ستراتیژی هەسەدە و داواکارییەکانی مەزڵوم عەبدی بۆ ئایندەی کورد لە سوریا

ئیرادە میدیا

مەزڵوم عەبدی فەرماندەی گشتی هێزه‌كانى سوریاى دیموكرات-هەسەدە له‌کۆنفرانسی ئاساییشی میونشن- لە ئەڵمانیاوه‌ په‌یامێكى بڵاوكرده‌وه‌و باسی لە پێویستیی مەرجەعیەتێک کردەوە بۆ کورد.

فەرماندارمەزڵوم کۆبانێ وتی، "دەمانەوێت لەڕۆژئاوای کوردستان مەرجەعیەتێکی کوردی هەبێت بۆ بڕیاردان"

لە نوێترین لێدوانەکانیدا کە ئاراستەی حکومەتی ناوەندی دیمەشق و وەزیری دەرەوەی سووریای کرد، مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتی هێزەکانی سوریای دیموکرات، جەختی لەسەر نەخشەڕێگەیەکی ڕوون کردەوە بۆ چۆنیەتی مانەوەی کورد لە چوارچێوەی جوگرافیای سوریادا، ئەم قسانە لە کاتێکدایە کە ناوچەکە بە گۆڕانکارییەکی خێرای سیاسی و سەربازیدا تێدەپەڕێت.

جەختکردنەوە لەسەر حوکمڕانی کوردی و خۆبەڕێوەبەری

ناوەڕۆکی پەیامەکەی عەبدی تیشکی خستووەتە سەر ئەوەی کە کورد چیتر ناگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش ساڵی 2011، داواکارییەکە تەنها لە چوارچێوەی مافی کولتووری کورت نەکراوەتەوە، بەڵکو داوای "حوکمڕانییەکی کوردی" دەکات، جا ناوەکەی هەرچییەک بێت، دەستەواژەکەی عەبدی ئاماژەیە بۆ بوونی قەوارەیەکی سیاسی و ئیداری کە تێیدا کورد خاوەن بڕیار بێت لە بەڕێوەبردنی ناوچەکانی خۆیدا.

سیستەمی "خۆبەڕێوەبەری" کە ئێستا لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا پەیڕەو دەکرێت، لە دیدی مەزڵوم عەبدییەوە مۆدێلێکی سەرکەوتووە و پێویستە دیمەشق بە فەرمی بیناسێنێت، ئەو پێی وایە پاراستنی سەقامگیری و ئاسایش لەو ناوچانەدا تەنها لە ڕێگەی دەسەڵاتی خۆجێییەوە دەکرێت، نەک گەڕانەوە بۆ سیستەمە مەرکەزییەکەی پێشوو.

پەیوەندی نێوان قامیشلۆ و دیمەشق: مەرج و بەربەستەکان

مەزڵوم عەبدی لە ڕێگەی ئەم قسانەوە پەیامێکی ناڕاستەوخۆی بۆ وەزیری دەرەوەی سوریا نارد کە ئامادەن بۆ گفتوگۆ، بەڵام بە مەرجی داننان بە مافە نەتەوەییەکانی کورد لەڕۆژئاوای کوردستان.

 خاڵی سەرەکی ئەم گفتوگۆیانە لەسەر دوو تەوەر دەسوڕێتەوە:

سەربەخۆیی ئیداری: کورد خۆی هەرێمی خۆی بەڕێوەببات بێ دەستوەردانی ڕاستەوخۆی دیمەشق.

پاراستنی تایبەتمەندی هێزە چەکدارەکان: کە هەسەدە وەک بەشێک لە سیستەمی بەرگری سووریا بناسرێت بەڵام بە پاراستنی سەربەخۆیی ناوخۆیی خۆی.

