سێگۆشەی بەرتەسك؛ سێ نۆكەندی گرنگی جیهان

ناوەندی هەواڵ

لە جوگرافیای جیهان بریتین لە كۆمەڵێك خاڵی تەسك، بەڵام هەردوو لایەنی ئابووری و سیاسەت كۆنترۆڵ دەكەن.

ئەمانە تەنیا ڕێڕەوی ئاوی نین ئەوان خوێنبەرن، وزە و كاڵا و خۆراك و كەرەستەی خاو پێیاندا تێپەڕ دەبن و ژیانی ملیارەها كەس دەپارێزن.

سێ ڕێڕەوی ئاوین كۆنتڕۆڵی هاوسەنگی ئابووری جیهان دەكەن، هەر شڵەژان و ناكۆكیەك لەم ڕێڕەوانەدا تەنها كاردانەوەی لەسەر ئاستی هەرێمی نییە، بەڵكو ڕاستەوخۆ بەرەو قەیرانێكی جیهانی دەڕوات.

كاتێك ڕێڕەوی كەشتیوانی لە گەرووی هورمز و بابولمەندەب، یان نۆكەندی سوێس دەكەوێتە مەترسییەوە، مەترسییەكە تەنها ئابووری نییە بەڵكو ستراتیژیش دەبێت، نزیكەی 12% بۆ 15%ی كۆی بازرگانی نێودەوڵەتی، نزیكەی 20% بۆ 25%ی ئەو نەوتەی لە ڕێگەی دەریاوە دەگۆازرێتەوە پێیاندا تێدەپەڕێت.

داخستنی هەر یەكێك لەم ڕێڕەوە ئاویانەدا دەستبەجێ دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی تێچووی كەشتیوانی.

بەرزبوونەوەی نرخی وزە و پچڕانی زنجیرەكانی دابینكردنی جیهانی، ئەم سێ ڕێرەوە ئاوییە بەنزیكەیی دەكەونە یەك ناوچەی جوگرافی، لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە تا كەنداوی فارس و زەریای هیند درێژدەبنەوە، ئەمەش وایكردووە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ببێتە یەكێك لە گرنگترین ناوەندە جیۆسیاسیەكانی جیهان.

12 گەرووی بەناوبانگ و گرنگی جیهان

*گەرووی هورمز؛ كەنداوی عەرەبی بە كەنداوی عوممان دەبەستێتەوە و گرنگترین رێرەوی گواستنەوەی وزەیە لە جیهان

*گەرووی بابولمەندەب؛ دەریای سوریا بە كەنداوی عەدەن و زەریای هیندییەوە دەبەستێتەوە

*گەرووی مەلقا؛ زەریای هیندی بە زەریای هێمن دەبەستێتەوە و قەرەباڵغترین رێڕەوی ئاوییە

*گەرووی جەبەل تارق؛ دەریای سپی ناوەڕاست بە زەریای ئەتڵەسی دەبەستێتەوە

*گەرووی بۆسفۆر؛ دەریای ڕەش و دەریای مەڕمەڕەی توركیا پێكەوە دەبەستێتەوە

*گەرووی دەردەنیل؛ دەریای مەڕمەڕە بە دەریای ئیجەوە دەبەستێتەوە

*گەرووی بیرنگ؛ دەكەوێتە نێوان ئەمریكا و روسیا لەنزیك ئالاسكا و زەریای بەستووی باكور بە زەریای هێمن دەبەستێتەوە

*گەرووی مۆزەمبیق؛ دەكەوێتە نێوان ئەفریقا و دوورگەی مەدەغەشقەر و یەكێك لە گەرووە درێژەكان

*گەرووی ماجەلان؛ زەریای ئەتڵەسی و هێن لە باشوری ئەمریكا پێكەوە دەبەستێتەوە

*گەرووی دۆڤەر؛دەریای باكور بە كەناڵی ئینگلیز دەبەستێتەوە لەنێوان بەریتانیا و فەڕەنسادایە

*گەرووی سەقەلیە؛دەكەوێتە نێوان تونس و دوورگەی سەقەلیەی ئیتاڵیا لە دەریای ناوەڕاست

*گەرووی تایوان؛ دەریای باشوری چین و دەریای رۆژهەڵاتی چین پێكەوە دەبەستێتەوە.