوەی کاندیدەکەی سەرۆککۆمار ئاڵۆزتر بێت.

3- گرنگی دەستووری و سیاسی پۆستەکە:

سەرەڕای ئەوەی پۆستەکە زیاتر تەشریفاتی دەردەکەوێت، بەڵام بەپێی ماددەی 76ی دەستوور، سەرۆککۆمار کلیلە بۆ ڕاسپاردنی سەرۆکوەزیران. 
ململانێی  دولایەنە دەسڵاتدارەکەی هەولێر و سلێمانی لەسەرکورسییەکە ، لە ڕاستیدا ململانێیە لەسەر "نوێنەرایەتیکردنی کورد" لە کۆڕ و کۆبوونەوە نێودەوڵەتییەکان و هەبوونی بڕیار لە ناو جەرگەی دەسەڵاتی بەغداد.

4- سیناریۆ پێشبینیکراوەکان:

ڕێککەوتنی سازان: دیاریکردنی کاندیدێکی هاوبەش (وەک لەتیف ڕەشید یان ناوێکی نوێ) بۆ ڕێگری لە قووڵبوونەوەی قەیرانەکان.
شکانی عورف: دووبارەبوونەوەی سیناریۆی ساڵانی ڕابردوو کێبڕکێی کراوە لە ناو هۆڵی پەرلەمان، کە تێیدا لایەنە شیعەکان دەبنە بڕیاردەری کۆتایی.