ئاستەنگە هەرێمییەکان و کاردانەوەی سوریا

چاودێران پێیان وایە، ئەم داواکارییانەی مەزڵوم عەبدی ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورە دەبنەوە، لە لایەکەوە حکومەتی سوریا تا ئێستا هیچ نیشانەیەکی جدی نیشان نەداوە بۆ قبوڵکردنی سیستەمێکی فیدراڵی یان لامەرکەزییەکی فراوان، لە لایەکی دیکە ، دەوڵەتانی دراوسێ وەک تورکیا، هەر جۆرە قەوارەیەکی کوردی بە مەترسی بۆ سەر خۆیان دەبینن.

کاردانەوە و هەڵوێستەکان بەرامبەر بە پڕۆژەی خۆبەڕێوەبەری کورد لەڕۆژئاوای کوردستان

داواکارییەکانی مەزڵوم عەبدی بۆ "حوکمڕانییەکی کوردی" تەنها پرسێکی ناوخۆیی سوریا نین، بەڵکو خاڵی بەیەکگەیشتنی بەرژەوەندییە دژبەیەکەکانی زلهێزە هەرێمی و جیهانییەکانن.

تیشک خستنە سەر هەڵوێستە جیاوازەکان:

1. هەڵوێستی فەرمی حکومەتی سوریا (دیمەشق)

حکومەتی سوریا تا ئێستا ستراتیژییەکی "دانوستانی بێ بڕیار"و "توندڕەوی" پەیڕەو کردووە، کاردانەوەکانی دیمەشق بەم شێوەیەن:

ڕەتکردنەوەی فیدراڵی : دیمەشق بە توندی هەر جۆرە سیستمێکی فیدراڵی یان خۆبەڕێوەبەری کە لەژێر کۆنترۆڵی ناوەندی خۆیدا نەبێت ڕەت دەکاتەوە، وەزارەتی دەرەوەی سوریا چەندین جار ڕایگەیاندووە کە تەنها یاسای (107)ی تایبەت بە کارگێڕی ناوخۆیی قبوڵە، کە دەسەڵاتێکی زۆر سنووردار دەداتە پارێزگاکان.

تۆمەتبارکردن بە جوداخوازی: میدیا فەرمییەکانی سوریا زۆرجار داواکارییەکانی هەسەدە بە "پڕۆژەی جوداخوازی" و "ئەجێندای ئەمریکی" وەسف دەکەن، ئەمەش وەک کارتێکی فشار بۆ لاوازکردنی پێگەی جەماوەری کورد بەکاردێنن.

2. هەڵوێستی هێزە جیهانییەکان

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا: واشنتۆن وەک هاوپەیمانی سەرەکی هەسەدە، پشتگیری لە "مافی پێکهاتەکان" و "سەقامگیری ناوچەکە" دەکات، ئەمریکا فشار دەخاتە سەر دیمەشق بۆ دەستپێکردنی پرۆسەی سیاسی بەپێی بڕیاری 2254ی ئەنجومەنی ئاسایش، بەڵام تا ئێستا بە فەرمی دانپێدانانی سیاسی بە "خۆبەڕێوەبەری" ڕانەگەیاندووە تا پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا بەتەواوی تێکنەچێت.

ڕوسیا: مۆسکۆ ڕۆڵی "ناوبژیوان" دەگێڕێت، ڕووسیا هانی کورد دەدات ڕێککەوتن لەگەڵ دیمەشق بکەن، بەڵام مەرجی سەرەکی ڕوسیا ڕادەستکردنەوەی کێڵگە نەوتییەکان و سنوورەکانە بە حکومەتی دیمەشق، کە ئەوەش خاڵی ناکۆکی نێوان هەسەدە و مۆسکۆ باسدەکرێت.

3. هەڵوێستی هەرێمی (تورکیا و ئێران)

تورکیا: توندترین نەیاری ئەم داواکارییانەیە، ئەنقەرە هەر قەوارەیەکی کوردی لە باکووری سوریا وەک درێژکراوەی (پەکەکە) دەبینێت و بە هەڕەشەی دەزانێت، تورکیا لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی و فشاری دیپلۆماسییەوە کار بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم پڕۆژەیە دەکات.

ئێران: هاوتای دیمەشق، تاران دژی هەر جۆرە دابەشکاری و فیدراڵییەکە لە سوریا، چونکە پێی وایە دەبێتە نموونەیەک بۆ کوردەکانی ناوخۆی ئێران و دەبێتە هۆی بەهێزبوونی پێگەی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.

کورتەی ئاستەنگەکان

داواکارییەکەی مەزڵوم عەبدی لە نێوان پێویستی ناوخۆیی بۆ پاراستنی دەستکەوتەکان و پەرژینی سووریی-ئیقلیمی خۆی دەبینێتەوە بەلام  دیمەشق ئامادەی سازش نییە و هێزە جیهانییەکانیش بەرژەوەندییە گەورەکانی خۆیان پێش مافی پێکهاتەکان دەخەن.

بەراوردکاری: هەرێمی کوردستانی عێراق و خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا

 هەرێمی کوردستانی عێراق و خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریاهەرچەندە هەردوو ئەزموونەکە لە ئەنجامی بۆشایی دەسەڵاتی ناوەندی و تێکچوونی ڕەوشی سیاسی وڵاتانی عێراق و سووریا لەدایکبوون، بەڵام لە چوارچێوەی یاسایی و کارکردندا جیاوازی گەورەیان هەیە.

1.پێگەی یاسایی و دەستووری

 هەرێمی کوردستان: قەوارەیەکی دەستووری و فەرمییە،لە دەستووری ساڵی 2005ی عێراقدا وەک هەرێمێکی فیدراڵی ناسێندراوە. خاوەنی پەرلەمان، حکومەت و سەرۆکایەتییەکی دانپێدانراوە لەلایەن بەغدا و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە.

خۆبەڕێوەبەری (ڕۆژئاوا): قەوارەیەکی دیفاکتۆیە (ئەمر واقیع)، تا ئێستا لە دەستووری سوریادا هیچ پێگەیەکی نییە و دیمەشق وەک قەوارەیەکی یاسایی، شەرعییەتی ئەم ئەزموونە زیاتر لەسەر زەوی و لە ڕێگەی هێزی سەربازییەوە چەسپاوە نەک ڕێککەوتنی یاسایی.

2.سیستەمی ئیداری و ئایدۆلۆژی

هەرێمی کوردستان: پەیڕەوی سیستمێکی لیبڕاڵ - پەرلەمانی دەکات، جەخت لەسەر نەتەوەگەرایی کوردی (Kurdish Nationalism) و بنیاتنانی دامەزراوەی کلاسیکی دەوڵەت دەکاتەوە.

خۆبەڕێوەبەری: پەیڕەوی بیرۆکەی "نەتەوەی دیموکراتیک" دەکات (کە لە فەلسەفەی ئۆجەلانەوە سەرچاوەی گرتووە)، جەخت لەسەر فرەپێکهاتەیی (کورد، عەرەب، سریانی) و سیستەمی کۆمین و ئەنجومەنەکان دەکاتەوە، نەک تەنها دەوڵەت-نەتەوەی کوردی.

3.هێزی سەربازی و ئاسایش 

هەرێمی کوردستان: خاوەنی هێزی پێشمەرگەیە کە لە دەستووری عێراقدا وەک بەشێک لە سیستەمی بەرگری عێراق ناسێندراوە (هەرچەندە لە پراکتیکدا سەربەخۆیە).

خۆبەڕێوەبەری: خاوەنی هێزەکانی سووریای دیموکراتە (هەسەدە)، ئەم هێزە هاوبەشی سەرەکی هاوپەیمانی نێودەوڵەتییە، بەڵام دیمەشق بە هێزێکی "نایاسایی" یان "جوداخواز"یان دەبینێت و هەوڵی هەڵوەشاندنەوە یان لکاندنیان دەدات بە سوپای سووریاوە.

4.پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان 

بەراوردکاری ئابووری: کێ سەربەخۆترە؟

1. کەرتی نەوت و وزە

هەرێمی کوردستان: خاوەنی یەدەگێکی گەورەی نەوت و گازە، پێشتر لە ڕێگەی بۆرییەوە نەوتی بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا دەنارد و داهاتێکی سەربەخۆی هەبوو. بەڵام دوای بڕیارەکەی دادگای پاریس لە ساڵی 2023، هەناردەکردنی ڕاگیرا و ئێستا ئابوورییەکەی بە تەواوی کەوتووەتە ژێر فشاری بودجەی بەغدا.

خۆبەڕێوەبەری: نزیکەی 80٪ی نەوتی سوریا لە ژێر دەستی هەسەدەیە (کێڵگەکانی ڕومێلان و عومەر)، بەڵام بەهۆی نەبوونی دانپێدانانی نێودەوڵەتی، ناتوانێت بە فەرمی نەوت هەناردە بکات، زۆربەی نەوتەکە یان لە ناوخۆدا بەکاردێت، یان بە ڕێگەی نافەرمی بە دیمەشق و لایەنەکانی تر دەفرۆشرێتەوە

2. ئاسایشی خۆراک و کشتوکاڵ

هەرێمی کوردستان: هەرچەندە زەوی بەپیتی هەیە، بەڵام زیاتر پشت بە هاوردەکردن لە تورکیا و ئێران دەبەستێت. ئابوورییەکەی زیاتر "بەخۆرهێن"ە (Consumerist).

خۆبەڕێوەبەری: ئەم ناوچەیە بە "سەلەی نانی سوریا" دەناسرێت، زۆربەی بەرهەمی گەنم و پەمۆی سوریا لەوێیە، لەم ڕووەوە خۆبەڕێوەبەری سەربەخۆترە، چونکە دەتوانێت پێداویستی نانی ناوخۆ دابین بکات و وەک کارتێکی فشار دژی دیمەشق بەکاریبهێنێت.

3. داهاتی ناوخۆ و باج

هەرێمی کوردستان: سیستمێکی بانکی و باجی پێشکەوتووتری هەیە، بەڵام وابەستەیی بە مووچەی بەغداوە خاڵی لاوازیەتی.

خۆبەڕێوەبەری: پشت بە داهاتی گومرگی مەرزەکان (بەتایبەت مەرزی سێمێلکا لەگەڵ هەرێم) و فرۆشتنی سوتەمەنی ناوخۆیی دەبەستێت، ئابوورییەکەی زیاتر"ئابووریی جەنگ"ە و شەفافییەت تێیدا کەمترە.

بەڕونترو ورد باسی داواکارییەکانی کورد لەرۆژئاوای کوردستان بکەین و بەراوردی بکەین بەئێستای هەرێمی کوردستان

هەرێمی کوردستان قۆناغی "دانپێدانانی یاسایی" بڕیوە و ئێستا لە ململانێدایە بۆ پاراستنی دەسەڵاتەکانی، بەڵام خۆبەڕێوەبەری باکووری سوریا هێشتا لە قۆناغی "سەلماندنی بوون" و هەوڵدان دایە بۆ ئەوەی دیمەشق و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەک قەوارەیەکی سیاسی فەرمی وەری بگرن.

لە ڕووی سەروەری و دەوڵەمەندییەوە، هەرێمی کوردستان لەپێشترە، بەڵام لە ڕووی خۆبژێوی لە کاتە سەختەکاندا، خۆبەڕێوەبەریی لەرۆژئاوای کوردستان یان باکوری سوریا بەهۆی گەنم و وزەی ناوخۆییەوە، توانایەکی زیاتری هەیە بۆ مانەوە لەژێر گەمارۆدا، هەرچەندە ئاستی بژێوی خەڵکەکەی زۆر نزمترە لە هەرێمی کوردستان.

ئەوەی پێویستە ئاماژەی پێبدرێت ئەوەیە کە، قسەکانی مەزڵوم عەبدی نیشاندەری سوربوونی لایەنی کوردییە لەسەر چەسپاندنی دەستکەوتە مەیدانییەکانیان و گۆڕینیان بۆ دەستکەوتی سیاسی هەمیشەیی، ئایا دیمەشق ئامادەیە نەرمی بنوێنێت یان ململانێکان بەردەوام دەبن؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە داهاتووی سوریای پێوە بەستراوەتەوە.